بخش نخست مقاله: بررسی و واکاوی فصل چهارم کتاب «ساختار نمایشنامه‌ی کودک و نوجوان»- بخش نخست
بخش دو: بازشناسی و سنجش جدول 1 و فهرست 4-1 در کتاب (و پایان‌نامه) ساختار نمایشنامۀ کودک و نوجوان
برای کامل شدن بخش یک این مقاله، بایسته است دو فهرست کتاب‌شناختی (جدول 1 و فهرست 4-1) که در کتاب (و پایان‌نامه) ساختار نمایشنامۀ کودک و نوجوان آمده‌اند، بازنگری و ارزیابی شوند. چراکه موضوع و کارکرد این دو، با معیارهای تدوین و فراهم ساختن فهرست 4-3 هم‌سو و کامل‌کنندۀ آن است،
2. 1. ویژگی‌های ساختاری جدول 1 و فهرست 4-1
«جدول شماره‌ی 1: نمایشنامههای چاپ شده‌ی کودک و نوجوان از 1300 تا 1350»، فهرستی از شناسه‌های ده عنوان کتاب است که بر پایۀ سال نشر سامان یافته‌اند. نام کتاب، نام پدیدآور، سال نشر و نام ناشر، چهار دادۀ کتاب‌شناختیِ هر ردیف از این جدول است. برای ارزیابی دقیق‌ترِ داده‌های این جدول، متن آن (برگرفته از صفحۀ 33 کتاب) بدون هیچ‌‌گونه ویرایشی در اینجا بازنمایی می‌شود:
| ردیف | نمایشنامه | نویسنده | سال نشر | ناشر | توضیحات |
| 1 | یوسف و زلیخا | حییم | 1307 | ||
| 2 | زندگی کودکان | باغچه‌بان | 1308 | سعادت | مصور |
| 3 | گرگ و چوپان | باغچه‌بان | 1308 | سعادت | مصور |
| 4 | معلم کم‌آزار | مسعود فرزاد | 1309 | ||
| 5 | پیر و ترب | باغچه‌بان | 1311 | سعادت | |
| 6 | خانم خزوک | باغچه‌بان | 1311 | سعادت | |
| 7 | سرودهای آموزشگاه | علینقی وزیری | 1316 | ||
| 8 | خواندنیهای کودکان، افسانه است | علینقی وزیری | 1316 | مجموعه نمایشنامه | |
| 9 | مجموعه نمایشنامههای مدارس | ایرج جنتی عطایی | 1336 | اقبال | به سفارش وزارت آموزش و پرورش |
| 10 | کدوی قلقله‌زن | منوچهر انور | 1337 | مصور |
در پیوند با این جدول، چنین آمده است:
«لازم است نمایشنامه‌هایی که [برای کودکان و نوجوانان] در محدوده‌ی تاریخی پیش از تأسیس کانون پرورش فکری [1344] چاپ شده‌اند، معرفی شوند. طبق جدول شماره‌ی 1، از سال 1300 با نخستین نمایشنامه از [سلیمان] حییم تا سال 1337 و نمایشنامه‌ای از منوچهر انور، تعداد نمایشنامههای چاپ شده‌ی کودک و نوجوان ده نمایشنامه بیشتر نبوده است.» (کتاب، 32).
«نمایشنامه‌هایی که بررسی نشدند» عنوان فهرست 4-1 است. این فهرست در قالب یک جدول، نام 17 عنوان کتاب، نام پدیدآور و ناشر آن‌ها را دربرمی‌گیرد (کتاب، 94 و 95). داده‌های ردیف‌های 1 تا 8 این فهرست، باز‌نویسیِ همان داده‌هایی است که پیش‌تر در جدول 1 (کتاب، 33) آمده بود. ردیف‌های 9 تا 17 نیز دربرگیرندۀ نام 9 کتابِ نمایشنامۀ کودک و نوجوان از یک پدیدآور و یک ناشر است که در سال‌های 1378 و 1379- چهار پنج سال پیش از ارائۀ پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد ساختار نمایشنامۀ کودک و نوجوان- منتشر شده‌اند.
دربارۀ این فهرست نیز آمده است:
«دست یافتن به برخی متون که مدتی زیاد از زمان نشر آن‌ها می‌گذشت برای نگارنده بسیار دشوار بود. کتبی که نه در اختیار ناشر بود و نه در اختیار نویسنده و در هیچ کتابخانه‌ای نیز یافت نشد. همچون مجموعه‌ای از آثار اعظم بروجردی که توسط نشر «ایتا» برای کودکان و نوجوانان به چاپ رسیده بود.
فهرست 4-1 شامل نمایشنامه‌هایی [برای کودکان و نوجوانان] است که به دلیل عدم دسترسی، مورد بررسی قرار نگرفته‌اند.» (کتاب، 94؛ تاکیدها از منتقد).
هم‌سنجیِ داده‌های کتاب‌شناختیِ فهرست 4-1 با جدول 1 نشان می‌دهد که فهرست‌نگار، افزون بر بازآوردن هشت عنوان کتاب ردیف‌های نخست جدول 1 به این فهرست- به‌جز کتاب «مجموعه نمایشنامههای مدارس»- 9 عنوان کتابِ دیگر گنجانیده در این فهرست را نیز نخوانده و بررسی نکرده است.
به همین قلم در کتابک بخوانید: سنجش رَوَند کمّی 90 ساله‌ی ادبیات نمایشی کودک و نوجوان ایران
2. 2. واکاوی و ارزیابی داده‌های کتاب‌شناختی جدول 1 و فهرست 4-1
پرسش بنیادین این است که چگونه می‌توان بدون خوانش و سنجش این 17 عنوان کتاب- «به دلیل عدم دسترسی»- به این شناخت رسید که گونۀ ادبی آن‌ها «نمایشنامه» و آن‌هم «نمایشنامۀ کودک و نوجوان» است؟ بی‌گمان برای گردآوری داده‌های این دو فهرست (به‌ویژه جدول 1)، از دستاوردهای پژوهشی پیشین بهره گرفته شده و داده‌ها بازنویسی شده‌اند. با اینهمه، در کتاب هیچ مأخذ یا مرجعی که به سامان‌یافتن و مستندسازی این داده‌های کتاب‌شناختی انجامیده باشد، آورده نشده است.
پیش‌تر در بخش نخستِ رشته‌مقالۀ چراغی رو به روشنایی... (اسدی، 1384: 240-245)، گزارشی از ویژگی‌های کتاب‌شناختی و محتوایی کتاب‌های فهرست‌شده در جدول 1 و هشت ردیفِ نخست فهرست 4-1 ارائه شده است. با آن‌که در پایانِ بخش نخست این مقاله، فهرست «منابع» آمده است، در متن مقاله هیچ ارجاع مستقیمی به منبع یا منبع‌های این داده‌های کتاب‌شناختی دیده نمی‌شود.
با اینهمه، از هم‌سنجی داده‌ها در جدول 1 کتاب ساختار نمایشنامۀ کودک و نوجوان و بخش نخست رشته‌مقالۀ چراغی رو به روشنایی... با فصل نوزدهم از جلد هفتم کتاب «تاریخ ادبیات کودکان ایران»(محمدی و قایینی، 1383)، آشکار می‌شود نادرستی‌های همسانی در آن‌ها تکرار شده است. برای نمونه، می‌توان به مخاطب‌شناسی نادرستِ نمایشنامۀ «یوسف و زلیخا» نوشتۀ سلیمان حییم برای کودکان و نوجوانان (محمدی، 1383: 936)، ثبت سال انتشار نادرستِ نمایشنامۀ «خانم خزوک یا خود انتخاب رفیق» نوشتۀ جبار عسکرزاده (باغچه‌بان) (سال 1311 به جای 1307) (همان: 960)، و نمایشنامه انگاشتنِ کتاب داستان «کدو قلقله‌زن» بازنویسی «شاهد» (همان: 962) اشاره کرد.
در کتابک بخوانید: زمین و زمانه‌ی جبار: نگاهی به زندگی دشوار و کارنامه‌ی پربار جبار باغچه‌بان
هم‌پوشانیِ این نادرستی‌های پژوهشی و کتاب‌شناختی، همراه با پیشینه و ترتیب زمانی چاپ نخست جلد هفتم کتاب «تاریخ ادبیات کودکان ایران» (1383)، انتشار بخش یک رشته‌مقالۀ چراغی رو به روشنایی... (1384) و تدوین جدول 1 و فهرست 4-1 در پایان‌نامه (1386)، به‌روشنی گواهی می‌دهد داده‌های گردآمده، به جای استخراج از منبع‌های دست اول، از فصل نوزدهِ جلد هفتم کتاب «تاریخ ادبیات کودکان ایران» اقتباس شده‌اند (12).
چنانچه با داده‌های جدول شماره 1 در کتابِ ساختار نمایشنامۀ کودک و نوجوان هم‌رأی باشیم و بپذیریم در دورۀ پنجاه‌سالۀ 1300 تا 1350 «تعداد نمایشنامههای چاپ شده‌ی کودک و نوجوان [در ایران] ده نمایشنامه بیشتر نبوده است.» (کتاب، 32)، بازهم این آمار با واقعیت‌های کتاب‌شناختی هم‌خوانی ندارد. این ناهم‌خوانی دو علت بنیادی دارد: نخست، شمار نمایشنامههای منتشرشده برای کودکان و نوجوانان ایران در این دوره، بسیار فراتر از این آمار ارائه شده است (13). دوم، بازبینی شناسه‌های ده‌گانه جدول 1 نشان می‌دهد که نیمی از این فهرست- ردیف‌های 1، 2، 7، 8 و10 -یا برای بزرگسالان پدید آمده‌اند، یا گونۀ ادبی آن‌ها نمایشنامه نیست، و یا تنها بخشی از آن‌ها دربرگیرندۀ نمایشنامۀ کودک و نوجوان است. از این رو، هم‌سنجیِ داده‌های ردیف‌های ده‌گانۀ جدول 1 با منابع کتاب‌شناختیِ معتبر نشان می‌دهد که این «ده نمایشنامه» نه‌تنها بازتاب‌دهندۀ واقعیت نیست، بلکه آمیخته به کاستی‌‌ها و نادرستی‌ها‌ست؛ چراکه در این روشِ نادرست فهرست‌نویسی، به‌جای رعایت اصل کتابشناسی و «بهره‌گیری از منابع دست اول»، داده‌های کتاب‌شناختی تنها از منابع دست دوم گردآوری شده‌اند:
ردیف 1. نام کامل این نمایشنامه «داستان یوسف و زلیخا» است. این نمایشنامه در مقاله‌ای جداگانه با رویکردی مخاطب‌شناختی و تاریخی بررسی و واکاوی شده است. یافته‌ها نشان می‌دهند که این نمایشنامه هرگز برای مخاطب کودک و نوجوان پدید نیامده، بلکه از همان آغاز برای بزرگسالان نوشته شده است (14).
ردیف 2. «زندگی کودکان» کتابچه‌ای 36 صفحه‌ای است که مجموعه‌ای از شعرها، سرود‌ها و چیستان‌های کودکانه را دربرمی‌گیرد و پدیدآورنده و تصویرگر آن جبار عسکرزاده (باغچه‌بان)(15) است. این کتاب در شهریور 1308 در «مطبع سعادت» شیراز به شیوۀ چاپ سنگی منتشر شده است. با آن‌که مؤلف در صفحۀ 164 کتابِ (و صفحۀ 156 پایان‌نامه) ساختار نمایشنامۀ کودک و نوجوان به‌درستی یادآور شده که کتاب «زندگی کودکان» «شامل اشعار و سرودهای کودکانه و چیستان‌ها است»، در جدول 1 و فهرست 4-1، این کتاب «نمایشنامه» شناسانده شده است.
به همین قلم در کتابک بخوانید: سنجش رَوَند کمّی 90 ساله‌ی ادبیات نمایشی کودک و نوجوان ایران
با اینهمه، در صفحه‌های 11 و 12 این کتابچه، نوشته‌ای کوتاه و گفت‌وگومحور با عنوان «جمشید و شاپور» چاپ شده است. این نوشته- بی‌هیچ ویرایشی- چنین است:
«جمشید و شاپور
شاپور- جمشید جمشید
جمشید- بلی آقا
چه خبر است؟
شاپور- بیا اینجا
دفترهایت پراکنده درهم برهم اینجا مانده
بیا آخر جمع بکن
جمشید- لندلند حرف نزن
نمی‌بینی تو دل‌دردم چسان کرده بی‌طاقتم
مگر مروّت نداری عقلت نمیکند یاری
من چگونه میتوانم اسباب خود جمع بکنم
شاپور- جمشید جمشید!
جمشید- بلی آقا
چه خبر است؟
شاپور- بیا، بیا
وقت ناهار رسیده است پلو خورش کشیده است
«جمشید بشنیدن اسم پلو دوان‌دوان صدا میزند و شاپور را گرفته تملق میکند»
جمشید- شاپور شاپور
شاپور- چه میگوئی
جمشید- بمادرم همیگوئی
چو رسد که بمن رسد خیلی روغندارش کند»
تحلیل ساختاری این نوشته نشان می‌دهد که «جمشید و شاپور» با داشتن گفت‌وگوهای کوتاه -و گاه منظوم- عناصر بنیادین نمایشنامه را ندارد: شخصیت‌ها، بی‌آن‌که به شکل‌گیری پیرنگی کامل یا کشمکش روایی بینجامد، تنها یک موقعیت ساده را بازنمایی می‌کنند. این نوشته آغاز و پایان ساختارمند، دگرگونی شخصیت‌ها و گسترش کنش نمایشی ندارد و پیشبرد آن تنها بر گفت‌وگو و موقعیتی محدود استوار است. از این رو، «جمشید و شاپور» را نه یک «نمایشنامۀ کوتاه» (16) بلکه باید آن را از نخستین نمونه‌ها در روند شکل‌گیری «گفت‌وگوی نمایشی» در ادبیات نمایشی کودک ایران دانست.
به همین قلم در کتابک بخوانید: نود سالگی خانم خزوک
ردیف 4. نمایشنامۀ «معلم کم‌آزار»، نوشتۀ مسعود فرزاد، در مجموعۀ جزوه‌‌های «افسانه»، «جزوه پنجاه‌و سوم»، به کوشش محمد رمضانی در 24 دی 1309 از سوی «مؤسسۀ خاور» تهران منتشر شده است.
ردیف 5. «پیر و تُرب؛ اتّفاق» نامِ کامل این کتابچۀ نمایشنامۀ کودکان است. پدیدآورنده و تصویرگر آن جبار عسکرزاده (باغچه‌بان) است. این کتابچه در سال 1311 در «مطبعه سعادت» شیراز، در 16 صفحه و به شیوۀ چاپ سنگی منتشر شده است.
ردیف 6. «خانم خزوک یا خود انتخاب رفیق» عنوان و عنوان برابر این کتابچۀ 20 صفحه‌ای نمایشنامۀ کودکان است. جبار عسکرزاده (باغچه‌بان) نویسنده و تصویرگر آن است و در «19 اسفند 1307» (نَه سال 1311) «مطبع اسلامی» شیراز به شیوۀ چاپ سنگی منتشر کرده است (17).
خرید کتاب روشنگران تاریکی – خودنوشت‌های جبار باغچه‌بان و همسرش
ردیف 7. «سرودهای آموزشگاهها از پندهای سعدی» عنوان درست و کاملِ «دفتر دوم» این کتاب است. عنوان «دفتر نخست» آن نیز «سرودهای مدارس» است. دفتر دوم 66 صفحه و 24 سرود همراه با نت موسیقی را دربرمی‌گیرد. در این دو «دفتر» (نه یک کتاب)، تنها یک نمایشنامۀ موزیکال با نام «سرایه و پانتُمیم روباه شل و روزی‌رسان» همراه با نت موسیقی آن، در صفحه‌های 28 تا 36 دفتر دوم آمده است.
ردیف 8. «خواندنیهای کودکان: افسانه‌هاست» عنوان کامل و درست سه «دفتر» این مجموعه است، نَه یک کتاب. عنوان «خواندنیهای کودکان، افسانه است» در جدول 1 و فهرست 4-1 کتاب (و پایان‌نامه) نادرست است. این سه دفتر آن‌چنان‌که در صفحه‌های 33 و 95 کتاب ساختار نمایشنامۀ کودک و نوجوان آمده است، «مجموعه نمایشنامه» نیستند، بلکه از بخش‌های گوناگونی سامان یافته‌اند و تنها بخشی از آن‌ها به نمایشنامههای کودک و نوجوان پرداخته‌اند. علینقی وزیری این نمایشنامه‌ها را همچون دیگر بخش‌های کتاب، به فارسی برگردانده، بومی‌سازی و منتشر کرده است. وزیری در بند «2» از دیباچۀ «دفتر نخست» دربارۀ چاپ نمایشنامه می‌نویسد: «از کتاب دوم به بعد در هر کدام [از دفتر‌ها] دو یا سه قطعه (پیِس) نمایش میگذاریم که در خانواده یا در آموزشگاه با جزئی تهیۀ وسایل میتوانند بازی کنند. این کار برای پرورش کودکان، که طرزهای مختلف حرف بزنند و رولهای متفاوت بازی کنند، بسیار سودمند است.» (وزیری، 1318: 4)
در کتابک بخوانید: معرفی کتاب روشنگران تاریکی
«دفتر نخست» و «دفتر 2» خواندنیهای کودکان: افسانه‌هاست در سال 1318 و «دفتر سوم» در سال 1326 چاپ شده‌اند. در این سه دفتر، تنها پنج نمایشنامۀ کودک و نوجوان در 64 صفحه (9/22 درصد از کل) آمده است (18).
ردیف 9. عنوان کامل و درست این کتاب «نمایشنامههای مدارس؛ بخش نخست» است؛ از این رو، عنوان «مجموعه نمایشنامههای مدارس» یا «مجموعه نمایش‌های مدارس» که در این کتاب آورده شده، نادرست است. نام پدیدآورندۀ این نمایشنامه‌ها «ابوالقاسم» است، نه «ایرج» (19).
ردیف 10. «کدوی قلقله‌زن» نمایشنامه نیست، بلکه متلی کهن و ایرانی است که «شاهد» (منوچهر انور) آن را بازنویسی و پرویز کلانتری تصویرگری کرده است. این کتاب در سال 1337 در 24 صفحه، از سوی «شرکت سهامی انتشارات سخن» منتشر شد. بازنویس در پاره‌ای از «یادداشتی برای بزرگسالان» در آغاز کتاب، گونۀ ادبی آن را چنین بازگو میکند: «مایۀ اصلی داستان همانست که، از روزگار قدیم، سینه‌به‌سینه به ما رسیده؛ و دهان‌به‌دهان نقل می‌شود. داستان، با برداشتی تازه، بدانسان پرورده شده، که کودکان دبستانی، بتوانند آسان آنرا بخوانند، و اطفال نورسته با رغبت آنرا بشنوند.» (شاهد، 1337: 3. تأکیدها از منتقد)
در کتابک بخوانید: معرفی کتاب کدوقلقله‌زن- بازآفرینی محمدهادی محمدی
بر پایۀ داده‌های جدول 1 و پس از واکاوی، بازنگری و کنار گذاردن نادرستی‌های کتاب‌شناختی در آن، آشکار می‌شود در پنجاه سالِ نخست 1300 تا 1350 در ایران، شمار نمایشنامههای چاپ‌شده برای کودکان و نوجوانان که به فارسی تألیف یا ترجمه شده‌اند، از «ده نمایشنامه» فراتر رفته و به ۲۰ می‌رسد:
1. «خانم خزوک یا خود انتخاب رفیق» (1307)؛ 2. «گرگ و چوپان» (1308)؛ 3. «معلم کم‌آزار» (1309)؛ 4. «پیر و تُرب؛ اتفاق» (1311)؛ 5. «روباه شَل و روزی‌رسان» بخشی از دفتر دوم «سرودهای آموزشگاهها از پندهای سعدی» (1316)؛ 6-10. پنج نمایشنامۀ «نمایش فریدون پُرخور و دلیر»، «روز پذیرایی»، «نمایش سروش و نیلا در سه پرده»، «نمایش مهرو» و «پانسیون خانم طماع» در بخشی از سه دفتر «خواندنیهای کودکان: افسانه‌هاست»، (1318 و 1326)؛ 11-20. ده نمایشنامۀ «موش و گربه»،«غروُر ملّی»، «علی‌بابا»، «بنی‌آدم اعضای یکدیگرند»، «گُل گندم» «تقی و نقی»، «نیرنگ»، «کیفر»، «داوید و پیشخدمت»، «برای وطن» در کتاب «نمایشنامههای مدارس؛ بخش نخست»، (1336).
فرجام سخن
این مقاله با هدف واکاوی و سنجش داده‌های ارائه‌شده در فصل چهارم کتاب (و پایان‌نامه) «ساختار نمایشنامه‌ی کودک و نوجوان»، به‌ویژه فهرست‌های 4-3 و 4-1، سامان یافته است. بررسی‌های انجام‌شده نشان می‌دهد که به‌دلیل نبودِ الگوی روش‌شناختیِ استاندارد و علمی، فرایند گردآوری و استناد به داده‌ها در این کتاب دچار نادرستی‌ها و کاستیهای ساختاریِ بنیادین شده است؛ نادرستی‌هایی که اعتبار تاریخی و آماریِ اطلاعات فصل چهارم کتاب- و دیگر فصل‌های آن- را با اما و اگر‌های جدی روبه‌رو ساخته و پایه‌های استدلال‌های کتاب را ناپایدار ساخته است.
هم‌سنجی دقیق داده‌های فهرست‌های فصل چهارم کتاب با سه منبع کتاب‌شناسیِ مرجع آن، ناهمسانی‌ها و نادرستی‌های چشمگیری را آشکار میکند که از نخستین گامِ بازشناسی و رده‌بندی نمایشنامههای کودک و نوجوان آغاز می‌شود. این آسیب تنها به ارجاع‌های کتاب‌شناختی محدود نمی‌شود، بلکه فرایند گردآوری، رده‌بندی و ارائۀ اطلاعات در دورۀ 1300 تا 1380 را نیز دچار کژتابی کرده است. این نادرستی‌ها، تصویری غیرواقعی از روندِ انتشار ادبیات نمایشی کودک و نوجوان در ایران به‌دست می‌دهد. از این‌رو، دستیابی به هدف‌های اصلی کتاب و پایان‌نامه- مانند ارائۀ آمار واقعی و دقیق از نمایشنامههای منتشر شده برای کودکان و نوجوانان، شناسایی نمایشنامه‌نویسان، تبیینِ ناهمسانی‌های ساختاری میان نمایشنامههای کودک و بزرگسال، و نیز فراهم آوردن یک منبع نظری معتبر- با چالش‌های علمیِ جبران‌ناپذیری روبه‌رو شده است.
اهمیّت دقت در گردآوری و ارائۀ داده‌های کتاب‌شناختی در پژوهش‌های تاریخی و ادبی، در این بررسی به‌روشنی نمایان می‌شود؛ چراکه کتابشناسی علمی و روشمند، افزاری بنیادین است که نه‌تنها پژوهشگران را در هم‌سنجی تولیدهای داخلی با نمونه‌های خارجی یاری می‌دهد، بلکه بستری برای شناختِ روند تاریخی و دگرگونی‌های ساختاریِ ادبیات نمایشی کودک نیز فراهم می‌آورد. از سوی دیگر، ارائۀ تصویری نادرست، افزون بر پدید آمدن کژتابی‌های جدی برای پژوهشگرانِ کنونی و آینده، به ارزیابی‌ها و داوری‌های غیرواقعی از غنا و پیچیدگی‌های این گسترۀ فرهنگی و ادبی می‌انجامد.
از این رو، پیشنهاد می‌شود در پژوهش‌های پیشِ رو- چه در روند بازنگری کتاب ساختار نمایشنامۀ کودک و نوجوان و چه در پژوهش‌های جداگانه در ادبیات نمایشی کودک و نوجوان- سه اصل بنیادین بادقت ویژه‌‌ای رعایت شود: نخست، «رعایت مبانی روش‌شناختی علمی»، دوم، «راستی‌آزماییِ داده‌ها با بهره‌گیری از منبع‌های معتبر» و سوم، «دقت و فراگیری در گردآوری اطلاعات». به‌کارگیری این سه اصل، افزون بر بالا بردن اعتبار علمی پژوهش‌های آتی، به نمایاندن تصویری مستند از پیشینه و داشته‌های نمایشنامه‌نویسی کودک و نوجوان ایران یاری می‌رساند و زمینه‌ای پایدار برای پژوهش‌های ژرف‌تر فراهم می‌سازد.
با توجه به گستردگیِ پیشینۀ انتشار ادبیات نمایشی کودک و نوجوان در ایران- که بسیار فراتر از داده‌های گردآوری شده در فصل چهارم کتاب ساختار نمایشنامۀ کودک و نوجوان است (20)- هرگونه بهره‌برداریِ آماری و تحلیلی از این کتاب، ناگزیر نیازمندِ بازبینی و پالایش انتقادی داده‌ها بر پایۀ شناخت درست از روش‌های کتابشناسی علمی و به‌کارگیری آن‌ها خواهد بود.
در کتابک بخوانید: جبار باغچه‌بان، خانم خزوک و جایگاه آن در تاریخ ادبیات نمایشی کودکان ایران
پانوشتها: (پی‌نوشت‌ها)
1. ویژگی‌های کتابشناسی این کتاب چنین است: اسدی، نسرین. ساختار نمایشنامه‌ی کودک و نوجوان؛ همراه با بررسی نمایشنامههای چاپ‌شده از 1300 تا 1380، تهران: قو، شمارگان 500، 200 صفحه، 1403.
2. شناسه‌های نمایشنامههای کودک و نوجوان در دو مرجع از این سه مرجعِ کتابشناسی تا سال 1372، پراکنده و بدون عنوان ویژه گردآوری شده‌اند؛ اما مرجع سوم (1358- 1378)، این شناسه‌ها را در بخشی جداگانه و یکپارچه فهرست کرده است.
3. کتابخانۀ ملی ایران، شمارۀ بازیابی 41218-51.
4. ویژگی‌های مقاله‌شناسی این چهار مقاله در ردیف‌های 5 تا 8 منابع آمده است.
5. ویژگی‌های کتابشناسی این سه مرجع در ردیف‌های 6 تا 8 منابع آمده است.
6. در این آمارگیری، تنها شناسه‌های درست نمایشنامههای کودک و نوجوان در این سه مرجعِ کتابشناسی شناسایی و شمارش شده‌اند و به نادرستی‌ها و کاستیهای این مرجع‌ها پرداخته نشده است.
7. پیش‌تر، نقد و واکاویی از «بخش کتاب» «فهرستگان نمایش کودک و نوجوان» انجام شده است؛ ر. ک.: مسعود میرعلایی، «بررسی و نقد بخش کتاب‌ها در کتاب "فهرستگان نمایش کودک و نوجوان"؛ بازنشر کژی‌های یک کتابشناسی»، پژوهشنامه ادبیات کودک و نوجوان، دورۀ جدید، ش. 23 (74)، بهار 1400، صص 70-82.
8. ترجمۀ بزرگ علوی از این نمایشنامه -که یک نمایشنامه است، نه «مجموعه نمایشنامه»- پیش از انتشار در قالب کتاب، در سه شمارۀ 8، 9 و 10 از سال نخستِ انتشار نشریۀ پیام نو (تیر، مرداد و شهریور 1324) چاپ شده بود.
9. فهرست کامل نمایشنامههای بزرگسالِ گردآمده در بخش کتاب «فهرستگان نمایش کودک و نوجوان»، در «جدول 3» صفحۀ 75 مقاله یاد شده در پانویس ردیف 9 آمده است.
10. فَروَست (Series)، عنوانِ مشترک رشته آثاری که یک کتاب در چارچوب آن منتشر می‌شود.
11. شماره‌گذاری صحنه‌های این نمایشنامه از ردیف 2 آغاز شده و ردیف 1 آن «مقدمه» است. در چاپ 1393 این نمایشنامه در کتاب چهل نمایشنامه برای کودکان و نوجوانان (جلد یک، صص 125- 168)، صحنه‌ها عنوانی ندارند و تنها با «پرده یک» یا «صحنه یک» از هم جدا شده‌اند.
12. برای آگاهی بیشتر، بنگرید به: محمدهادی محمدی و زهره قایینی، «تاریخ ادبیات کودکان ایران، ادبیات در دوران نو»، جلد هفتم، «فصل نوزده: ادبیات نمایشی کودکان»، تهران: چیستا، 1383، صص 954-979.
13. برای آگاهی از آمار مستند و شمار واقعیِ نمایشنامههای چاپ شده برای کودک و نوجوان در ایران، ر.ک.: پانویس ۲۱.
14. این مقاله آمادۀ انتشار است.
۱۵. در بسیاری از نوشته‌ها نام پدرِ جبار باغچه‌بان را «عسگر» و نام‌خانوادگی پیشین او را «عسگرزاده» نوشته‌اند؛ حال آن‌که بر پایۀ روی جلدِ کتاب‌ها و برگه‌های استخدامی او، نام‌خانوادگی‌اش «عسکرزاده» و نام پدرش «عسکر» است.
16. اسکچ (Sketch) گونه‌ای نمایشنامۀ کوتاه و تک‌صحنه‌ای که بیشتر حال‌وهوای طنزآمیز دارد و بر یک موقعیت ساده و کنش سریع استوار است.
17. دربارۀ چندوچون و جایگاه تاریخی-ادبی این نمایشنامه نگاه کنید به: مسعود میرعلایی، «جایگاه حقیقی جبار باغچه‌بان و نخستین نمایشنامۀ خردسالان و کودکان او»، کتاب ماه کودک و نوجوان، ش 197، اسفند 1392، صص 49- 56؛ یا «نگاهی تحلیلی به نخستین نمایشنامه‌ی چاپ شده در تاریخ ادبیات نوین نمایشی کودکان ایران»، نمایش، ش. 231، آذر 1397، صص. 29- 36.
18. در پژوهش آمادۀ انتشارِ جداگانه‌ای به بررسی ویژگی‌ها، ساختار و چندوچون دفترهای سه‌گانه خواندنیهای کودکان؛ افسانه‌هاست پرداخته‌ام.
19. این داده‌های نادرست کتاب‌شناختی پیش‌تر در بخش نخست رشته‌مقالۀ چراغی رو به روشنایی... ، صص 240 و 241 نیز آمده است.
20. شمار نمایشنامههای منتشر شده برای کودکان و نوجوانان ایران در دورۀ هشتاد ساله 1300 تا1380، بسیار فراتر از آمارهای ارائه شده در فهرست 4-3 و جدول1 کتاب ساختار نمایشنامۀ کودک و نوجوان است. برای آگاهی و دسترسی به آمار مستند و سنجش روند کمّیِ ادبیات نمایشی کودک و نوجوان ایران، بنگرید به: مسعود میرعلایی، «سنجش روند کمی ۹۰ ساله‌ی ادبیات نمایشی کودک و نوجوان ایران»، نمایش، ش. ۲۶۱، خرداد ۱۴۰۰، صص 85-79.
به همین قلم در کتابک بخوانید: ساده ولی پیچیده؛ گفت‌وگو با ژاکلین سپهری نویسنده‌ی ادبیات نمایشی کودک و نوجوان
منابع:
در این فهرست از آوردنِ دوبارۀ داده‌های کتابشناسی کتاب‌هایی که در متن یا پانوشتها آمده، پرهیز شده است.
1. اسدی، نسرین. (1384). «چراغی رو به روشنایی (1)؛ سیری در نمایشنامههای کودک و نوجوان- دهۀ 30»، کتاب ماه کودک و نوجوان، سال 10، شماره 101-103، 240-245.
2. ———. (۱۳۸۵ الف). «چراغی رو به روشنایی (قسمت دوم)؛ سیری در نمایشنامههای کودک و نوجوان دهۀ ۵۰». کتاب ماه کودک و نوجوان، سال ۱۱، شماره 104-106، ۲۴۸-۲۵۵.
3. ———. (۱۳۸۵ ب). «چراغی رو به روشنایی (قسمت سوم)؛ مروری بر نمایشنامههای دهه ۶۰ از سال ۶۰-۶۳». کتاب ماه کودک و نوجوان، سال ۱۱، شماره 109-111، ۱۲۶-۱۳۱.
4. ———. (۱۳۸۶). «چراغی رو به روشنایی (قسمت چهارم)؛ سال ۶۳». کتاب ماه کودک و نوجوان، سال ۱۲، شماره 123، ۹۶-۱۰۷.
5. ———. (1403). ساختار نمایشنامه‌ی کودک و نوجوان؛ همراه با بررسی نمایشنامههای چاپ‌شده از 1300 تا 1380، تهران: قو.
6. تقیان، لاله. (1370). کتابشناسی تئاتر، تهران: نمایش.
7. طاهری قندهاری، فرزانه و... [و دیگران]. (1374). کتابشناسی توصیفی کتاب‌های کودکان و نوجوانان (1357-1371)، 3جلد، تهران: کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان.
8. کاشفی خوانساری، علی و... [و دیگران]. (1382). فهرستگان نمایش کودک و نوجوان، تهران: نمایش.
9. کیانیان، داوود. (1393). چهل نمایشنامه برای کودکان و نوجوانان سال‌های 89-1349، 2 جلد، ملارد: داوود کیانیان.
9. محمدی، محمدهادی و زهره قایینی. (1383). تاریخ ادبیات کودکان ایران؛ ادبیات کودکان در روزگار نو (1300-1340)، جلد 7، تهران: چیستا.
