راهنما

طراحی داخلی فضاهای کتابخانه های کودکان ونوجوانان
طراحی داخلی فضاهای کتابخانه های کودکان ونوجوانان
کارول ر. براون

 

با نگاهی به تجربه کتابخانه عمومی فونیکس در آمریکا

فضاهای نوجوانان
سال های بسیاری کتابخانه ها فضاهای خاصی برای نوجوانان داشتند. این فضاهای نسبتاً کوچک، شامل چند میز و صندلی، کتاب و مواد شنیداری ـ دیداری روی قفسه ها و رف ها و امکانات بالقوه نمایشی بودند.
به تازگی این فضاها در نقشه بیشتر کتابخانه ها از قلم افتاده اند؛ زیرا به نظر کارمندان کتابخانه، نوجوانان می توانند از مواد سرویس ها و کامپیوترهای بخش بزرگسالان استفاده کنند. گر چه والدین و مراقبان اتفاق نظر دارند که نوجوانان به «پاتوقی» مثل بازارچه برای صرف وقت شان احتیاج دارند، طراحان و کارمندان به این نیاز توجه نکردهاند.
در بعضی جوامع، کتابخانه های عمومی مهم ترین مکان برای نوجوانان و حتی بزرگسالان است. بی اهمیت شمردن نیازهای کتابخانه ای نوجوانان، دلیل دوری آنان در زمان حساس زندگی شان از این مکان هاست که باعث دوری همیشگی آنان از این محیط ها می شود.
مصلحت فعلی جامعه در حوزه پرورش نوجوانان، در این است که کتابخانه های عمومی طراحی فضاهای نوجوانان را بپذیرند. ایجاد فضا و خدمات رسانی برای نوجوانان، دلمشغولی خاص کتابخانه های کشور آمریکاست. البته این گونه سرمایه گذاری ها در کشور ایالات متحده امریکا اتفاق می افتد وگرنه در آمریکای لاتین، آمریکای جنوبی، و . . . .   چنین امکاناتی هرگز وجود ندارد. برای مثال، فضاهای بزرگ نوجوانان، بخشی از کتابخانه های لس‌ آنجلس، فونیکس، تاکسون و بروکلین اند. مؤسسه والاس ـ ریدرزدایجس  فاندز   برای ۹ کتابخانه عمومی که موجد گسترش برنامههای مبتکرانه و آموزشی و پرورشی جوانان باشند، کمک هزینه های سه ساله ۴۰۰/۰۰۰ دلاری مقرر کرده است و به تازگی انجمن کتابخانه های آمریکا  پذیرفته است که به نوجوانان، برای فعالیت های فوق برنامه امتیاز بدهد. 
مراحل طراحی موفق فضاهای نوجوانان در کتابخانه، با مراحل انجام شده در بخش های دیگر کتابخانه یکسان نیست، فضاهای نوجوانان باید با نوجوانان طراحی شوند، نه برای نوجوانان و نیز باید هدف آماده کردن محیطی امن و راحت برای «پاتوق» نوجوانان باشد.
برای اطمینان از موفقیت برنامه، باید از ابتدای طرح، نوجوانان را در آن مشارکت داد. آنان باید اجازه داشته باشند که با کارکنان کتابخانه و طراحان همکاری کنند. این امر باعث می شود نسبت به این مکانها احساس مالکیت کنند.
طراحی بخش نوجوانان می تواند با شکل گیری نهاد «شورای جوانی» که معرف جوانان و سن نوجوانی در جامعه است شروع شود. در کتابخانه هایی که شعبه های دیگری هم دارند،  هر شعبه مانند کتابخانه اصلی، یک «شورای جوانی» دارد این طراحی با همکاری گروه های کانون های نوجوانان اجرا می شود.
کتابخانه عمومی فونیکس، مراحل مفصل و موفقی در این زمینه انجام داده است. هدف کتابخانه، طراحی مکانی امن و راحت برای نوجوانان بود که به دست نوجوانان گسترش یابد. در زمان آماده سازی این طرح، گروه طراحان از کتابخانه های دیگر بازدید و ادبیات نوجوانان را مطالعه می کردند.
همکاری نوجوانان در گروه های کانون نوجوان، از راه صفحه تبلیغات روزنامه ها، اطلاعیه های رسمی و ارتباط با مدارس و مراکز و نهادهای نوجوانان شکل گرفت و از طرح ها و پیشنهادهای آن ها در این فضاسازی از آن ها استفاده شد.
به همکاران نوجوان در گروه های کانون نوجوان، دوربین های یک بار مصرف داده شد تا از اثاثیه، تابلوهای نئون، رنگ ها و موضوعات دیگر که به نظر ایده های خوبی برای معرفی مراحل طراحی بودند، عکس بگیرند. تحلیل این طرح نشان داد که نوجوانان به خوراکی، موسیقی و رایانه احتیاج دارند.
در این مرحله، نوجوانان در گروه های کانون نوجوان به پنج گروه تقسیم می شوند. بعد از این که طراح داخلی اصول کار را توضیح داد، هر گروه با استفاده از تکه های مقوایی نمونه هایی از اثاثیه و لوازم دیگر را می سازند تا طرح مناسبی از این فضا ارائه دهند. طراح داخلی از این پیشنهادها استفاده می کند تا بعد از بازبینی گروه ها طرح ها را گسترش دهد.
رنگ های مناسب فضای نوجوانان روی وب سایت نمایش داده شدند و نوجوانان همکار در گروههای کانون کتابخانه فونیکس روی کارت هایی که نشانی شان در آن درج شده بود به رنگ دلخواهشان رأی دادند. این رنگ ها آبی، قرمز براق، سبز مغز پسته ای و نارنجی تند بودند.
خلاصه در کتابخانه عمومی فونیکس، نوجوانان در هر جلسه طرحی می دادند؛ از جمله: اظهار نظر برای نام گذاری فضا، انتخاب رنگ ها، پارچه ها، اثاثیه، طراحی شکل اتاق و انتخاب مواد کتابخانه ای، در حال حاضر، آن جا افزون بر کتاب ها، نشریات، مواد شنیداری ـ دیداری، با بیست رایانه جدید، یک ضبط استریو، یک چاپگر رنگی برای استفاده عموم و یک تلویزیون کابلی صفحه بزرگ کامل شده است.
بخش نوجوانان، در پشت دیوارهای شیشه ای شامل سالن های مطالعه است که با میزهای گرد یا بیضی ـ مناسب آشنایی و معاشرت ـ چیدمان شده است. این سالن شامل دیواری مارپیچی با پوشش وینیل و تخته های ماژیکی سفید است.
نور مناسب، اتاق ماشین نویسی و رستوران از امکانات دیگر این محیط اند. پوشش مناسب هر قسمت به نوع کارکرد آن بستگی دارد؛ مثلاً از موزاییک برای غذاخوری، کف پوش برای اتاق کامپیوتر و کتابخانه استفاده می شود. دیوارها و سقف ها از لحاظ صوتی پوشش محافظ دارند. فضای نوجوانان باید تهویه مناسب داشته باشد تا هوای آن در مدت رفت و آمد معتدل بماند.
مکان های کودکان
فضای کتابخانه ها از نخستین محیط هایی است که می تواند زمینه ساز جذب همیشگی کودکان به کتابخانه ها باشد. اولین تجربه های مثبت و جذاب کودکان در کتابخانه بسیار مهم است. مکان کودکان در کتابخانه های عمومی حتماً باید نزدیک در ورودی ساختمان باشد تا آن ها هنگام رفتن به طرف ساختمان به راحتی آن را ببینند. طراحی این مکان ها باید به گونه ای باشد که موقعیت آن را بعد از یک ورودی با روح و دلپذیر چشمگیر سازد. می توانیم برای ارائه طرحی موفق، از نقشه های موزه های کودکان یا فضاهای دیگر مخصوص آن ها استفاده کنیم.
در طراحی مکان کودکان در یک ساختمان، نکات مهمی باید درنظر گرفته شود. از جمله این که بچه ها برای رسیدن به فضای خودشان نباید مجبور باشند از محوطه بزرگسالان بگذرند و نونهالان هم برای رسیدن به میز اطلاعات سالن برنامه ها،  یا اتاق استراحت نباید مجبور به گذر از محوطه بزرگسالان باشند. بیشتر کتابخانه ها تا جایی که امکان دارد، اتاق های استراحت کودکان یا خانواده را در کنار فضای اختصاص یافته کودکان طراحی می کنند. در این اتاقها میزی مطمئن و راحت برای تعویض پوشک بچه در نظر گرفته می شود.
بهتر است بچه مدرسهای ها برای گرفتن کتاب، از بخش پیش دبستانی ها عبور نکنند و همه بچه ها بتوانند مستقیماً از محدوده های مخصوص خودشان به سمت سالن برنامه ها بروند. بیشتر مراجعان بزرگسال ترجیح می دهند که فضای کودکان، با دیوار شیشه ای یا به شکلی دیگر از بقیه بخش های کتابخانه جدا باشد.
فضاسازی کتابخانه برای کودکان، نونهالان و دبستانی ها توجه ویژه ای را در رسانه کتابخانه ای می طلبد. معمولاً  فضاهای بسیار تزئینی در کتابخانه های عمومی بزرگ یا متوسط برای آنان در نظر می گیرند که با آثار هنری دو یا سه بعدی تزیین می شود ولی طراحان داخلی باید دلمشغولی این را داشته باشند که آن ها بعد از مدت کوتاهی از مد می افتند. آقای ژان دل وکیو    در کتاب «خلاقیت به بهترین شکل ممکن: راهنمای ورود به قلب کودک» موضوعات جذابی را از قبیل حیوانات و تصاویر تاریخی مطرح می کند که مورد علاقه کودکان است. هم چنین، طراحان در طراحی فضای کودکان از ساختمان های تزئینی کوچک، شخصیت های کتاب های کودک و درختان گوناگون استفاده می کنند.
هنگام استفاده از عکس های مخصوص برای این مکان ها، نباید فراموش شود که کتاب ها و شخصیت ها حقوق انحصاری دارند و برای استفاده از آن ها باید اجازه گرفته و گاهی هزینه ای پرداخت شود.
طراحی داخلی مکان های کودکان، علاوه بر زیبایی باید عناصر دیگری مثل رعایت تناسب سنی و ایمنی را هم در نظر داشته باشد. کودکان باید به راحتی از وسایل و اثاثیه استفاده کنند و خطری آن ها را تهدید نکند آن ها به فضاهایی نیاز دارند که به راحتی بتوانند در آن جا بگردند و اشیای مورد استفاده شان باید ایمن باشد که بی امر و نهی بزرگترها با آرامش از آن ها استفاده کنند. لازم است اشیایی که زیاد استفاده  می شوند ـ مثل حیوانات توپر یا وسایل شبیه آن ـ براساس ایمنی طراحی شوند.
با این که طراحان و کارمندان کتابخانه، اغلب سکوهای داستان گویی   می سازند. ولی تجربه نشان داده که کف سراسر صاف، ایمنی بهتر و استفاده بیشتری دارد. هر بنایی در محوطه کودکان که برای بالا رفتن، پریدن و دویدن ساخته شود و ایجاد تغییر سطح کند، برای نونهالان موقعیت نا امنی می سازد. زمین های مسطح برای والدینی که کالسکه بچه همراه دارند و یا افرادی که از صندلی چرخ دار استفاده می کنند، ضروری است. اگر طراحان یا کارمندان کتابخانه اصرار داشته باشند که بخش کودکان برای زمان داستان گویی سکوی مخصوص داشته باشد، بهتر است که این قسمت های ناصاف به درهایی مجهز شوند که در زمان استفاده نشدن، بسته می شوند هم چنین، بد نیست در کنار آن ها سطوح شیب دار ساخته شود.
اثاثیه کودکان باید با سن و اندازه شان متناسب باشد، مکان های باز برای نونهالان که معمولاً برای بازی یا تماشای کتاب روی زمین می نشینند و صندلی هایی با ارتفاع ۳۰ تا ۳۵ سانیمتر و میزهایی با ارتفاع ۵۳ سانتیمتر طراحی شود.
میزهای مطالعه باید گرد و بی زاویه باشند، زیرا برای بچه های کوچک ایمن تر است و آن ها را برای مطالعه و کار مشترک تشویق می کند.
رنگ اسباب بازی ها بهانه خوبی برای آشنایی کودکان با رنگ های کار شده در این فضاهاست. فضایی آرام را با نور طبیعی و رنگ های گرم و اصلی مثل قرمز، زرد و آبی مجسم کنید استفاده کردن از نقش و نگارها باید با دقت انجام گیرد. برای مثال، اگر کف پوش پر نقش و نگار است، روکش صندلی ها باید ساده باشد مطمئناً کارکنان کتابخانه به طراحی اصلی فضای کودکان تعدادی وسایل شلوغ مثل آویزهای مختلف، حیوانات توپر و اجسام پر زرق و برق که روی دیوارهای مارپیچ و قفسه های کوتاه کتاب قرار می گیرند، اضافه کنند.
والدین باید محل راحتی برای نشستن در محوطه کودکان داشته باشند تا علاقه مند شوند باز به آن جا برگردند. صندلی های گهواره ای و کاناپه ها برای استفاده آن ها و بچه ها مناسب است، این محل ها باید نزدیک محل «اکتشاف کودکا» باشد تا بچه ها را در حال بازی با معماها، نمادها و وسایل آموزشی دیگر ببینند. هم چنین، در زمانی که فرزندان بزرگترشان در برنامه ها و کلاس ها شرکت دارند، احتیاج به مکان مناسبی دارند تا با نونهالانشان در آن جا به سر برند. این فضاهای کودکان در کتابخانه های عمومی امکان ارتباط را برای کودکان و بزرگترها ایجاد می کند.
جایی ساکت و نیمه خلوت مثل یک اتاق کوچک با دیوار شیشه ای و صندلی های راحت، در کنار محلی که بچه های کم سن و سال مطالعه و بازی می کنند، برای مادران شیرده لازم است تا زمانی که با کودکشان به سر می برند، بتوانند مراقب بچه بزرگترشان هم باشد.
صندلی های بچه های کم سن و سال باید از چوب و شبیه سورتمه باشد تا هنگامی که بچه آن را به دور و بر هل می دهد واژگون نشود آن ها هنگام راه رفتن، برای حفظ توان خودشان صندلی های سبک را به اطراف می دهند.
نونهالان گوشه ها و ورودی هایی را که با اندازه شان میزان باشد، دوست دارند. خوب است که طراحان دو ـ سه فضای کوچک دنج طراحی کنند تا بچه ها بتوانند در آن ها بخزند یا از درون شان عبور کنند. مکان های کودکان باید غیر از تابلوهای اخبار تعداد زیادی فضای نمایشی داشته باشد، مثل دیوارهای بلندتر از ۴۲ اینچ و قفسه های بلند برای نمایش کتاب های تصویری، این دیوارها پیش ساخته اند و از وبنیل یا پارچه درست شده اند و برای جلب توجه حتماً باید تزیین شوند.
قفسه کتاب های تصویری پیش دبستانی و خوانندگان مقطع ابتدایی ۱۰۶ سانتیمتر ارتفاع و ۳۰ سانیتمتر عمق دارد روی آن ها نگهدارنده های کتاب، برای صاف و مستقیم نگهداشتن کتاب ها گذاشته می شود.
در کتابخانه های عمومی، ارتفاع قفسه ها برای کودکان مقطع ابتدایی حداکثر ۱۶۷ سانتیمتر است. در بعضی مدرسهها، کارکنان  کتابخانه ارتفاع ۱۰۶ یا ۱۲۱ سانتیمتر را ترجیح می دهند. میزهای کتابخانه های مدرسهها ۶۳ تا ۶۸ سانیمتر و صندلی ها ۶۶ سانتیمترند. در کتابخانه های عمومی در بخش کودکان، چند میزگرد و صندلی برای والدین و مراقبان در نظر گرفته می شود.
در بعضی کتابخانه ها، گروه های سنی مختلفی از رایانه استفاده می کنند. میز رایانه کودکان ۶۸ سانتیمتر است به دلیل استفاده مشترک کودکان با مراقبان یا والدین، بیش از یک جای نشستن در مقابل رایانه تدارک دیده می شود. گذشته از این، معمولاً بچه ها دو ـ سه نفری از رایانه استفاده می کنند به این منظور، چارپایه یا صندلی های ۴۰ سانتیمتر برای کودکان و ۴۵ سانتیمتر برای بزرگسالان مناسب است. این چارپایه ها باید سبک باشند تا در صورت لزوم کاربران بتوانند آن ها را به اطراف حرکت دهند.
خانواده ها دوست دارند که مشترکاً از رایانه استفاده کنند به همین دلیل، طراحی اتاق رایانه خانواده با یکی ـ دو رایانه مفید است. در این اتاق، تعدادی کتاب و اسباب بازی برای کودکان نوپا گذاشته می شود تا هنگامی که بقیه مشغول کار با رایانه اند، کوچولوها را سرگرم سازد.
در کتابخانه های کوچک، فعالیت ها و برنامه های کودکان در اتاق جلسه برگزار می شود در کتابخانه های بزرگ، برنامه های گروه های کوچک در اتاق داستان گویی و برنامه های گروه های بزرگ تر در تالار اجتماعات برگزار میشود کف کارگاه ها معمولاً وبنیلی است و با نیمکت  و میزهای تاشو چیدمان شده است. کارگاه های هنر و کاردستی شامل: یک دستشویی و کمدهای قفل شدنی برای نگهداری وسایل است. از دیوارهای مارپیچی برای نمایش کاردستی های برگزیده استفاده می شود.
منبع:
کارول ر. براون، طراحی داخلی برای کتابخانه ها، انجمن کتابخانه های آمریکا ALA 
Carol R. Brown, Interior Design for Libraries, Drawing on Function & Appeal.

برگردان: 
ربابه نصیری امینی
ng-top-left.png