زاویه دید (Point of View) در اصطلاح نقد ادبی، به معنای ذهن یا ذهنهایی است که رویدادهای داستان را از دریچه و فیلتر آنها مشاهده میکنیم؛ به بیانی دیگر، همان صدایی که داستان را روایت میکند [796]. انتخاب زاویه دید به این بستگی دارد که نویسنده تصمیم بگیرد ماجرا را از زبان چه کسی روایت کند و چگونگی شکلگیری و پرداخت کل پیرنگ، کاملاً به هویت کسی که شاهد رویدادهاست و آنها را گزارش میکند، وابسته است [796].
در جهان واقعی، رخدادی واحد که به طور همزمان برای دو انسان رخ میدهد، به دلیل تفاوت در پیشینههای عاطفی، تجربی، عقلانی و اخلاقی، بازتابها و بازخوانیهای کاملاً متفاوتی را در آنها ایجاد میکند [796]. هر بازخوانی انفرادی از واقعیت، در ذات خود یک «حقیقت فردی» است [796]. در ادبیات نیز چنین تقارنی وجود دارد؛ داستان بر اساس اینکه از چه منظری روایت شود، هویتی کاملاً متفاوت به خود میگیرد [796].
جلوهای از جادوی زاویه دید در شاهکار «شیر خوشحال»: در کتاب کلاسیک «شیر خوشحال» (The Happy Lion) نوشتهی لوئیس فاتیو، داستان متکی بر همین تغییر موضعِ زاویه دید است [797]. وقتی شیر در قفسِ باغوحش قرار دارد، با خود میاندیشد که مردم چقدر مؤدب، مهربان و خوشبرخوردند؛ آنها به او تعظیم میکنند، کلاه از سر برمیدارند و به او غذا میدهند [797]. اما روزی که درِ قفس تصادفاً باز میماند و شیر برای قدم زدن و دیدار با دوستانش وارد شهر میشود، زاویه دیدِ درون قفس فرو میپاشد [797, 798]. او ناگهان میبیند که صمیمیترین دوستانش جیغزنان فرار میکنند، غش میکنند و به سویش کلم و زباله پرت میکنند [797]. به دلیل استفاده از زاویه دید دانای کل محدود و آگاهی ما از افکار پاک و معصومانه شیر، ما بر خلاف شهروندان وحشتزده، میدانیم که او تنها قصد پیادهروی دارد [798]. اگر نویسنده ما را از درونیات شیر آگاه نمیکرد، ما نیز همانند شهروندان داستان، او را حیوانی وحشی پنداشته و وحشت میکردیم [798]. این نمونه به خوبی نشان میدهد که کلیت ساختار و تفسیر داستان، تا چه حد اسیر زاویه دید انتخابی نویسنده است [798].
گونههای چهارگانه زاویه دید در ادبیات کودک
بر اساس تعداد راویان، میزان دانش آنها و شیوهی دخالت نویسنده در متن، چهار الگو و زاویه دید اصلی در داستاننویسی شکل میگیرد [799, 800]:
۱. زاویه دید اول شخص (First-Person POV)
در این الگو، داستان توسط ضمیر «من» روایت میشود [799]. بزرگترین برتری این زاویه دید، توانایی بینظیر آن در جلب اعتماد خواننده و درگیر ساختن عمیق و عاطفی او با تجربههای بیواسطه و ملموس قهرمان داستان است [803]. خواننده احساس میکند که در حال مطالعهی یک «حقیقت و زندگینامه خودنوشت» موثق است [803].
با این حال، راوی اول شخص مانند ما در زندگی واقعی با محدودیتهای شناختی جدی روبهرو است [801]. او هرگز نمیتواند به طور مستقیم به ذهن دیگران رسوخ کند یا افکار آنها را بخواند، مگر اینکه خودِ آنها افکارشان را بازگو کنند [801]. راوی اول شخص تنها میتواند با تکیه بر نشانههای رفتاری (مانند لرزش دست، نوع ایستادن یا تلوتلو خوردن) درونیات دیگران را حدس بزند [801]. اگر نویسنده این محدودیت را فراموش کند و به راوی اول شخص قدرت پیشبینی یا غیبگویی بدهد، باورپذیری کل اثر نابود میشود [805].
- «جزیره دلفینهای آبیرنگ» (Island of the Blue Dolphins) اثر اسکات اودل: این شاهکار تراز اول نمونهای اصیل از کاربرد زاویه دید اول شخص است [802]. «کارانا» دختری است که به تنهایی در جزیره بقا مییابد و هرگز ادعا نمیکند که از افکار برادرش، سگهای وحشی یا دشمنانش باخبر است [802]. او تنها رفتارهای سگ خود «رونتو» را با دقت عینی توصیف میکند و حتی در لحظه جان سپردن سگ، با خویشتنداریِ تمام، تنها نگاه خیره او به مرغان دریایی را گزارش میدهد؛ بیآنکه به دروغ، احساسات انسانی به او نسبت دهد [802, 803]. این همسو شدنِ دقیق زبان و محدودیتهای راوی اول شخص، سبب باورپذیری خیرهکنندهی این رمان شده است [803].
- «علف شیرین» (Sweetgrass) اثر جن هادسن: داستان دختری ۱۵ ساله از قبیلهی بلكفیت که در جدال دایمی بین آرزوهای شخصی و مسئولیتهای سخت قبیلهای است [806]. زاویه دید اول شخص به خوبی خشم، تلاش برای بقا در برابر آبله و وفاداری او به قبیله را در بستری ملموس روایت میکند [806].
- «حلقهای از نور بیانتها» (A Ring of Endless Light) اثر مادلین لانگل: داستان از زبان «ویکی اوستن» ۱۶ ساله روایت میشود [807]. لحن، نوع واژهگزینی و تعابیر احساسی او (مانند توصیف گریههای صمیمانهاش در آغوش لئو یا دلبستگیاش به آدام) کاملاً با ساختار روانی، پختگی و سن و سال یک نوجوان منطبق است [807, 808].
- «مجموعهی روزها» (A Gathering of Days) اثر جوان بلوس: این اثر که در قالب یادداشتهای روزانه یک دختر در نیوانگلند نگاشته شده، چنان در بازآفرینی فضای تاریخی و زبانی دقیق است که مخاطب باور نمیکند در حال خواندن اثری تخیلی است [812].
الف) اول شخص چندگانه (Multiple First-Person POV)
در برخی از رمانهای پخته و چندبعدی نوجوانان، نویسنده برای فرار از محدودیت یک راوی واحد، از چندین راوی اول شخص در فصول مختلف استفاده میکند [809]. * در رمان تحسینشدهی «قهرمان چیزی نیست، مگر یک ساندویچ» نوشتهی آلیس چایلدرس، ماجرای اعتیاد نوجوان دوازده سالهای به نام «بنجی» در محلههای فقیرنشین از زبان خودش، مادرش، مادربزرگش و معلمش روایت میشود [809, 810]. هر یک از این راویان با لحن، تکیهکلامها و زبانِ ویژه و طبقهی اجتماعی خود سخن میگویند؛ مادر از پنهانکاریهای خانوادگی میگوید و مادربزرگ از خفگی و تنگی مخفیگاه و ترس از اراذل خیابان [810, 811]. این تنوع زبانی و چندصدایی، واقعیت گزنده اعتیاد را از زوایای گوناگون آشکار میکند [810]. رمان معروف «مرد خوکی» (The Pigman) اثر پل زیندل نیز از همین الگوی دوگانهی اول شخص بهره میبرد [809, 834].
ب) راوی اول شخص ناموثق (Unreliable Narrator)
گاهی راوی اول شخص به دلیل ناپختگی، تعصب، حسادت یا فریبکاری، گزارشهایی نادرست و واژگون از واقعیت ارائه میدهد [811]. * در رمان بینظیر «تنها حقیقت» (Nothing but the Truth) نوشتهی آوی، «فیلیپ مالوی» پسری است سرکش که برای فرار از نمرههای ضعیف خود در درس ادبیات، معلم دلسوزش «خانم ناروین» را متهم میکند که او را به خاطر خواندن سرود ملی با لحنی ميهنپرستانه مجازات و اخراج کرده است [811]. در حالی که حقیقت این است که او برای لجبازی و آزار معلم، سرود را زمزمه میکرده است [811]. دروغهای فیلیپ به جنجالی ملی تبدیل میشود و معلم را تا مرز نابودی روحی میبرد، در حالی که خواننده از دروغ بودن تمام گزارشهای فیلیپ آگاه است [811].
ج) رمانهای نامهنگارانه و یادداشتهای روزانه
نگارش داستان در قالب نامهها یا یادداشتها، شیوهای کارآمد برای نزدیک کردن مخاطبان کمسنوسال به درونیات راوی اول شخص است [812]. شاهکار «آقای هنشاو عزیز» اثر بورلی کلیری با نامهنگاریهای «لی باتس» به یک نویسنده شروع میشود و به تدریج به یادداشتهای روزانه صریح او دربارهی طلاق والدینش تغییر مییابد که این گذار زبانی، پختگی تدریجی او را نشان میدهد [812].
برای: توجه بیشتر
- انطباق سنجههای زبانی با سن راوی اول شخص: مربیان و داوران کتاب کودک در هنگام ارزیابی داستانهای اول شخص باید با دقت بررسی کنند که آیا دایرهی واژگان، لحن و پیچیدگی جملات بهکاررفته توسط قهرمان داستان، با سن، هویت قومی، زیستبوم و پختگی روانشناختی او سازگاری ارگانیک دارد یا نویسنده به اشتباه از موضع بالا (تفوق بزرگسالانه) زبان خود را به او تحمیل کرده است [807, 808].
- اعتبارسنجی محدودیتهای راوی اول شخص: در مواجهه با رمانهای اول شخص، همواره ارزیابی کنید که آیا راوی در بستر واقعگرایی از مرزهای دانشِ فردی خود فراتر نرفته باشد [801, 802]. هر جا که راوی اول شخص بدون تکیه بر نشانههای رفتاریِ عینی، از درونیات و افکار مکتوم دیگران با قطعیتِ مطلق سخن بگوید، انسجام باورپذیری داستان فرو میپاشد [801, 805].
- سواد انتقادی و کشف راوی ناموثق: استفاده از راویان ناموثق (مانند فیلیپ در رمان تنها حقیقت) یکی از بهترین ابزارها برای آموزش تفکر انتقادی به نوجوانان است [811]. مربیان باید با ترغیب نوجوانان به خوانش چندبارهی نشانهها، آنها را هدایت کنند تا شکاف میان ادعاهای راوی و حقیقت عینی رویدادها را کشف کرده و بیاموزند که هر روایتی در دنیای واقعی لزوماً بازتاب تمام حقیقت نیست [811].
