همه چيز از روابط اوليه، ميان مادر و کودک آغاز می شود!

همه چيز از روابط اوليه، ميان مادر و کودک آغاز می شود!
نویسنده: 
شيوا دولت آبادی

از نتایج پژوهش هایی که در زمینه رشد کودک گرد آمده اند می دانیم که کلید تحول و بالندگی آینده کودک نه بر مبنای مجموعه هایی خاص از اقدامات مراقبتی و تربیتی بلکه بر پایه کیفیت عمومی ارتباط میان مادر و کودک استوار است.

نگرش فوق با نتایج تحقیقات فراوانی که «بده بستان آغازین» میان مادر و فرزند را دنبال کرده اند تأیید می شود. به نظر می رسد که نوعی آمادگی اولیه برای ایجاد گونه هایی از تبادل ارتباطی در نوزاد وجود دارد. این آمادگی برای بیان ارتباط یا همکاری را می توان یک گفتگوی محلی خواند که بنا بر نظر برخی از محققین عوامل زیر بنایی آن ها ریشه های زیست شناختی هستند که بلافاصله پس از تولد آشکار می شوند و به مرور در طول فرایند تحول به شکل های پیشرفته مشارکت فرد در اجتماع تبدیل می شوند. در مجموع می توان گفت که نتایج این دسته از تحقیقات که بر تعامل بسیار زود رس میان مادر و فرزند متمرکز بوده اند، تأئید کننده نظریه های اجتماعی رشد هستند. از میان نظریه پردازان اجتماعی رشد می توان برای نمونه از ویگوتسکی نام برد که مصرانه بر این باور بوده است که عملیات ذهنی ما ریشه های خود را در تعامل های اولیه و کیفیت این تعامل ها، در بستر رابطه میان مادر و فرزند دارند. به نظر ویگوتسکی همین ارتباط آغازین است که برای تحول ذهنی متعالی کودک تعیین کننده است. معنای این گفته ها این است که نه فقط ارتباط های عاطفی – اجتماعی و پیوندهای ما بلکه عملیات شناختی ما نیز بنیادهای خود را در ارتباط آغازین میان مراقبت اصلی و کودک دارند و یا به دیگر سخن عملیات ذهنی نیز طبیعتی ارتباطی – اجتماعی دارند.

اما هنوز صرف دانستن این که روابط اولیه پراهمیت هستند، برای این که بدانیم چگونه می توان از این دانسته برای ارتقای کیفی تحول کودک استفاده کرد کافی نیست. برای این منظور لازم است بدانیم که توجه به کدام جنبه های ارتباطی کودک برای یک تحول خوب انسانی ضروری هستند. اولین قدم های عملی برای نزدیک شدن به جنبه های مهم ارتباطی معنی دار، توجه به چارچوب های زیر است:

در اولین قدم لازم است بپذیریم که فعالیت های کودک هدفمند است. درهر کجا بخواهیم چرخه ای از یک ارتباط معنی دار را ایجاد کنیم، حال چه کودک و چه بزرگسال جزء دیگر این ارتباط باشد، لازم است بتوانیم شریک ارتباط خود را به درستی تعبیر کنیم. مقاصد دیگران را می توان در فعالیت ها، گفته ها، آرزوها، نیازها و انگاره های آن ها دریافت و مهم این است که بدانیم بیشتر رفتارها اتفاقی و یا مکانیستی نیستند.

وقتی این اصل مهم تفهیم و تفاهم در سطح نوزادان مطرح می شود موضوع اهمیت ویژه ای پیدا می کند. اگر به مادر یا مراقبی بگوئیم که لازم است بتواند رفتارهای نوزاد خود را به درستی تعبیر کند به احتمال زیاد این پاسخ را خواهیم گرفت که چیز زیادی برای فهمیدن و درک کردن در اختیار قرار نمی گیرد. می توان گفت که تا حدودی حق با آن هاست ولی درست نکته حساس قضیه همین جاست که از یک جا باید این رابطه فعال تر و عمیق تر شود. اگر نیازهای کودک با حساسیت و با بیان عاطفی مناسب جواب داده شوند، اگر گوش به زنگ فعالیت ها و نوآوری های نوزاد باشیم، این درست همان چیزی است که به کودک این جرأت را می دهد تا از اهمان ابتدای راه دنیای اجتماعی خود را به مرور جائی قابل پیش بینی تجربه کند و به نوعی به خود بگوید که «آنجا کسی هست که پاسخ دهد». اگر به فقدان جدی این رابطه بیندیشیم خلاء بزرگی که کودکان محروم از مراقبت مادرانه مستقیم تجربه می کنند را پیش رو داریم که بعدها نه فقط در قالب کمبودهایی در مهارتهای عاطفی- اجتماعی بلکه در قالب های کمبودهای ذهنی منعکس می شوند. بچه هایی که در مراکز سازمانی نگهداری می شوند غالباً به شکوفایی ذهنی مناسب با استعدادهای بالقوه خود نمی رسند.

در شرایط بی پاسخی و کمبودهای محرک های محیطی کودک کوشش های خود را کاهش می دهد، چرا که نمی تواند انتظارهایی را بر روی ارتباط های اجتماعی قابل پیش بنیی و معنی دار بنیان بگذارد، و با آن در جریان تحول خود دنیایی بسازد که اجزاء آن در ارتباط معنی دار و قابل پیش بینی با یکدیگر قرار بگیرند.

در ارتباط و تجربه تنگاتنگ با همین ارتباط های معنادار و قابل پیش بینی با انسان هاست که دلبستگی عاطفی به مادر شکل می گیرد، فرایندی که بی تردید زمینه ساز ایجاد و تداوم ارتباط های اجتماعی و عاطفی آینده و برای حیات روانی غنی کودک در آینده حیاتی است. مادر بهترین راهنمای کودک در این راه است.

کلید اصلی این رابطه توانایی مادر برای انطباق همراه با درک به کودک و پاسخگویی متناسب و انعطاف پذیر به اوست.

در رابطه طبیعی و گفتگوی عاطفی مادر و فرزند از همین قبیل رخدادها در جریان هستند، یعنی این که مادر با حساسیت فعالیت ها و زبان بدن کودک خود را دنبال کرده و به آن پاسخ می دهد، و با تایید نشانه هایی که از او دریافت و برجسته می کند به حمایت مادرانه کودک خود می پردازد. از همین راه است که یک گفتگوی بیان متقابل تکامل می یابد که در آن احساس هایی از اطمینان و سرخوشی متقابل میان مادر فرزند تقسیم می شوند.

به نظر می رسد همین بیان متقابل زود هنگام کلید شکل دهی به ارتباط های عاطفی باشد که برای کودک راه را به سوی مردم دیگر باز می کند و زمینه را برای پی ریزی یک رابطه واسطه مند و سازنده ضروری برای تکامل بعدی اجتماعی و شناختی کودک فراهم می سازد. اگر چه فقط عشق کافی نیست ولی بی تردید پیش نیاز و بنیان بقیه راه است.

حال اگر باز هم قدمی جلوتر بگذاریم می بینیم که عمقی دیگر نیز در این رابطه آشکار می شود. به نظر می رسد شناسایی همراه با هم حسی با وضعیت کودک نیز پایه مفیدی برای مراقبت مناسب از او باشد. وقتی کودکی گریه می کند از دردی رنج می برد و یا مورد بی مهری قرار گرفته است، معمولاً این مواجهه هر انسان دلسوزی را به واکنشی عاطفی و اتوماتیک وا می دارد. این واکنش ناشی از چیزی از نوع هم حسی است، یعنی با کودک در تجارب او سهیم شدن. همین هم حسی است که ما را به بیان همدردی و واکنش های کمک وا می دارد.

این همانند سازی همراه با هم حسی با کودک، یعنی با موجودی که ماهیتاً نیاز به کمک دارد شاید پایه عمیق تر مراقبت است. حال چگونه می توان این همانند سازی را به نفع تحولی بهتر در کودک توسعه داد، تسهیل کرد، در آن ها که ندارند ایجاد کرد و در آن هایی که واجد آن هستند ولی آنرا به درستی به کار نمی گیرند آموزش داد؟ همین همانندسازی آگاه و حساس است که شاید بتوان آن را مهمترین پایه برای آموزش رابطه مناسب و موثر میان مادر و فرزند تلقی کرد. به آگاهی و به عمق کشاندن رابطه میان مادر و فرزند است که زمینه را برای رابطه سالم با محیط برای خلاقیت برای نوعدوستی، مسئولیت پذیری و نظایر این ها مهیا می سازد.

درک شدن و درک کردن، جرئت بسط دادن به ارتباط ها در عمل و در ژرفا در بستر همین ارتباط ها تمرین می شود و چون کودک از نظر تکامل و تحول عاطفی – هیجانی در مرحله ای بسیار حساس قرار دارد، جای گرفتن مناسب و پر محتوای این ارتباط می رود تا بخشی از ساختار شخصیتی کودک شود و همراه با هیجان های مفید و انگیزاننده در شخصیت او تحکیم شود.

در فرایند ارتباط فعال رفتارهای مراقب – مادر – به مرور تبدیل به معنی می شوند و نگرش ها و ارزش های ذهنی و عملی کودک را ایجاد می کنند. تحقیقات بین فرهنگی نشان می دهند که رفتار فرهنگ هایی که تنبیه بدنی زیاد اعمال می شوند، تعبیر کودکان به وضوح تحت تأثیر آن قرار دارد این کودکان تنبیه را بخشی بدیهی از رابطه تربیتی والدین تلقی می کنند و هر تنبیه در جای خود معنی عمده ای پیدا نمی کند. در برابر آن تنبیه حتی غیر بدنی به نظر کودکانی که تنبیه جزء شیوه های مداوم تربیتی آن ها نیست، نشان از طرد شدن و یا حتی کودک آزاری دارد. این تفاوت در معنی در اثر بخشی تنبیه نقش عمده ای دارد، در مورد اول به عنوان یک عادت نامطلوب فرزند پروری والدین برداشت می شود که به مرور معنای خود را از دست می دهد ولی در تعبیر دوم تنبیه کودک را به اندیشیدن وا می دارد که چرا طرد شده است و برای جبران آن چه می تواند بکند ملاحظه می کنیم که هم بزرگترها و هم کودکان بیش از آن که به رفتارهای یکدیگر پاسخ دهند، به معنای رفتارهای یکدیگر پاسخ می دهند. تفاوت های چشمگیری که میان فرهنگ های مختلف وجود دارند نیز عمدتاً بر مبنای همین تفاوت در معانی و برداشت هاست.

آیا می توان تا حدودی به این توافق رسید که مادری چگونه یک فرایند انتقال معانی زندگی، تاریخ، فرهنگ، آینده نگری و ... به فرزند است؟ آیا لازم نیست همه مادران بدانند که میلیاردها سلول مغزی فرزندشان چگونه در دست آن ها معنای زندگی را پیدا می کنند؟ و آیا لازم نیست به خاطر بسپاریم که کودکان ما معانی را نه فقط از گفته های ما بلکه از لابه لای رفتارهای فرا زبانی و ناآشکار اعمال ما نیز فرا می گیرند و به آنها حساس می شوند؟

سازمان بهداشت جهانی دو شاخه بهداشت روانی خود در دهه ۹۰ در پی این برآمده است تا با اشاعه رهنمودهای ساده ولی ویژه، مادران سراسر جهان را برای ایجاد و استحکام ارتباط خوب با نوزادانشان تجهیز کند. در پایان این گفتگو ما نیز به طرح این رهنمودها می پردازیم. به این امید که بتوان با آنها در چارچوب اصالت های فرهنگ های بومی و آشنا با حساس نمودن مادران نسبت به نقش معنابخش آنان به حیات انسان های دیگر، هم به غنای زیستی نسل های بعد کمک کرد و هم از سردرگمی هائی که در نتیجه تجارب انسان هایی عملاً و سهواً رها شده است، جلوگیری کرد، چرا که گرایش روز افزون نوجوانان در سراسر گیتی به بی بند و باری، بی مسئولیتی، اعتیاد و مسایل دیگر را نیز می توان به تعبیر سازمان بهداشت جهانی ناشی از ضعف های شخصیتی دید که ریشه سست بودن ارتباط های اولیه با خانواده و در نتیجه با جهان واقعیت های پیرامون آن ها دارد، که می بایست از طریق خانواده به آن ها منتقل شده باشد.

رهنمودهای سازمان بهداشت جهانی به شرح زیر هستند:

  • گفتگوی بیان عاطفی میان مادر و فرزند:
    • نشان دادن احساس و عشق به فرزند
    • دیدن و پی گیری اشارات و نوآوری های کودکان
    • گفتگو با کودک، برقراری یک ارتباط عاطفی غیر کلامی
    • تحسین و تحکیم فعالیت های جدی کودک
  • در یک گروه دیگر گفتگوی واسطه مند قرار دارد:
    • متمرکز نمودن توجه کودک با مشاهده نشانه هایی از توجه کودک به اشیاء، افراد و یا پدیده های پیرامونی، به کودک کمک کنیم تا بتواند توجه و دقت خود را بیشتر متمرکز کند.
    • معنا بخشیدن به موضوع ها: از طریق نامیدن آن ها و توضیح دادن راجع به آن ها
    • گسترش بخشیدن به معنا، از طریق مقایسه، تحلیل، ارتباط دادن رخدادها و اشیاء در زمان و مکان، از طریق قصه گویی،آواز خوانی، حرکات موزون ....
    • و بالاخره تنظیم رفتار کودک، به شیوه ای مثبت و حمایت کننده تا بتواند رفتارهای هدفمند خود را به ثمر برساند.
  • کمک به کودک برای برنامه ریزی، سازمان دهی منظم به رفتارهایی که نیاز به انجام قدم به قدم و پیش بینی نتیجه عمل دارند

برای نمونه مادر از کودک می پرسد. چه می خواهی بکنی؟ چطور می خواهی این را انجام دهی؟ آیا راه های دیگری هم هست؟ بهترین راه کدام است؟ چطور شروع می کنی؟ چطور خواهد شد.
همانگونه که ملاحظه می شود مشارکت فعال و جهت دهنده در بازی های کودکان، مانند نمونه بالا می تواند توان ذهنی و انگیزشی آن ها را گسترده کند و با فعال شدن تفکر واگرا مانند نمونه انتظارهایی که ما در کودک ایجاد می کنیم، می تواند از همان سال های اول زندگی پایه های یک تفکر خلاق، مسئول، سازمان دهنده، ارزیابی کننده و پیش بینی کننده را در کودک بنیاد گذارد.

راهنما

عضویت در کانال تلگرام