اگر روزی گذرتان به ارتفاعات سر به فلک کشیده آند و دشتهای پهناور بولیوی افتاد، صدایی را خواهید شنید که با وزش باد در میان قلهها گره خورده است؛ صدای قصههایی که از زبان پیرزنان و مادران کچوا و آیمارا به گوش کودکان میرسد. اما این روزها، در دل همین جامعه رنگارنگ و پرچالش بولیوی، گروهی از عاشقان کتاب گرد هم آمدهاند تا ثابت کنند خواندن تنها یک سرگرمی نیست، بلکه سلاحی است در برابر فراموشی و ابزاری است برای بقا. ویدیوی «شادی کنشی برای مقاومت است» که از سوی هیئت بینالمللی کتاب برای نسل جوان (IBBY) منتشر شده، پرده از همین جنبش بیصدا اما عمیق در جامعه بولیوی برمیدارد.
قلب تپنده در آغوش فرهنگ بومی: کتابخانه تروچاپیتا Thuruchapitas
سفر ما از کتابخانهای به نام تروچاپیتا «Thuruchapitas» آغاز میشود که هر عصر، پناهگاه کودکان و نوجوانان تشنهی کشف دنیاهای تازه است 6. نامی که ریشه در زبانهای بومی دارد و در جامعهای که در آن دسترسی به منابع فرهنگی همواره با چالشهای اقتصادی و جغرافیایی گره خورده، تروچاپیتا تنها یک ساختمان پر از قفسه نیست؛ بلکه کلبهی امنی است که شورای کتاب کودک بولیوی و تیم ترویج کتابخوانیاش در آن بذر امید میکارند. در این کتابخانه محلی، کودکان یاد میگیرند که خودشان نیز میتوانند روزی خوانندگان و مربیان کودکان دیگر باشند 6. آنها با ورود به این فضا از حاشیهنشینی فرهنگی بیرون میآیند و به قهرمانان داستانهای خود تبدیل میشوند.
«جنِ قصهها»؛ جادویی برای عبور از مرز فقر
در ویدیو، ما با کارگاه جذابی به نام «El Duende de los Cuentos» (جنِ قصهها) روبهرو میشویم. در فرهنگ عامه آمریکای لاتین، «duende» به معنای روحی است که در هنر و موسیقی میدمد و احساسات عمیق را بیدار میکند. این کارگاههای قصهخوانی، کودکان بولیویایی را به سفری جادویی میبرند؛ جایی که تخیل مرزهای فقر و کمبود را درمینوردد. اوج این هنرنمایی را میتوان در بیست و یکمین جشنواره قصهگویی در جریان نمایشگاه بینالمللی کتاب کوچابامبا دید؛ رویدادی که در آن قصهگویان محلی با استفاده از سنت شفاهی غنی بومی و ترکیب آن با ادبیات مدرن کودک، پلهایی میان گذشته و آینده میسازند و کودکان را به قلب تپنده فرهنگ خود بازمیگردانند.
معلمان؛ سفیران تغییر در کلاسهای درس روستایی
اما مروجان شورای کتاب کودک بولیوی میدانند که برای تسخیر قلب یک جامعه، باید از درِ مدارس وارد شد. کارگاههای سراسری با عنوان تأملبرانگیز (چگونه برایت قصه بگویم؟) با حضور چهرههای سرشناسی چون ایزابل مسا برگزار میشود تا به معلمان بیاموزد چگونه لذت خواندن را به دانشآموزان منتقل کنند 16. در کشوری که بسیاری از مدارس روستایی از کمبود امکانات رنج میبرند و دانشآموزان بومی با موانع زبانی دستوپنجه نرم میکنند، این معلمانِ آموزشدیده به سفیرانی تبدیل میشوند که با خلاقیت خود، کلاسهای درس سرد را به گرمترین مکانهای جهان بدل میکنند. آنها یاد میگیرند که چگونه قصهها را نه از روی متن، بلکه از درون قلبشان برای کودکان روایت کنند.
دویدن با کتاب: ماراتنی همبسته در سراسر قاره
شاید یکی از هیجانانگیزترین بخشهای این گزارش، مفهوم «ماراتن کتابخوانی» باشد. تصور کنید دانشآموزان در واحدهای آموزشی سراسر بولیوی، نه با سرعت پاهایشان، بلکه با سرعت ورق زدن کتابها و کشف داستانهای تازه با یکدیگر رقابت میکنند. این ماراتنهای محری به دوازدهمین ماراتن کتابخوانی آمریکای لاتین گره میخورند تا نشان دهند که کودکان بولیوی، فارغ از تفاوتهای زبانی و نژادی، بخشی از یک جنبش بزرگتر در سراسر قاره هستند. در این رویدادها، خانوادهها، مدیران مدرسه و کودکان در کنار هم قرار میگیرند و خواندن را به یک جشن ملی تبدیل میکنند که در آن هیچکس بازنده نیست.
انقلابی آرام با ورقهای کاغذی
در نهایت، پیام ویدیوی شورای کتاب کودک بولیوی تنها یک شعار احساسی نیست. در جامعهای که کودکان بومی و روستایی همواره در حاشیه روایتهای کلان تاریخی قرار داشتهاند، در دست گرفتن یک کتاب، خندیدن با قهرمانان قصهها و دیدن خود در آینه ادبیات، یک «عمل مقاومت» است. مقاومت در برابر بیسوادی، مقاومت در برابر یأس، و مقاومت در برابر فراموش شدن.
تیم شورای کتاب کودک بولیوی با حضور بیواسطه در میان مردم، در نمایشگاههای شلوغ کوچابامبا، مدارس محروم و کتابخانههای کوچک، نشان میدهد که چگونه میتوان از طریق ادبیات کودک، نه تنها ذهنها، بلکه قلب یک جامعه را تغییر داد. این گزارش به وضوح نشان میدهد که در بولیوی، کتابها فقط کلمات چاپ شده روی کاغذ نیستند؛ آنها بذرهای کوچکیاند که در خاک سخت کوهستان آند کاشته میشوند تا روزی به جنگلی از آگاهی، هویت و شادی بدل گردند.
