بیش از ۷,۰۰۰ زبان در سراسر جهان تکلم میشود، اما بسیاری از آنها در معرض خطر نابودی قرار دارند. با درک نقش کتابهای کودکان به عنوان محرکی برای احیای زبان، یونسکو و دفتر بینالمللی کتاب برای نسل جوان (IBBY) مجموعهای شامل نزدیک به ۱۷۰ کتاب برجسته به بیش از ۱۵۰ زبان بومی و در حال انقراض را گردآوری کردهاند.
زبان کوسوندا؛ نمادی از زبانهای در معرض انقراض
در زبان کوسوندا (Kusunda) که توسط مردم کوسوندا در غرب نپال تکلم میشود، هیچ واژهای برای «بله» یا «خیر» وجود ندارد؛ همچنین هیچ شاخص مشخصی برای جهتها دیده نمیشود. فهمِ مفاهیم در این زبان به گوینده، شنونده و زمینهای که کلمات در آن ردوبدل میشوند بستگی دارد. در واقع، ارتباط در زبان کوسوندا بیش از آنکه بر پایه دقت باشد، تمرینی برای درک دیدگاه است.
به دلیل این ویژگیهای منحصربهفرد، کوسوندا یک «زبان منفرد» (نامرتبط با هر زبان دیگری در جهان) محسوب میشود. این زبان همچنین در زمره بحرانیترین زبانهای در معرض انقراض قرار دارد، چرا که در میان جامعهای کمتر از ۲۰۰ نفر، تنها یک گوینده مسلط به آن باقی مانده است.
در راستای تلاشها برای احیای زبان کوسوندا، گروهی از دانشآموزان با پشتیبانی پژوهشگر و مردمنگار، اودای راج عالی (Uday Raj Aaley) و مؤسسه آرشیو نپال، نخستین مجموعه ادبیات خلاقانه به این زبان را منتشر کردند. اکنون این اثر برای قرار گرفتن در مجموعه کتابهای برجسته یونسکو-IBBY برای خوانندگان جوان به زبانهای بومی و در حال انقراض انتخاب شده است؛ مجموعهای که نقش ادبیات کودک را در حمایت از زبانها در سراسر جهان گرامی میدارد.
کتابها؛ نیرویی برای احیای زبان
این مجموعه جدید که توسط یونسکو و دفتر بینالمللی کتاب برای نسل جوان (IBBY) گردآوری شده، نزدیک به ۱۷۰ عنوان کتاب برجسته به بیش از ۱۵۰ زبان را از میان بیش از ۵۰۰ اثر ارسالی از سراسر جهان انتخاب کرده است.
این آثار شامل کتابهای تصویری، رمانها، زندگینامهها، داستانهای مصور (گرافیک نول) و غیرداستانی است که بین سالهای ۲۰۱۸ تا ۲۰۲۵ به یک یا چند زبان بومی یا در حال انقراض منتشر شدهاند. معیارهای انتخاب این کتابها نه تنها کیفیت ادبی و هنری آنها، بلکه میزان نقشآفرینیشان در برنامه عمل جهانی دههی بینالمللی زبانهای بومی (۲۰۲۲–۲۰۳۲) بوده است.
چند نمونه از آثار برجسته مجموعه:
- لاکپشت و شترمرغ (Tortoise and Ostrich): افسانهای مردمی به زبان N|uu (زبان باستانی کلیکی در جنوب آفریقا که تنها ۱ گوینده زنده دارد). این داستان درباره دو حیوانی است که خواهان یک کوزه سفالی زیبا هستند و برای به دست آوردنش دست به اقدامات عجیبی میزنند.
- تامارا (Tamarra): کتابی که اهمیت موریانهها را در سرزمین گوریندجی در شمال استرالیا توضیح میدهد. این اثر که با تصویرگریهای غنی و به زبان گوریندجی (با حدود ۵۰ گوینده) نوشته شده، خوانندگان را به سفری آموزشی و فرهنگی میبرد.
این آثار از تمام ۷ منطقه اجتماعی-فرهنگی تعیینشده توسط شورای حقوق بشر سازمان ملل گردآوری شدهاند تا نمایندهای جامع از مردمان بومی جهان باشند:
۱. آفریقا
۲. آسیا
۳. آمریکای مرکزی، جنوبی و کارائیب
۴. قطب شمال
۵. اروپای مرکزی و شرقی، فدراسیون روسیه، آسیای مرکزی و قفقاز
۶. آمریکای شمالی
۷. اقیانوسیه
برای بسیاری از جوامع در این مناطق، کتابهای کودکان چیزی فراتر از داستان هستند؛ آنها ابزاری برای انتقال زبان به نسل بعدی، تقویت هویت فرهنگی و اطمینان از عدم نابودی دانش بومی به شمار میروند. این مجموعه با پررنگ کردن این پتانسیل، آفرینش، انتشار و توزیع کتابهای جدید را تشویق میکند.
این مجموعه در چهلمین کنگره جهانی IBBY در اوتاوای کانادا (۶ تا ۹ اوت ۲۰۲۶) و همزمان با گرامیداشت روز بینالمللی مردمان بومی جهان (۹ اوت) رونمایی میشود.
دهه اقدام برای زبانهای بومی
مجموعه مشترک IBBY و یونسکو یکی از برنامههای متعدد در راستای اهداف دهه بینالمللی زبانهای بومی (۲۰۲۲–۲۰۳۲) است که در سال ۲۰۱۹ توسط مجمع عمومی سازمان ملل متحد تصویب شد. یونسکو که مسئولیت حفظ، احیا و ترویج چندزبانی و تنوع زبانی در جهان را بر عهده دارد، به عنوان آژانس پیشگام سازمان ملل در این دهه انتخاب شده است.
پیام اصلی این دهه ساده اما حیاتی است: زبانها بازتابدهنده شیوهای غیرقابلجایگزین برای دیدن، درک و تجربه جهان هستند. نابودی هر زبان، خسارتی برای تمام بشریت است.
درباره IBBY
برای بیش از ۷۰ سال، دفتر بینالمللی کتاب برای نسل جوان (IBBY) با این باور فعالیت کرده است که حق کودک برای خواندن، شامل حق خواندن به زبان مادری و دیدن تصویر خود در داستانها میشود. اعضای IBBY از طریق آموزش نویسندگان و قصهگویان محلی یا ایجاد کتابخانههای زبان مادری، در خط مقدم دفاع از تنوع زبانی قرار دارند.
