یک کتابخانهی جهانی برای نجات زبانهای خاموش
مقدمه
در حاشیه چهلمین کنگره جهانی دفتر بینالمللی کتاب برای نسل جوان (IBBY) در شهر اتاوا کانادا (اوت ۲۰۲۶)، یکی از تأثیرگذارترین رویدادهای فرهنگی دهه اخیر در حوزه ادبیات کودک برگزار شد. سازمان علمی، فرهنگی و آموزشی ملل متحد (یونسکو) و IBBY بهطور رسمی از «مجموعه کتابهای برجسته برای خوانندگان جوان به زبانهای بومی و در حال انقراض» (IBBY-UNESCO Collection of Remarkable Books) رونمایی کردند. این پروژه بینظیر، با هدف استفاده از قدرت ادبیات کودک برای نجات زبانهایی که در آستانهی خاموشی قرار دارند، طراحی شده است. پیام این پروژه روشن است: هر کودکی که به زبان مادری خود کتابی میخواند، یک گام به حفظ میراث هزارانسالهی مردمش نزدیکتر میشود. این اقدام در راستای اهداف «دهه بینالمللی زبانهای بومی سازمان ملل متحد (۲۰۲۲–۲۰۳۲)» صورت گرفته است.
چرا این مجموعه یک دستاورد تاریخی است؟
طبق آمار یونسکو، بیش از ۲,۵۰۰ زبان در جهان در معرض خطر انقراض قرار دارند و بهطور میانگین هر دو هفته یک زبان برای همیشه خاموش میشود. وقتی زبانی از میان میرود، تنها واژگان و دستور زبان نیست که نابود میشود؛ بلکه یک جهانبینی، یک دانش بومی، مجموعهای از افسانهها، آوازها و خاطرات یک ملت نیز با آن از بین میرود.
این مجموعه تلاش میکند تا با قرار دادن ادبیات کودک در قلب این مبارزه، زنجیرهی انتقال زبان از نسلی به نسل دیگر را زنده نگه دارد. زبانهایی مانند کوسوندا (Kusunda) در نپال یا انیو (N|uu) در جنوب آفریقا که تنها چند گویندهی زنده دارند، اکنون در این مجموعه جایگاه و صدای خود را یافتهاند.
ویژگیهای کلیدی پروژه (در یک نگاه)
برای درک بهتر گستردگی و اهمیت این پروژه، ویژگیهای اصلی آن در دستهبندی زیر تنظیم شده است:
- انتخاب از میان صدها اثر جهانی: یک هیئت داوری بینالمللی متشکل از کارشناسان یونسکو و IBBY، از میان بیش از ۵۰۰ اثر ارسالی از سراسر جهان، نزدیک به ۱۷۰ کتاب برجسته را انتخاب کردهاند. این آثار شامل کتابهای تصویری، رمان، گرافیکنوول، زندگینامه و کتب غیرداستانی هستند که بین سالهای ۲۰۱۸ تا ۲۰۲۵ منتشر شدهاند.
- پوشش جامع هفت منطقه جغرافیایی-فرهنگی: آثار گردآوریشده تمامی مناطق هفتگانه بومی سازمان ملل را پوشش میدهند (شامل آفریقا، آسیا، آمریکای مرکزی و جنوبی، قطب شمال، اروپای شرقی و مرکزی، آمریکای شمالی و اقیانوسیه). در این مجموعه، بیش از ۱۵۰ زبان بومی از جمله زبانهای مائوری، سامی کولت، کری و دهها زبان در معرض خطر دیگر حضور دارند.
- نمایشگاه جهانی و آرشیو دائمی در پاریس: این کلکسیون پس از رونمایی در کنگره اتاوا، تور نمایشگاهی بینالمللی خود را در نمایشگاههای مهم کتاب جهان آغاز میکند و در نهایت بهصورت دائمی در کتابخانه مقر اصلی یونسکو در پاریس نگهداری خواهد شد.
- پلتفرم دیجیتال و دسترسی آزاد: علاوه بر نسخههای فیزیکی، این مجموعه بهصورت دیجیتال نیز در دسترس پژوهشگران، معلمان، کتابداران و خانوادههای سراسر جهان قرار میگیرد تا امکان مطالعه و معرفی این کتابها در همه جای جهان فراهم باشد.
صدای کودکان بومی؛ پیامی به تمام جهان
مدیران این پروژه در مراسم رونمایی تأکید کردند که این مجموعه تنها یک بایگانی و موزه نیست؛ بلکه ابزاری فعال برای توانمندسازی کودکان بومی است. پیام محوری این کلکسیون خطاب به کودکانی است که زبان مادریشان در مدارس، رسانهها و فضاهای عمومی نادیده گرفته میشود:
«زبان تو، فرهنگ تو و داستانهای تو ارزشمندند. دنیا باید صدای تو را بشنود.»
این پیام، به ویژه در جوامعی که کودکان بومی سالها از سوی سیستمهای آموزشی مجبور به استفاده از زبانهای غالب شدهاند، یک انقلاب آرام اما بسیار قدرتمند است.
پیوند عمیق با شعار جهانی IBBY: «شادی، نوعی مقاومت است»
اگرچه این پروژه مستقل از کمپین ویدیویی معروف «شادی به مثابه مقاومت» (روایت ۲۴ بخش ملی IBBY از سراسر جهان) طراحی شده است، اما در بطن خود دقیقاً با همین پیام همسوست. در جوامع بومی و حاشیهنشین، خواندن یک کتاب به زبان مادری، خودِ عمل مقاومت است؛ مقاومتی فرهنگی در برابر یکسانسازی، استعمار زبانی و فراموشی.
هر کتاب، بذری برای آینده
مجموعه IBBY-UNESCO به ما یادآوری میکند که ادبیات کودک تنها یک ابزار آموزشی ساده نیست، بلکه یکی از قدرتمندترین سنگرها برای حفظ تنوع زبانی و فرهنگی جهان است. هر کتابی که به یک زبان بومی نوشته، منتشر و خوانده میشود، بذری است که در زمین آینده کاشته میشود؛ بذری که روزی به درختی تنومند تبدیل خواهد شد تا نسلهای بعدی نیز بتوانند به زبان اجداد خود بخوانند، بنویسند و رؤیا ببینند.
منابع و پیوندهای رسمی
- صفحه رسمی پروژه در سایت IBBY:
IBBY-UNESCO Collection of Remarkable Books in Indigenous and Endangered Languages
- مقاله رسمی در سایت یونسکو:
A new collection celebrates children’s books in Indigenous and Endangered Languages
- فراخوان رسمی ارسال آثار (مهلت: ۱۵ دسامبر ۲۰۲۵):
