عادت کتاب خوانی؛ کی و کجا شکل می‌گیرد

عادت کتاب خوانی؛ کی و کجا شکل می‌گیرد

اصل های پذیرفته شده و یا جمله های قصاری هست که هر بار صحبت از کتاب می شود آن ها را بیان می کنند. مثل این که « کتاب خوانی بسیار مفید است» کتاب موجب پیشرفت علمی، فرهنگی و اجتماعی می شود.

کتاب خوانی اندیشه انسان را گسترش داده، احتمال موفقیت او را در جامعه بالا می برد و ...» این مطلب به جای خود بسیار خوب است و باید مورد تاکید قرار گیرد ولی گمان نمی کنیم در مورد این مطالب نیازی به توضیح و تفسیر زیاد باشد. من مایلم بیشتر در مورد کتاب خوانی در جامعه صحبت کنم. درباره ی زمینی که باید بذر کتاب خواب خوانی را در آن بکاریم.
آغاز کتاب خواندن در کجا شکل می گیرد؟ برای خیلی ها در مدرسه اما آیا کتاب درسی خواندن واقعاً کتاب خواندن است؟ من این دو را  از هم جدا می کنم. کتاب درسی را ابزار پیشرفت کم دوام می دانم ولی کتابی را که تأثیر گذار باشد، روی ذهن و روی خلاقیت و روی نظام ارتباطی و اندیشگی اثر جدی داشته باشد و در شخصیت انسان نفوذ کنند و شخص نه از سر اجبار با روزمرگی و گرفتن نمره، بلکه داوطلبانه به سوی آن می رود، عامل پیشرفت مدام می دانم. این نوع از کتاب خوانی را باید پایه ی خواندن به حساب آورد اما پایه ی خواندن را در چه مرحله ی سنی و در کجا باید گذاشت؟ در خانواده و پیش از دبستان.

خانواده؛ نقطه آغاز کتاب خوانی

آری خانواده همان زمین مناسبی است که باید بذر کتاب خوانی را در آن کاشت. خانواده، مهد تربیت کودک، نخستین و مناسب ترین جایی است که کتاب خوانی را به صورت یک عادت در شخصیت کودک جای می دهد. بدیهی است منظور از کتاب خوانی کودک، این نیست که او ابتدا با سواد شود و سپس کتاب بخواند، عشق به خواندن در ارتباط میان اعضای خانواده پیدا می شود. این یک پدیده ی ارتباطی است. من تمایل به کتاب و خواندن را در کنار ارتباط کشف کردم. مادرم برایم کتاب می خواند، می دیدم پدرم کتاب می خواند و گاهی با هم می خواندیم.

همین جا می خواهم تاکید کنم که خواندن برای کودک یکی از اساسی ترین روش های تربیتی و در عین حال شکل دهنده به عادت کتاب خوانی است که می توان تا سال های سال از آن بهره مند شد. این تصور نادرستی است که فقط قبل از باسواد شدن کودک باید با او کتاب خواند. کتاب خوب و ادبیات مرز سنی نمی شناسد. شاید از جهاتی گروه خوانی کتاب در خانواده در سن های بالاتر ضروری تر باشد این روشی مطمئن، سالم و کارآمد برای ایجاد ارتباط ایجاد تفاهم و اصلاح اندیشه ها و آموزش بسیاری از نکات اجتماعی است خیلی از بحث ها را که نمی شود به طور مستقیم مطرح کرد، از طریق گروه خوانی می توان به راحتی با کودکان و نوجوانان در میان گذاشت و گروه خوانی موجب انسجام خانواده و ایجاد محبت بین اعضای آن می شود.

کتاب خوانی را نباید کاری دشوار و پر هزینه و وقت گیر قلمداد کرد، باید آن را به سادگی و در عین حال با توجه و انتخاب خوب، انجام داد. تصور کنید گروه خوانی افسانه ی عمونوروز (گردآوری مرحوم صبحی) در آغاز سال نو در خانواده چقدر نشاط آور خواهد بود و در عین حال هر کس می تواند از آن اثر احساس مناسبی به دست بیاورد.

بستر خواندن را باید در خانواده ببینیم، با خانواده ها کار کنیم، کتاب هایی را پدید آوریم که وقتی فرزندی روی زانوی مادر نشسته، بتوانند با هم بخوانند باید به طور پیوسته، بارها و بارها با خانواده ها مطرح شود که کتاب خواندن، قصه گفتن و بحث های جمعی درباره ی کتاب، مشارکت سازنده را به کودکان می آموزد و از نظر ارتقای قابلیت های زبانی، تفکر، استدلال، اطلاعات و همچنین محبت و احساس مسئولیت بسیار کارساز است.

دو سال پیش از طرف یونسکو سال جهانی خانواده اعلام شد کشور ما با توجه به جایگاه خانواده در فرهنگ ایرانی، حرف هایی در این زمینه داشت شورای کتاب کودک، هم خواندن با خانواده را مطرح کرد. ولی از آنجا که شورا تنها نقش پژوهشی دارد، فقط توانست توصیه هایی بکند در زمینه ی اجرایی، سازمان های دیگری می توانند و باید ایفای نقش کنند. ما باید بکوشیم خانواده ها نسبت به اهمیت کتاب خوانی، آگاهی پیدا کنند و ارزش این عمل را بشناسند. زیرا تا ارزش یک کار شناخته نشود، جایی در زندگی مردم پیدا نمی کند.
با توجه به جایگاه خانواده در امر کتاب خوانی و ضرورت ایجاد عادت به آن از سن کودکی است که تجربه هایی مثل ایجاد «شورای کتاب کودک» اهمیت پیدا می کند.

شورای کتاب کودک، یک تجربه ی موفق

شورای کتاب کودک، تشکل داوطلبانه ی علاقه مندان به کتاب خوانی کودکان و نوجوانان است، سازمانی است که با سرمایه ی اندک افراد، بدون کمک دولتی و یا فراخوانی کمک انسان های مسئول و علاقه مند به کارهای فرهنگی و زندگی کودکان ایران، شکل گرفت و طی سال ها با کار داوطلبانه اعضاء توانسته است خدمات ارزنده ای به ادبیات کودکان و نوجوانان بکند.

کارهای پژوهشی، بحث ها و بررسی کتاب، تشویق نوجوانان به نوشتن و کارهایی از این دست که توسط شورا اجرا می شود. زمینه های فکری خوبی به پدید آورندگان کتاب کودک داده است. یکی از مهمترین کارهایی که می توان به آن اشاره کرد، تهیه فرهنگنامه کودکان و نوجوانان است. انجام چنین کار عظیمی که مشابه آن در کارهای دولتی مستلزم سازمانی بسیار بزرگ است. توسط جمع علاقه مندی که به صورت داوطلب کار می کنند، تحقق یافته است.

فضای فرهنگامه پر از تحرک است، شاید این فضای کوچک یکی از پر تحرک ترین مراکز فرهنگی کشور باشد. در آنجا پیش از مدرک، تخصص مطرح است من وقتی به دانشکده می روم، می گویم حیف که دانشگاه این قدر پر شور نیست کاش می شد دانشگاه هم به همین صورت علم پرور باشد. در شورا هر چه هست از روی علاقه و شور و شوق است. به همین دلیل خستگی جایی ندارد. جز ویراستاران و سایر همکارانی که تمام وقت در آنجا کار می کنند دیگران یعنی حدود ۹۰ درصد از نویسندگان و مدیران فرهنگنامه ، کارشان را به شورا اهدا می کنند.

طی سال ها فعالیت، کادر متخصص در همه ی زمینه های ادبیات کودکان و ویراستارانی خبره و کاردان در شورا ساخته شده و شورا در عمل به عنوان یک مرجع قابل اعتماد و عامل تأثیرگذار شناخته شده است. انجام چنین کارهای بزرگی بدون مدیریت لایق قابل تصور نیست. در هر جای مملکت که چنین کارهایی صورت می گیرد مدیران کاردان و دلسوز حضور فعال دارند. سرپرستی خانم توران میر هادی بسیار مهم است. ایشان علاوه بر مدیریت، همه زندگی و دارایی خود را در خدمت به این کار گذاشته اند.

باید تلاش کنیم که مثلث معلم، دانش آموز و کتابخانه در نظام آموزش و پرورش شکل بگیرد و کتابخانه به عنوان قلب مدرسه عمل کند و در آن جا نبض دانش اندوزی و تحقیق و خواندن به طور دائم بزند.
متأسفانه در شرایط کنونی ناشران هر اثری را که خلاق تر و نوتر باشد، دیرتر می پذیرند و هر چه را که شبیه کارهای پول ساز قبلی باشد، بهتر قبول می کنند و این مانع پیشرفت در کار نشر پویا ست.

طرح خورجین؛ یک تجربه دیگر

گفتیم برای گسترش کتابخوانی باید زمینه را در خانواده فراهم ساخت. در این زمینه طرح های مختلفی پیشنهاد و اجرا شده است یکی از موفق ترین آن ها «طرح خورجین کتاب» است که توسط کتابخانه عمومی حسینیه ی ارشاد و با همکاری شورای کتاب کودک اجرا شد. ده خورجین هر کدام حاوی ده جلد کتاب برای ده خانواده که همدیگر را نمی شناختند، انتخاب شد کتاب ها به خوبی انتخاب شده بودند و هر کدام به جنبه ای از زندگی خانواده مربوط می شد هر یک از خانواده ها یک خورجین را به خانه می برد و ماه بعد در روز معین، همه در کتابخانه حسینیه ارشاد جمع می شدند و خورجین ها رد و بدل می شد. در همان حال بحث و گفتگو درباره ی کتابها صورت می گرفت و خانواده ها بیشتر با همدیگر آشنا می شدند. در این روز معین خورجین ها عوض می شد. خانواده ای که خورجین شماره یک را برده بود، آن را پس می داد و مثلاً خورجین شماره ۳ را می گرفت و به همین ترتیب پس از ده ماه، هر یک از خانواده ها، همه کتاب های ده خورجین را (یعنی صد جلد کتاب) خوانده بودند.

نکته مهم در این طرح، داوطلبانه بودن آن بود. اطلاعیه ای در کتابخانه حسینیه ارشاد زده شد و خانواده هایی آمدند که علاقه مند و در جستجوی تجربه ای تازه بودند. روزهای اول دیده می شد که برخی از خانواده ها به خاطر تفاوت های فرهنگی و رفتاری و مثلاً تفاوت در لباس و برخوردهای اجتماعی، به سختی همدیگر را می پذیرفتند ولی در ماه های آخر، آن ها کاملاً با یکدیگر صمیمی شده بودند. هنوز هم هر کدام از آن ها ویژگی های خود را داشت ولی علیرغم تفاوت ها به تفاهم بهتری رسیده بودند. این تجربه به ما نشان داد که با روش های ابتکاری می توان کتابخوانی را رشد داد.

علت موفقیت این طرح را باید در چند عامل جستجو کرد.

کتابداران و متخصصانی که طرح را اجرا می کردند، شخصیت هایی بودند که خوب انتخاب شده بودند هم به کار خود وارد بودند و هم به این طرح علاقه داشتند.
مجموع کتاب ها نیز خوب گلچین شده بود که خود ایجاد علاقه می کرد.
مشابه این طرح به طور آزمایشی هم اکنون در یک مدرسه برای همه دانش آموزان اجرا می شود. در این مورد هم نقش مدیر بسیار مهم است. به طور کلی در این گونه طرح ها، عامل اساسی همان مجری طرح است.
جمع بندی ما تا اینجا می تواند در این چند سطر خلاصه شود.
بستر کتاب خوانی را باید در خانواده سراغ گرفت. در عین حال رشد کتاب خوانی مستلزم برنامه ریزی برای اجرای طرح های مناسب در جامعه مورد نظر است. خلاقیت نیز باید در قالب برنامه های مدون ارائه شود و مجری این گونه طرح ها عامل موثر در موفقیت آن هاست.

نگارش کتاب و مدیریت نشر

علاوه بر طرح ها و برنامه هایی که می توان برای گسترش کتاب خوانی اجرا کرد، باید کتاب خوب به جامعه ارائه شود. به ویژه در مورد کودکان این امر حائز اهمیت بسیار است. دراین مورد لازم می دانم یادآوری کنم که برای کودکان، تألیف بسیار شیرین تر از  ترجمه است ما به مجموعه کاملی نیاز داریم از تألیف و ترجمه، افسانه و داستان واقعی و کتابهای مذهبی و علمی و ... همه باید به تناسب ارائه شوند . در حال حاضر در واقع هیچ برنامه ریزی صحیحی در این باره وجود ندارد. ناشر ممکن است هر چه را نویسنده یا مترجم بیاورد بپذیرد یا رد کند. مهمترین نکته در کار نشر و گسترش کتاب خوانی کشف  تنوع و خلاقیت است. در حالی که متأسفانه در شرایط کنونی ناشران هر اثری را که خلاق تر و نوتر باشد، دیرتر می پذیرند و هر چه را که شبیه کارهای پول ساز قبلی باشد، بهتر قبول می کنند و این مانع پیشرفت در کار نشر پویا است.

در همه جای دنیا بنگاه های انتشاراتی معتبر، پدید آورنده ی آثار و حتی فرهنگ ساز هستند. آن ها سازماندهی می کنند که ویراستاری، تصویرگری و همه امور به بهترین نحو انجام شود و اغلب با برنامه ریزی و فعالیت هدفمند مجموعه های مختلفی را تدارک می بینند که خواننده ی کتاب را در انتظار دریافت کتاب های تازه تر قرار می دهد.
اکنون در کشور ما حوزه تصمیم گیری کتاب کودک وضع رضایت بخشی ندارد تصویرگر می خواهد موضوع خوب و جدید طراحی کند که بسیار کم پیدا می شود ابزار او گران و اغلب ناقص است. محدودیت های دیگری نیز به خاطر کمبود بحث های نظری و تجربه وجود دارد. در حالی که تصویرگر نیاز به شناخت و همچنین نیاز به رقابت دارد نمایشگاه های تصویرگران بعد از انقلاب در زمینه ی شناخت و ایجاد رقابت در عرصه ی تصویرگری نقش ارزنده ای ایفا کرده است. همچنین جا دارد از تجربه ی کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان که در سالهای گذشته به واسطه مدیریت هنری لایق خود منشاء اثر تحولات مبتنی بود، یاد کنیم.

در برنامه ریزی تولید کتاب کودک، واسطه ها و مدیران فرهنگی نقش مهمی دارند. برای مثال مرحوم ایرج جهانشاهی در انتشارات فاطمی وقتی مجموعه ی واژه را انتشار داد، بسیار موفق بود. او باعث شد که کارهای نو به سوی آن مجموعه سوق پیدا کند. وی پیش از آن در انتشار مجله های پیک درایت خود را در شناخت دنیای کودکان و نوجوانان نشان داده بود و برای اولین بار توانست به طور جدی به زبان قابل فهم و جذاب برای کودکان ایرانی مطالب علمی و اجتماعی را توضیح دهد. کارهایی که جهانشاهی در شکل گیری فرهنگنامه کودکان و نوجوانان کرد نیز بسیار ارزنده بود. او نمونه ای است که نشان می دهد نقش مدیر آگاه چقدر می تواند مهم باشد.
ما باید ده ها مدیر سازمانده در بین ناشران داشته باشیم که به واسطه آن ها تیم های توانمندی از نویسندگان، مترجمان، تصویرگران، ویراستاران، و مشاوران فراهم آوریم با یک یا ده کتاب خوب نمی توانیم خلاء موجود را پر کنیم.

وقتی بخواهیم جوانان ما مثلا با ایران آشنا شوند، بهتر است به جای یکی، پنجاه اثر داشته باشیم اکنون آشکار است که برای شناساندن ایران به نوجوانان منابع مناسبی در اختیار نداریم. بررسی های ما در شورای کتاب کودک نشان می دهد که کارهای نو و ناب و حرکت های جدی سازمان یافته خیلی کم است.

در زمینه ی کتاب های دینی تعداد آثار ارائه شده بالا رفته است ولی کتاب های علمی ما هنوز ۹۸ درصد ترجمه هستند این یک فاجعه است. یعنی هیچ پژوهشگر ایرانی نمی تواند از ایران به مورچه نگاه کند، هیچ عکاس ایرانی نمی تواند از مورچه عکس بگیرد! برخی از ناشران و مسئولان فرهنگی خیال خود را آسوده می دارند که ما لازم نیست در این زمینه ها کار تازه ای انجام دهیم. زیرا دیگران قبلاً کار را انجام داده اند. در جائی که مستند به ایران وایرانی بودن و بومی بودن و بیان ملموس و مبتنی بر تجربه ی نزدیک، تأثیر بسیار مهمی در فراگیری دارد. کودک و نوجوان ما باید یاد بگیرد که به پژوهش مستند ایرانی احترام بگذارد و عادت نکند که همیشه چشمش به دست دیگران باشد.

متأسفانه ، پژوهشگرانی که بتوانند موجز و دقیق و صحیح و بدون ابهام بنویسند، خیلی کم داریم. به ویژه در زمینه مطالب علمی یعنی کسانی که بتوانند بنویسند و تنها مترجم نباشند ناچارم بار دیگر نگرانی خود را از نظام آموزشی و از دانشگاه ها ابراز کنم که چنین کسانی را تربیت نمی کنند. شاید باید مراکزی در خارج از دانشگاه ها به صورت آزادتر و با حضور افراد علاقه مند دانشگاهی و غیر دانشگاهی تأسیس شود که با حوصله، پیگیر این مسائل باشد تا پس از چند سال نتایج خوبی به بار آورد.

خلاصه می کنم برای انتشار کتاب های علمی مناسب نوجوانان باید پژوهشگران، دانسته های خود را به طور منظم و طبقه بندی شده بنویسند، ساده نویسان آن ها را ساده نویسی کنند، عکاسان و تصویرگران آن ها را تجسم بخشند و طراحان و صفحه آرایان آن ها را به بهترین نحو ارائه دهند. در آن صورت فعالیت چشمگیری در عرصه ی نشر پدید خواهد آمد.

ترویج فرهنگ کتاب خوانی

قبلاً گفته شد که خانواده نقش اساسی در گسترش کتابخوانی دارد ولی خانواده به تنهایی نمی تواند کاری اساسی انجام دهد نظام پیرامون خانواده است که زمینه را به طور کلی فراهم می کند نمی خواهم به رسم معمول همه چیز را به گردن دولت بیاندازم. اما از طرفی نمی توان نقش نظام اجتماعی و اهرم های حکومتی را دراین امر نادیده گرفت.

همان گونه که اشاره شد یکی از عوامل مهم و ضروری برای توسعه کتاب خوانی وجود کتاب های متنوع و جذاب است تهیه فهرست های مناسب از کتاب های موجود برای نشان دادن منابع مختلف و راه دسترسی به کودکان و نوجوانان است و به وسیله ی این فهرست هاست که می توانیم خانواده ها را مطلع کنیم چه چیزهایی منتشر شده است.

- معرفی و تبلیغ کتاب های خوب و تشویق خانواده های به خرید آن
- حمایت مداوم عمومی از نشر البته این حمایت صرفاً به کمک های اقتصادی محدود نمی شود، بله مجموعه ی سیاستگذاری ها و برنامه هایی که راهگشا باشد مورد نظر است. به هر حال کار خوب ارائه دادن، امکانات می خواهد پس باید اهرم حمایت از یک طرف و اهرم تبلیغ از طرف دیگر به کمک ناشر بیاید.
 
آنچه در بالا به آن اشاره شد، کار ناشر نیست، بلکه باید مراکزی مثل شورای کتاب کودک یا کانون پرورش فکری و تشکل های مشابه، چنین کاری را انجام دهند. عملکرد شورا از سال ۱۳۴۲ که اولین فهرست را منتشر کرد، تا به امروز نشان می دهد که شورا توانسته است کم و بیش آثار نخبه را معرفی کند. اما آنچه مورد نظر من است، اشاعه وسیع تر است، مثلاً از طریق روزنامه ها.

چنانچه تمهیداتی که بر شمردیم، به عمل آید، استقبال از کتاب و در نتیجه تیراژ بالا می رود. در حال حاضر تیراژ در کشور ما خیلی پایین است و در نتیجه اقتصاد نشر رونق ندارد، اما با این زمینه سازی ها علاوه بر دستیابی به هدف های فرهنگی، اقتصاد نشر نیز رونق می گیرد.

در کنار اقدامات فوق چند اقدام مهم نیز باید انجام شود که این ها به دولت و حاکمیت مربوط می شود.
-    توسعه کتابخانه های عمومی در سطح کشور
-    توسعه کتابخانه های مهد کودک ها و مدرسه ها و مراکز آموزشی
-    پشتیبانی صدا و سیما از طرح های گسترش کتاب خوانی
گسترش کتابخانه های عمومی و استفاده از کتابداران متخصص

 جامعه ما هنوز وارد فرهنگ خواندن نشده و اگر دولت و ناشران خصوصی و فرهنگ دوستان جامعه می خواهند وارد این فرهنگ بشوند، باید به افزایش کتابخانه های عمومی  که تعداد آن ها به نسبت نیاز خیلی کم است، کمک شود. علاوه بر کتابخانه های وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در تهران شهرداری هم کتابخانه هایی در پارک ها و فرهنگسراها ایجاد کرده است.

ولی کتابخانه های عمومی علیرغم تلاش و کوشش کتابدارن علاقه مند فاقد سازماندهی صحیح و خدمات کامل هستند این کتابخانه ها بیشتر به صورت نظام متمرکز اداره می شوند، چنین نظامی فقط از نظر خدمات فنی (مثل فهرست نویسی و ...) می تواند مفید باشد ولی در مجموع اگر به کتابخانه ها استقلال عمل داده شود خلاقیت مدیران ثمر بهتری خواهد داد. انجمن های کتابخانه ها نیز بیشتر یک تشکل تشریفاتی است و کار مردمی خود جوشی نیست این تفکر که مردم باید پول بدهند و دیگران بدون مشورت با آن مردم کارها را اداره کنند و تصمیم بگیرند، نادرست است.

یک انتقاد اساسی دیگر را نیز می توان در مورد کتابخانه های عمومی مطرح کرد و آن این که بر خلاف طبیعت این گونه فعالیت ها که با بخش وسیعی از مردم سرو کار دارد، دعوت از جامعه برای خدمات داوطلبانه، طراحی نشده است. خدمت فقط اهداء پول نیست. کتابخانه های  عمومی ده ها سال است که به صورت ثابت و به دور از انعطاف و نوآوری بدون استفاده از استعداد سرشار علاقه مندان اداره می شود. مشکل دیگر این که از سال ۱۳۴۵ تاکنون هیچ متخصص اطلاع رسانی و کتابداری در رأس هیأت امنای کتابخانه های عمومی کشور نبوده است. در حالی که روز به روز اهمیت تخصص بیشتر نمایان می شود.
کتابخانه های عمومی کانون هایی هستند که اگر خوب عمل کنند، خانواده ها و فرزندانشان به مطالعه روی می آورند. ولی متأسفانه در کتابخانه های عمومی عنایت جدی به مجموع اعضای خانواده دیده نمی شود.

در مورد کیفیت کار کتابخانه های شهرداری برای کودکان تحقیق جامعی صورت نگرفته یا من اطلاع ندارم. از فعالیت های کتابخانه در فرهنگسرای بهمن و فرهنگسرای خاوران احساس رضایت می کنم. ولی این بدان معنا نیست که هیچ کتابخانه دیگری در تهران مثال زدنی نباشد.
در میان کتابخانه های ایران تا آنجا که من اطلاع دارم، ارائه خدمات به همه ی افراد خانواده در کتابخانه ی حسینیه ارشاد یک نمونه مثال زدنی است و دلایل موفقیت آن عبارتند از: مدیریت تمام وقت و خلاق و پویا، کتابدارن متخصص، گنجینه ی کتاب های خوب، فضای کافی، تأمین بودجه به روش مردمی و ...

کتابخانه؛ قلب مدرسه

طبعاً دبستان و نظام آموزشی تأثیر چشمگیری در خانوده ها دارد. جامع تابع نظام آموزش و پرورش است. اگر کتاب خوانی و نظام کتابخانه در دبستان به خوبی سازماندهی شود و دانش آموزان به استفاده از آن عادت کنند، در سطح کل کشور و به طور فراگیر، عادت به کتابخوانی پدید می آید. ما می بینیم در کشورهایی که پیشرفت کرده اند، معلم پس از درس در کلاس به دانش آموزان می گوید: «حالا برویم در کتابخانه ببینیم درباره ی درس امروز چه چیزی دارد» و بخش عمده ای از درس خواندن به کتابخانه کشیده می شود.

جایگاه کتابخانه در آموزش و پرورش ما مبهم است. باید تلاش کنیم که مثلث معلم، دانش آموز و کتابخانه در نظام آموزش و پرورش شکل بگیرد و کتابخانه به عنوان قلب مدرسه عمل کند که در آن جا نبض دانش اندوزی و تحقیق و خواندن به طور دائم بزند.
خانم قزل ایاغ که از کارشناسان صاحب نظر و علاقه مندان به گسترش کتاب خوانی کودکان و نوجوانان هستند، بارها گفته اند که کتاب های غیر درسی می توانند به نحو ساده و شیرین معلومات کودکان و نوجوانان را غنی سازند و در فراگیری درس و مطالب علمی و آموزش نیز مهارت آن ها را بالاتر ببرند.

پس نظام آموزش و پرورش باید سفارش دهنده ی کتاب های غیر درسی باشد و اگر کتاب هایی در بازار باشد که بتواند در خدمت کتاب های درسی قرار گیرد، آن ها را خریداری کند.
در کشورهای غربی هم که می گویند تیراژ کتاب ها بالاست، در بسیاری موارد سفارش خرید مدرسه و دبیرستان رقم قابل توجهی را تشکیل می دهد.
این کار یک موسسه پژوهشی است که کل نیازهای آموزشی را بررسی کند. البته معاونتی در آموزش و پرورش وجود دارد که می تواند عهده دار رسیدگی به این امر باشد ولی تاکنون چنین حرکتی از آن دیده نشده است.
کتابخانه های مدرسه ها نیز قابلیت جذب حمایت های مختلف نیروهای داوطلب را دارند. به شرطی که کسانی که در پی تأمین این حمایت ها هستند اهمیت کتابخانه در نظام آموزش و پرورش را باور داشته باشند. خوشبختانه اکنون نشانه هایی از حرکت های امید بخش در برخی دبستان ها و دبیرستان ها به چشم می خورد، ولی باید پیام آن ها حرکت کند و حرکتی آگاهانه و سازمان یافته در این زمینه صورت گیرد.

توجه به ایجاد کتابخانه های کوچک فعال در مراکز آموزش پیش از دبستان نیز بسیار اهمیت دارد زیرا علاقه به کتاب فارغ از درس و مدرسه در دل کودک پدید می آید و این علاقه در زندگی او نقش ماندگار خواهد داشت اخیراً به همت «موسسه پژوهشی کودکان دنیا » با انتشار کتاب ها ی آب، آب نبات، آتش و آموزش مربیان برای قصه گویی و کتابخوانی خلاق گام هایی در جهت ارائه کمک تخصصی به این گونه مراکز برداشته شده است.

نقش رسانه ها در گسترش کتاب خوانی

جا دارد بار دیگر بر ضرورت حمایت عمومی از کتاب خوانی و تبلیغ برای مطالعه توسط رسانه ها به ویژه تلویزیون، تاکید کنم. همکاران ما که در مطبوعات و سایر رسانه ها فعالیت دارند، باید در این زمینه با نگاه جامع تری عمل کنند.
من متأسفانه هرگز برنامه مدون ارائه شده توسط یک مرکز استوار پژوهشی با پرسنل متخصص را در زمینه ی کتاب و کودک در تلویزیون ندیده ام. البته اظهار نظرهای کارشناسی پراکنده و بیشتر از آن اظهار نظرهای سطحی به فراوانی دیده می شود. در زمینه ی تأثیر تلویزیون همین بس که خیلی از تحقیقات نشان می دهد که با نشان دادن یک فیلم که از روی یک کتاب تهیه شده باشد و با معرفی نویسنده ی آن در تلویزیون، افراد زیادی سراغ آن اثر و دیگر آثار آن نویسنده و یا آن موضوع می روند. علاوه بر این، تلویزیون و رادیو می توانند با معرفی کتابخانه ها و کتاب های خوبی به صورت جذاب، جامعه و سنین مختلف را به کتاب خوانی ترغیب کنند.

پخش کتاب هم در رشد کتاب خوانی موثر است

اگر همه اقداماتی که بر شمردیم انجام شود ولی کتاب به خوبی در کشور حرکت نکند و پخش آن معیوب باشد، باز هم نتیجه ی مطلوب حاصل نمی شود.پخش کتاب به صورت یک مساله تفریح درآمده است اغلب کتاب ها تنها در محدوده ی تهران و چند شهر بزرگ توزیع می شود. باید سیستم چگونه می توان کتاب را به همه جا رساند. بدیهی است در این زمینه حمایت دولت لازم است ولی به شرطی که حمایت به انتشارات معینی محدود نشود. دولت در سال های اخیر به گسترش نمایشگاه های استانی همت گماشته که به جای خود اقدام ارزنده ای است ولی تنها برگزاری نمایشگاه کافی نیست.

چه بسا که مردم در آن، چند روز آمادگی خرید کتاب را نداشته باشند. کتاب باید همیشه در دسترس مردم در همه ی شهرهای کوچک کشور هم باشد. با این فرض که مردم کتاب نمی خرند، نمی توان از وظیفه ی رساندن کتاب به علاقه مندان شهرها و روستاهای ایران، چشم پوشی کرد. در هر شهری باید یک کتاب فروشی عمده و دارای کتاب های خوب و ارزشمند وجود داشته باشد. بسیار هستند خانواده هائی که اگر بدانند، کتاب هایی را می توانند خریداری کنند که برای پیشرفت فرزندانشان موثر است، آنها را با هر زحمتی تهیه خواهند کرد.

 

اطلاعات:
تاریخ انتشار: ۱۳۸۸-۰۵-۰۳ ۱۵:۵۴
خانواده:
نویسنده:
نوش آفرین انصاری
منبع:
صنعت چاپ، شماره ۱۷۸، (۱۷ آبان ۱۳۷۶) : ۱۸-۱۴
متن سفارشی:

عضویت در کانال تلگرام