یکی بود، یکی نبود، غیر از خدا هیچکس نبود. یک خاله سوسکه بود که در این دارِ دنیا، جز یک پدر کسی را نداشت. یک روز پدر گفت: «من دیگر نمیتوانم خرج تو را بدهم، پیر شدهام و زمینگیر، پاشو، فکری به حال خودت بکن!» گفت: «چه کنم، کجا بروم؟» گفت: «شنیدهام در همدان عمو رمضانی است پولدار که از دخترهای ریزنقش خوشش میآید، پاشو برو خودت را به او برسان، که اگر همچین کاری بکنی و خودت را توی حرمسرایش بیندازی، نانت توی روغن است.»
خاله سوسکه وقتی از پدرش این حرفها را شنید گفت: «راست میگویی، ما توی این خانه لنگهکفش کهنه شدیم، از این در به آن در میافتیم.» آهی کشید و نفسی از دل برآورد، پاشد رفت جلوی آینه و بزک و هفتقلم آرایش کرد، به صورت و لپش سفیدآب و سرخاب مالید، میان ابروهایش را خط کشید و به گوشهٔ لپش خال گذاشت. به چشمهایش سرمه کشید. ابروها را هم وسمه گذاشت و دستش را هم با حنا نگاری کرد و روی موهایش هم زرک ریخت. آنوقت از پوست پیاز پیراهنی درست کرد و پوشید و از پوست سیر روبندی زد و از پوست بادمجان چادری دوخت و به سر کرد و از پوست سنجد هم یک جفت کفش به پا کرد.
و با چم و خم و کش و فش و آب و تاب، مثل پنجهٔ آفتاب، آمد بیرون. رسید دم دکان بقالی، بقاله گفت: «خاله سوسکه کجا میروی؟» گفت: «خاله و درد پدرم، من که از گل بهترم، من که تاج هر سرم!» بقاله گفت: «پس چه بگویم؟» گفت: «بگو ای خالهقزی، چادر یزدی، کفش قرمزی، اقبال بخیر. کجا میروی؟» گفت: «میروم تا همدان، شو کنم بر رمضان، روغن به بستو بکنم، آرد به کندو بکنم. نان گندم بخورم، قلیان بلور بکشم، منت بابا نکشم.»
گفت: «زن من میشوی؟» گفت: «اگه من زنت بشم، وقتی که دعوامان شد مرا با چی میزنی؟» گفت: «با سنگ ترازو» گفت: «واخ، واخ! زنت نمیشم، اگه بشم کشته میشم.» از آنجا رد شد تا رسید به دکان قصابی، قصاب وقتی چشمش به خاله سوسکه خورد گفت: «خاله سوسکه کجا میروی؟» در جوابش گفت: «خاله سوسکه و درد پدرم، من که از گل بهترم، من که تاج هر سرم!» گفت: «پس چه بگویم؟» گفت: «بگو ای خالهقزی، چادر یزدی، کفش قرمزی، اقبال بخیر. کجا میروی؟» گفت: «میروم تا همدان، شو کنم بر رمضان، روغن به بستو بکنم، آرد به کندو بکنم. نان گندم بخورم، قلیان بلور بکشم، منت بابا نکشم.» قصاب گفت: «زن من میشوی؟» گفت: «اگه من زنت بشم، وقتی که دعوامان شد مرا با چی میزنی؟» گفت: «با ساتور قصابی.» گفت: «واخ، واخ! زنت نمیشم، اگه بشم کشته میشم.» از آنجا هم رد شد رسید به دکان علافی، تا چشمش به خاله سوسکه خورد، داد زد: «آی خاله سوسکه کجا میروی؟»
خاله سوسکه گفت: «خاله سوسکه و درد پدرم، من که از گل بهترم، من که تاج هر سرم!» علاف گفت: «پس چه بگویم؟» گفت: «بگو خالهقزی، چادر یزدی، کفش قرمزی، اقبال بخیر. کجا میروی؟» گفت: «میروم تا همدان، شو کنم بر رمضان، روغن به بستو بکنم، آرد به کندو بکنم. نان گندم بخورم، قلیان بلور بکشم، منت بابا نکشم.»
گفت: «زن من میشوی؟» گفت: «اگه من زنت بشم، اگه دعوامون بشه منو با چی میزنی؟» گفت: «با این چوب قپان!» گفت: «زنت نمیشم. اگر بشم کشته میشم!» از آنجا رد شد، تا رسید سر کپهٔ خاکی. آنجا آقا موشه ای نشسته بود. آرخلق قلمکار پوشیده بود، شبکلاه ترمه به سرش و شلوار قصب بپاش. تا چشم آقا موشه به خاله سوسکه خورد، آمد جلو کرنش بالابلندی کرد و گفت: «ای خالهقزی، چادر یزدی، کفش قرمزی، اقبال بخیر؟»
خاله سوسکه گفت: «ای عالینسب، تنبان قصب. میروم تا همدان، شو کنم بر رمضان، روغن به بستو بکنم، آرد به کندو بکنم، نان گندم بخورم، قلیان بلور بکشم، منت بابا نکشم!»
گفت: «خالهقزی جان، جانِ جانان! میتوانی راه را نزدیک کنی و زن من بشوی؟» گفت: «البته که میشم! چرا نمیشم! اما بگو ببینم مرا کجا میخوابانی؟» گفت: «روی خیک شیره» گفت: «کی میتواند روی چمنِ چسبان بخوابد؟» گفت: «روی خیک روغن» گفت: «کی روی چیز چرب و چیلی میخوابد؟» گفت: «روی مشک دوغ.» گفت: «کی روی چیز تر و تیلی میخوابد؟» گفت: «روی کیسه گردو» گفت: «کی روی چیز قلمبهسلمبه میخوابد؟» گفت: «روی زانوانم میخوابانم.» گفت: «چی زیر سرم میگذاری؟» گفت: «بازویم را» گفت: «خب اگه یه روزی روزگاری از دست من اوقاتت تلخ شد، مرا با چی میزنی؟» گفت: «با دُم نرم و نازکم» گفت: «راستیراستی میزنی؟» گفت: «نه، دُمم را به سرمه میزنم و به چشمت میکشم» گفت: «حالا که اینطور است زنت میشم.» باری کارها را راست و درست کردند و هرچه موش و سوسک تو شهر بود وعده گرفتند و عروسی را راهانداختند. شبِ عروسی دیگها را بار گذاشتند، قندها را به آب ریختند، بزن و بکوب خوبی هم راهانداختند. کارها که روبهراه شد، عروس را با باینگه و دارودستهاش به خانهٔ داماد آوردند. داماد هم تا سر کوچه با ساقدوشها پیشواز آمد. آخر سر، کارچاقکنها دست عروس را گرفتند و گذاشتند توی دست داماد و مبارکباد را خواندند.
دیگر زندگی را درست کردند، خاله سوسکه سروسامانی پیدا کرد.
چند روزی گذشت. آقا موشه دنبال کارش رفت و خاله سوسکه افتاد توی خانهداری.
یک روز عرقچین و پیراهن و زیرشلواری آقا موشه را برد دمِ آب که بشوید، پایش سر خورد افتاد توی آب. به هزار زحمت خودش را به علفی رساند و آنجا بند شد. پیِ چاره میگشت و میخواست تا غرق نشده آقا موشه را خبردار کند، در این میان یکی از سوارهای شاهی پیدا شد. خاله سوسکه فریاد زد: «ای سوارِ رکی، دم اسبت اردکی، به تو میگویم، به اسبِ دلدلت میگویم، به قبای پرگلت میگویم، برو تو آشپزخانهٔ شاه، آنجا آقا موشک را بگو، بلبلهگوشک را بگو، سنجابپوشک را بگو، که نازت، نازنینت، گل بستانت، چراغ شبستانت، تو آب افتاده، خودت را با نردبان طلا برسان و از آب بکشش بیرون.»
سوار آمد به خانهٔ شاه و تو آب افتادن خاله سوسکه و حرفهایش را برای شاه و وزیر تعریف کرد و آنها را خنداند. آقا موشه هم که همانوقت از آشپزخانه به کنجِ اتاق آمده بود، اینها را شنید. مثل برق و باد خودش را رساند دمِ آب، بنا کرد توی سرش زدن، که: «ای حلال و همسرم، خاک عالم بر سرم، که گفت تو آب بیفتی؟ زود باش دستت را بده بکشمت بیرون.» گفت: «وا! دستم نازک است ور میآد.» گفت: «پاتو بده» گفت: «پام رگبهرگ میشود» گفت: «زلفت را بده» گفت: «پریشان میشود» گفت: «پس چه کنم چاره کنم؟» گفت: «من که به تو پیغام دادم، که نردبان طلا بیار، تا بیام بیرون.»
موشه دوید، رفت تا دکان سبزیفروشی، یک هویج دزدید، با دندانش جوید و دندانهدندانهاش کرد و آورد برای خاله سوسکه و گذاشت توی آب. خاله سوسکه با قر و غمزه، یواشیواش آمد بالا و آقا موشه کولش گرفت و بردش خانه، رختخواب را پهن کرد و خواباندش. صبح که از خواب بیدار شد، استخواندرد گرفته بود و سرمای سختی هم خورده بود. آقا موشه دستپاچه شد، که: «نکند، سینهپهلو کرده باشد!» تند و تیز به سراغ حکیم رفت. حکیم آمد و گفت: «چاییده، باید شوربای شلغم بخورد.» بیچاره آقا موشه باز رفت، اینطرف و آنطرف دنبال شلغمدزدی و لپهدزدی و چیزهای دیگر. وقتی که همه را فراهم کرد، رفت توی آشپزخانه و یک دیگ را بار گذاشت و زیرش را آتش کرد، آب که جوش آمد، لپه و لوبیا را ریخت، بعد هم شلغمها را پوست کند و خرد کرد و ریخت توی دیگ.
اما همین که آمد به هم بزند، افتاد توی دیگِ آش. از آن طرف خاله سوسکه هرچه صبر کرد دید آقا موشه نیامد. هم دلواپس شده بود هم گرسنه، بنا کرد به صدا زدن: «آقا موشه، آقا موشه!» دید جوابی نمیآید. به هزار زحمت چادرش را پیچید دور کمرش و آمد توی آشپزخانه، دید آقا موشه نیست. رفت سرِ دیگ، کفگیر را گرفت که دیگ را به هم بزند، دید آقا موشه پخته و بریان توی دیگِ آش شنا میکند… دو بامی زد تو سرش. بنای گریه و زاری گذاشت. گیسکشی کرد، سینه کوبید، اشک ریخت تا از حال رفت؛ همسایهها خبر شدند، آمدند مشتومالش دادند، کاهگل به دماغش رساندند، گلاب به صورتش زدند، تا به حال آمد و گفت: «دیگر زندگی به چه درد میخوره؟» باری شب و روز خوراک خاله سوسکه اشکِ چشم بود و خونِ جگر، سرِ هفته که شد، با دروهمسایه سرِ خاکش رفت، چلهاش را هم گرفت.
سالش را هم برگزار کرد. بعد از آن هم هرچه خواستگار آمد جواب داد و گفت: «من بعد از آن نازنین دو کار نمیکنم: نه اسمِ شوهر میآورم، نه سیاهی از خود دور میکنم!» این است که از آن روز تا حالا خاله سوسکه از غمِ آقا موشه سیاهپوش است.
این بود سرگذشت خاله سوسکه. بالا رفتیم ماست بود. پایین آمدیم دوغ بود. قصهٔ ما دروغ بود.
