ترویج خواندن و سوادآموزی در دوران کودکی، یکی از ارکان اصلی توسعه پایدار فرهنگی و اجتماعی است. در این میان، نهادهای غیردولتی و محلی نقش بیبدیلی در انتقال کتاب به خانوادهها و ایجاد بستری برابر برای رشد کودکان ایفا میکنند. «انجمن هنری-اجتماعی-فرهنگی مستیسا» که مقر اصلی آن در شهر دونوسـتیا-سنسباستین (Donostia-San Sebastián) در منطقه باسک اسپانیا قرار دارد، یکی از این نهادهای پویاست. این تشکل غیردولتی با تمرکز بر پیوند هنر، فرهنگ و اجتماع، تلاش میکند تا خواندن را به عنوان ابزاری برای توانمندسازی جامعه و به ویژه خردسالان و خانوادههای مهاجر یا محروم معرفی کند. حضور فعال این انجمن در شبکههای بینالمللی نشان از اعتبار برنامهها و رویکرد علمی آن در حوزه ترویج کتابخوانی دارد.
مأموریتها و اهداف کلیدی انجمن مستیسا
انجمن مستیسا با نگاهی چندفرهنگی و با تکیه بر ابزارهای هنری و اجتماعی، اهداف زیر را در جامعه محلی خود دنبال میکند:
- کاهش شکاف فرهنگی و آموزشی: این نهاد میکوشد با فراهم کردن دسترسی آسان به کتاب و فعالیتهای هنری، نابرابریهای آموزشی را در میان کودکان با پیشینههای گوناگون اجتماعی و اقتصادی کاهش دهد.
- ترویج خواندن از سالهای آغازین زندگی (Early Years Literacy): مستیسا باور دارد که آشنایی با کتاب باید از نخستین ماههای تولد آغاز شود. به همین دلیل، بخش بزرگی از تمرکز خود را بر نوزادان، نوپایان و والدین آنها گذاشته است.
- فرهنگسازی چندزبانه و هویتبخشی: با توجه به بافت فرهنگی ویژه اقلیم باسک و حضور جوامع مهاجر، این انجمن از ادبیات و هنر برای ایجاد گفتوگوی بینفرهنگی و تقویت همزیستی مسالمتآمیز بهره میگیرد.
برنامهها و پروژههای شاخص
فعالیتهای مستیسا طیف گستردهای از کارگاههای آموزشی، برنامههای اهدای کتاب و نشستهای ترویجی را در بر میگیرد که مهمترین آنها عبارتند از:
۱. برنامه هدیه کتاب اسپانیا (BookStart Spain)
این برنامه یکی از مهمترین پروژههای ملی و محلی است که مستیسا هدایت و اجرای بخشهایی از آن را بر عهده دارد. در قالب این طرح، بستههای کتاب مناسبِ سن نوزادان به همراه راهنماهای والدگری در حوزه خواندن، به خانوادهها اهدا میشود. هدف اصلی این برنامه، تشویق والدین به بلندخوانی برای نوزادان و تبدیل کتاب به یکی از ابزارهای اصلی تعامل در خانه است. این طرح با همکاری مراکز بهداشتی و کتابخانههای عمومی اجرا میشود تا هیچ کودکی از این فرصت محروم نماند.
۲. طرح بوکاستارت باسک (Bookstart Euskadi)
این پروژه که با تمرکز بر ویژگیهای زبانی و فرهنگی منطقه باسک طراحی شده است، تلاش میکند تا کودکان را از همان بدو تولد با زبان مادری و ادبیات بومی آشنا کند. مستیسا در این طرح با نهادهای محلی همکاری نزدیک دارد تا بستههای اهدایی کتاب به دست خانوادههای دوزبانه یا مهاجر برسد و روند جامعهپذیری کودکان را تسهیل کند.
۳. گوشه کودکان چیکیکیدز (Txikikids Corner)
این بخش یکی از بازوهای اجرایی و خلاقانه انجمن برای ایجاد فضاهای دوستدار کودک است. در این ایستگاهها و گوشههای خواندن، کارگاههای قصهگویی، بازیهای زبانی و فعالیتهای هنری مشترک میان والدین و کودکان برگزار میشود. تمرکز اصلی این برنامهها بر لذتبخش کردن تجربه مواجهه با کتاب برای کودکان زیر شش سال است.
جایگاه بینالمللی و عضویت در شبکههای جهانی
اعتبار و کیفیت فعالیتهای انجمن مستیسا سبب شده است تا این تشکل فراتر از مرزهای اسپانیا شناخته شود و در تصمیمگیریهای کلان ترویج مطالعه در اروپا مشارکت داشته باشد:
- عضویت در شبکه یورید (EURead): یورید به عنوان معتبرترین شبکه اروپایی فعال در زمینه سوادآموزی و ترویج مطالعه (با عضویت حدود ۳۹ سازمان از ۲۸ کشور)، مستیسا را به عنوان یکی از اعضای رسمی خود از کشور اسپانیا به رسمیت میشناسد. این عضویت به مستیسا اجازه میدهد تا از تجربیات دیگر کشورهای اروپایی بهرهمند شده و الگوهای موفق خود را به اشتراک بگذارد.
- حضور فعال در نشستهای سالانه: در نشست عمومی شبکه یورید در ژوئن ۲۰۲۴ که در آتن برگزار شد، «آنا مولینا» (Ana Molina) به عنوان نماینده رسمی مستیسا، سخنرانی ویژهای با عنوان «بوکاستارت اسپانیا: ترویج خواندن، فرهنگ و فراتر از آن» ارائه داد که مورد توجه کارشناسان بینالمللی قرار گرفت.
- عضویت در شبکه جهانی برنامه اهدای کتاب برای سالهای آغازین (Global Network for Early Years Bookgifting): این حضور بینالمللی نشاندهنده همسویی برنامههای مستیسا با استانداردهای جهانی آموزش دوران کودکی و عدالت آموزشی است.
جمعبندی
انجمن هنری-اجتماعی-فرهنگی مستیسا نمونهای موفق از یک نهاد واسط غیردولتی است که توانسته با پیوند دادن هنر، آموزش و مشارکتهای اجتماعی، گامهای مؤثری در جهت همگانی کردن خواندن در اسپانیا بردارد. این انجمن با تمرکز بر سالهای آغازین زندگی و حمایت از خانوادههای آسیبپذیر، نشان داده است که چگونه برنامههای هدیه کتاب میتوانند به عنوان ابزاری برای توسعه عدالت فرهنگی و تقویت پیوندهای اجتماعی عمل کنند.
