فلسطین، سرزمینی که نامش با رنج، اشغال و مقاومت گره خورده است، جایی است که هر نفس کشیدن در آن، خود نوعی ایستادگی است. اما در میان تمام روایت‌های کلان از این سرزمین، روایتی لطیف‌تر اما قدرتمندتر در جریان است: روایت کودکانی که در میان ویرانه‌ها، با کتاب‌هایشان رؤیاپردازی می‌کنند. در پویش جهانی «شادی، کنشی برای مقاومت است»، شورای کتاب کودک فلسطین (PBBY) نشان می‌دهد که چگونه می‌توان در سخت‌ترین شرایط انسانی، با سلاح کلمات از هویت، کودکی و امید پاسداری کرد.
مؤسسه‌ی تامر؛ نگهبان چراغ ادبیات کودک فلسطین
در قلب تلاش‌های ادبی فلسطین، مؤسسه‌ی تامر برای آموزش جامعه‌ای (Tamer Institute) می‌درخشد؛ سازمانی که به عنوان مهم‌ترین ناشر کتاب‌های کودک و نوجوان در فلسطین شناخته می‌شود و بیش از ۵۵ عنوان کتاب ارزشمند منتشر کرده است 8. این مؤسسه سال‌هاست که با وجود تمام محدودیت‌ها و موانع، چراغ ادبیات کودک را در فلسطین روشن نگه داشته است.
یکی از پویش‌های الهام‌بخش این مؤسسه، برنامه‌ای شاعرانه به نام «پدرم برایم بخوان» است که در چارچوب ترویج کتابخوانی در جامعه‌ی فلسطینی برگزار می‌شود. در جامعه‌ای که پدران اغلب درگیر کار، زندان، یا از دست رفته‌اند، این پویش تلاش می‌کند تا پیوند مقدس میان پدر و کودک را از طریق قصه‌ها زنده نگه دارد. وقتی پدری برای فرزندش قصه‌ای می‌خواند، در واقع در حال مقاومت در برابر تمام نیرو هایی است که می‌خواهند این خانواده‌ها را از هم جدا کنند.
کتابخانه‌های غزه؛ ققنوس‌هایی که از خاکستر برمی‌خیزند
از سال ۲۰۰۷، IBBY از طریق صندوق کودکان در بحران (Children in Crisis Fund)، از کودکان غزه حمایت کرده است. در منطقه‌ای که زیر محاصره و بمباران‌های مکرر قرار دارد، دو کتابخانه‌ی IBBY در غزه سال‌ها پناهگاه امن کودکان بودند. اما با تشدید درگیری‌ها و نسل‌کشی پس از اکتبر ۲۰۲۳، تمام مکان‌های امن نیز نابود شدند.
با این حال، در نوامبر ۲۰۲۴، IBBY بین‌المللی متعهد شد که این کتابخانه‌ها را دوباره احیا و بازسازی کند و فعالیت‌های کتاب‌درمانی و روانی-اجتماعی را برای کودکان آغاز نماید. در اینجا، مقاومت معنایی عمیق‌تر پیدا می‌کند: بازسازی یک کتابخانه در غزه، تنها ساختن یک ساختمان نیست؛ بلکه اعلام این حقیقت است که هیچ بمبی نمی‌تواند قدرت تخیل کودکان را نابود کند. وقتی کودکی در ویرانه‌های غزه کتابی در دست می‌گیرد، در حال اعلام پیروزی زندگی بر مرگ است.
«کتاب‌هایی از و درباره‌ی فلسطین»؛ صدایی که جهان باید بشنود
یکی از مهم‌ترین ابتکارات بین‌المللی برای حمایت از ادبیات کودک فلسطین، پروژه‌ی «کتاب‌های کودک از و درباره‌ی فلسطین» است که توسط شورای کتاب کودک انگلستان آغاز شده است 11. این پروژه با ایجاد مجموعه‌ای از کتاب‌های فلسطینی، تضمین می‌کند که کودکان سراسر جهان به داستان‌های فلسطینی دسترسی داشته باشند و آن‌ها را با هم به اشتراک بگذارند.
در جهانی که روایت فلسطین اغلب تحریف یا سانسور می‌شود، این مجموعه یک عمل مقاومت جهانی است. وقتی کودکی در اروپا، آمریکا یا آسیا کتابی درباره زندگی کودکان فلسطینی می‌خواند، در حال شکستن دیوارهای رسانه‌ای و درک حقیقتی انسانی است. این پروژه ثابت می‌کند که داستان‌های فلسطینی متعلق به تمام جهان هستند و صدای کودکان فلسطینی باید در سراسر جهان شنیده شود.
فعالیت‌های روانی-اجتماعی؛ مرهمی بر زخم‌های تروما
در کشوری که کودکان آن با تروماهای مداوم ناشی از جنگ، اشغال و از دست دادن عزیزان روبرو هستند، شورای کتاب کودک فلسطین بر فعالیت‌های روانی-اجتماعی تمرکز کرده است. از طریق کتاب‌درمانی و فعالیت‌های هنری، به کودکان کمک می‌شود تا تجربیات دردناک خود را پردازش کنند و راهی برای بیرون ریختن احساساتشان بیابند. وقتی کودکی که شاهد ویرانی خانه‌اش بوده، داستانی می‌نویسد یا نقاشی می‌کشد، در واقع در حال بازسازی هویت خود است. در اینجا، کتاب و هنر به ابزارهایی برای بقای روانی تبدیل می‌شوند؛ ابزاری که به کودکان می‌آموزد چگونه در میان توفان، آرامش درونی خود را حفظ کنند.
نویسندگان و صداهای فلسطینی؛ مقاومت از طریق خلق داستان
با وجود تمام چالش‌ها، نویسندگان و تصویرگران فلسطینی به خلق آثار ارزشمند ادامه می‌دهند. مؤسسه تامر با وجود نداشتن حتی شماره ثبت بین المللی کتاب ISBN برای برخی از آثار، به انتشار کتاب‌های کودکان ادامه می‌دهد 3. این نویسندگان، با هر کلمه‌ای که می‌نویسند، در حال ثبت تاریخ و هویت ملت خود هستند. نوشته‌ها و افکار کودکان غزه که پس از اکتبر ۲۰۲۳ ثبت شده‌اند، گواهی بر این واقعیت است که حتی در تاریک‌ترین لحظات، کودکان فلسطینی هنوز می‌توانند فکر کنند، بنویسند و رؤیا ببینند. این صداها، صداهایی هستند که هیچ‌کس نمی‌تواند آن‌ها را خاموش کند.
مقاومتی که با هر ورق کتاب قوی‌تر می‌شود
پیام شورای کتاب کودک فلسطین در پویش جهانی، شاید تکان‌دهنده‌ترین پیام تمام این مجموعه باشد: در سرزمینی که حتی نفس کشیدن در آن نوعی مقاومت است، خواندن یک کتاب، نوشتن یک داستان، و بازسازی یک کتابخانه، عمیق‌ترین شکل‌های ایستادگی هستند. وقتی کودکی در غزه، زیر سایه‌ی ویرانه‌ها، کتابی در دست می‌گیرد و لبخند می‌زند؛ وقتی پدری در رام‌الله برای فرزندش قصه‌ای می‌خواند؛ و وقتی نویسنده‌ای فلسطینی کلمه‌ای بر کاغذ می‌آورد، در تمام این لحظات، شادی پیروز می‌شود. شادی به عنوان یک عمل مقاومت، در فلسطین معنایی وجودی پیدا می‌کند: تا زمانی که کودکی می‌تواند بخواند، بنویسد و رؤیا ببیند، فلسطین زنده است. شورای کتاب کودک فلسطین به جهان یادآوری می‌کند که کتاب‌ها تنها کاغذهای چاپ‌شده نیستند؛ آن‌ها اسناد هویت، سلاح‌های مقاومت، و بذرهایی هستند که حتی در سخت‌ترین خاک‌ها نیز می‌توانند جوانه بزنند. در سرزمین زیتون و سنگ، هر کتاب جدید، پرچمی است که بر فراز ویرانه‌ها برافراشته می‌شود.
