خواندن و نوشتن می‌تواند هم آسان و لذت‌بخش باشد و هم دشوار و آزاردهنده. همه چیز به مهارت ما به عنوان آموزگار و پدر و مادر برمی‌گردد که چگونه از تکنیک‌های درست برای بهبود مهارت خواندن کودکان بهره ببریم. در این نوشتار چند روش ساده و کاربردی پیشنهاد می‌شود:
۱. بلندخوانی
بلندخوانی روش خوبی برای آشنا کردن دانش‌آموزان با نوشته است و آن‌ها را برای دیگر شیوه‌های خواندن آماده می‌کند. با این روش می‌توان نوشته‌های دشوار — که دانش‌آموزان خود نمی‌توانند به صورت مستقل بخوانند — را برای کودکان قابل‌دسترس کرد و الگویی برای تلفظ واژه‌ها و جمله‌بندی در اختیار آن‌ها قرار داد. فراموش نکنید افزون بر داستان، نوشته‌های اطلاعاتی و غیرداستانی را هم برای کودکان بلندخوانی کنید.
پس از دادن پیش‌زمینه درباره‌ی موضوع نوشته‌ای که می‌خواهید بخوانید، واژه‌های کلیدی را به شکل تعاملی و دیداری معرفی کنید. از کودکان بخواهید که کلمه‌ها را تکرار کنند. سپس نوشته را با صدای بلند برای کودکان بخوانید. می‌توانید بار نخست نوشته را از اول تا آخر به طور پیوسته بخوانید و پرسش‌ها را بار دوم مطرح کنید.
هنگامی که یک داستان را می‌خوانید از دانش‌آموزان بخواهید که رویدادهای بعدی را پیش‌بینی کنند. کودکانی که زبان مادری‌شان فارسی نیست، بهتر است به شیوه‌های دیگری پیش‌بینی‌های خود را بیان کنند؛ به ویژه اگر هنوز در به کار بردن زبان گفتاری ماهر نیستند. در هنگام خواندن، می‌توانید واژه‌های دشوار را با کمک تصویر، ترجمه کردن یا معنی کردن به دانش‌آموزان توضیح دهید.
۲. خواندن گروهی
همه دانش‌آموزان یک نسخه از کتابی را که می‌خواهید بخوانید در اختیار دارند و همه با هم با صدای بلند نوشته را می‌خوانند. در این روش بهتر است از پاراگراف‌های کوتاه و جذاب آغاز کنید. آموزگار می‌تواند در جلوی کلاس بایستد و دانش‌آموزان را هدایت کند. برای خواندن نمایشنامه یا داستان‌هایی که دارای دیالوگ یا گفت‌وگو هستند، دانش‌آموزان را گروه‌بندی کنید و هر بخش را بر عهده‌ی یک گروه بگذارید.
پس از این که دانش‌آموزان توانستند نوشته را به راحتی بخوانند، می‌توانید رهبری هم‌خوانی را بر عهده‌ی یک دانش‌آموز بگذارید و خودتان در کلاس قدم بزنید و از میزان پیشرفت آن‌ها یادداشت‌برداری کنید. این روش به کودکان کمک می‌کند که روان‌تر و با اعتمادبه‌نفس بیشتری بخوانند.
۳. خواندن دو نفره
خواندن دو نفره شیوه‌ای است جذاب که در آن هر دو دانش‌آموز یک گروه می‌شوند و یک داستان را با همراهی یکدیگر می‌خوانند. در این روش دانش‌آموزان باید به یک سالن یا محلی که مشخص شده است بروند و به نوبت داستان را برای هم بخوانند. آن‌ها می‌توانند خودشان تصمیم بگیرند که چگونه وظایف را بین خودشان تقسیم کنند؛ مثلاً می‌توانند نوشته را بر پایه‌ی صفحه یا بند و پاراگراف بین خود تقسیم کنند.
به این ترتیب، نخست یکی از آن‌ها صفحه یا پاراگراف مربوط به خود را می‌خواند و دیگری نوشته را دنبال می‌کند و در صورت نیاز او را پشتیبانی می‌کند و سپس برعکس.
معمولاً دانش‌آموزانی که توانایی خواندن یکسانی دارند در یک گروه قرار می‌گیرند. اما گاهی یک دانش‌آموز با توانایی خوب با دانش‌آموزی که در خواندن ضعیف‌تر است در یک گروه قرار داده می‌شود؛ دانش‌آموزی که در خواندن تواناتر است نوشته را می‌خواند و دیگری نوشته را با چشم دنبال می‌کند. این روش به دانش‌آموز ضعیف‌تر فرصت می‌دهد که نوشته را به شکل دیداری بدون تحمل فشار و استرس (یا با استرس کم) دنبال کند.
۴. خواندن چهار نفره
در این روش هر چهار دانش‌آموز یک گروه می‌شوند و به بحث و گفت‌وگو درباره‌ی نوشته می‌پردازند. هر یک نقشی را بر عهده دارند که پی‌درپی آن را با هم جابه‌جا می‌کنند:
- یک نفر پرسش‌هایی را از نوشته پیش می‌کشد.
- یک نفر پیش‌بینی رویداد بعدی را بر دوش دارد.
- یک نفر توضیح دادن چیزی را که در نوشته گنگ است بر دوش دارد.
- نفر آخر هم کوتاه کردن پاراگراف‌هایی را که خوانده می‌شود بر دوش دارد.
این نقش‌ها بین دانش‌آموزان جابه‌جا می‌شود و سپس فصل آینده خوانده می‌شود و هر یک نقش خود را اجرا می‌کنند تا سرانجام خواندن کتاب به پایان برسد. در این روش دانش‌آموزان با کوتاه کردن، پیش‌بینی کردن، توضیح دادن و روشن کردن یک مطلب و طرح پرسش آشنا می‌شوند. این روش هم برای خواندن داستان و هم نوشته‌های غیرداستانی می‌تواند به کار برده شود.
۵. بخش‌بندی نوشتار
نوشته‌ای طولانی را به بخش‌های کوچک تقسیم کنید. دانش‌آموزان را گروه‌بندی کنید و نوشته‌ها را در اختیار گروه‌ها قرار دهید. از یک یا دو نفر در هر گروه بخواهید که نوشته را بخوانند و برای بازگویی در گروه آماده کنند.
سپس از آن‌ها بخواهید که اطلاعات را برای افراد گروهشان بازگو کنند یا آموزش دهند. در ادامه، یک آزمون ترتیب دهید و از هر گروه بخواهید که به پرسش‌های مربوط به بخش خود پاسخ بدهند. در این روش همه‌ی افراد گروه باید با همفکری پاسخ‌ها را بنویسند. سپس از هر گروه بخواهید که بخش مربوط به خود را برای همه‌ی دانش‌آموزان کلاس بازگو کنند. دانش‌آموزان می‌توانند برای نمایش کار خود از نمودار هم استفاده کنند.
۶. ریتم‌دار کردن نوشته
بخشی از یک نوشته‌ی غیرداستانی را که یک مفهوم تازه و مهم را بیان می‌کند بلندخوانی کنید. سپس با دانش‌آموزان درباره‌ی راه‌های دریافت معنی از نوشته گفت‌وگو کنید و با کمک دانش‌آموزان، اصول کلیدی و مهم و اندیشه‌ی اصلی نوشته را استخراج کنید و به آن ریتم و وزن بدهید و آن را به یک نوشته‌ی ریتم‌دار تبدیل کنید. دانش‌آموزان برای جزئیات بیشتر می‌توانند نوشته را دوباره بخوانند.
۷. تکرار کردن
این روش به افزایش اعتمادبه‌نفس و روان‌خوانی کودکان کمک می‌کند. در این روش نخست شما یک خط از نوشته را بلندخوانی کنید و سپس از یک دانش‌آموز بخواهید که همان خط را دوباره بخواند. هنگام خواندن برای نوآموزان، با انگشت خود به واژه‌ها اشاره کنید و کودک را نیز تشویق کنید که این کار را انجام دهد. این کار را ادامه دهید. هنگامی که کودک آغاز به روان‌خوانی کرد، به او پیشنهاد دهید که خود به تنهایی بلندخوانی کند. این روش می‌تواند هم برای ادبیات و هم نوشته‌های غیرداستانی به کار برده شود.
۸. نشانه گذاری نوشته
در این روش دانش‌آموزان یک نوشته را می‌خوانند و آن را برای هدف خاصی نشانه‌گذاری می‌کنند. برای نمونه، از دانش‌آموزان می‌خواهیم که زیر واژه‌هایی را که معنی آن‌ها را نمی‌دانند خط بکشند. در اینجا هدف، ارزیابی دایره‌ی واژگان دانش‌آموزان و آموزش واژه‌هاست.
پس از گفت‌وگو درباره‌ی واژه‌ها، دانش‌آموزان بار دیگر نوشته را می‌خوانند و این بار با هدف دیگری نوشته را نشانه‌گذاری می‌کنند. برای نمونه می‌توانید بگویید: «دور واژه ها و گفته‌هایی را که در کوتاه کردن این نوشته از آن‌ها استفاده خواهید کرد دایره بکشید!»
در این تمرین، هدف تمرین کردن کوتاه‌نویسی، بازگو کردن نوشته به شکل کوتاه‌تر و آشکارتر، بیان آن به زبانی متفاوت و بیان نکته‌های اساسی یک نوشته یا گفتار (بدون پرداختن به جزئیات در نوشته‌های غیرداستانی) است.
۹. گزینش و خواندن بدون وابستگی
در این روش به دانش‌آموزان کتاب‌های جالب و شایسته و زمان کافی داده می‌شود تا بخوانند. آموزگاران می‌توانند با آموزش شیوه‌ی گزینش کتاب مناسب، انتخاب کتاب را به دانش‌آموزان واگذار کنند.
این دانش‌آموزان پس از خواندن کتاب با آموزگارشان به شکل تکی دیدار می‌کنند. آموزگار باید برای هر کودک یک دفترچه‌ی یادداشت تهیه کند و آگاهی‌هایی را که درباره‌ی هر کودک در دیدارهای تکی به دست می‌آورد — مانند دیدگاه‌های دانش‌آموز، هدف‌ها یا بازگویی‌هایشان از کتاب، فهرست کتاب‌هایی که خوانده‌اند، علاقه‌های کودک و غیره — به همراه تاریخی که این آگاهی‌ها را به دست آورده است یادداشت کند.
۱۰. خواندن راهنمایی‌شده
در این روش آموزگار با گروه کوچکی از دانش‌آموزان که در یک سطح از توانایی خواندن هستند کار می‌کند. در این روش کتاب‌ها با هوشیاری از دید دشواری لایه‌بندی می‌شوند. آموزگاران کتاب‌های جدید را انتخاب و معرفی می‌کنند و دانش‌آموزان را هنگام خواندن نوشته پشتیبانی می‌کنند.
در این روش آموزگاران بیشتر از فعالیت‌های پیش از خواندن مانند ورق زدن کتاب، تماشای تصویرها و گفت‌وگو درباره‌ی آن‌ها، مرور کردن واژه‌ها، بیان ایده‌ی اساسی نوشته و مانند آن بهره می‌برند و بر پایه‌ی دیده‌هایشان، فعالیت‌های درپیوند را در هنگام خواندن و پس از آن پایه‌ریزی می‌کنند.
۱۱. نوشتن و خواندن
در این روش آموزگار مانند یک نگارنده رفتار می‌کند و همه‌ی پاسخ‌های کودکان از بازگویی نوشته، دیدگاه‌ها، کوتاه کردن نوشته و مانند آن را یادداشت‌برداری می‌کند.
بنابراین، در این روش آموزگاران الگوی خوبی برای نوشتن در اختیار دانش‌آموزان قرار می‌دهند و به دانش‌آموزان اجازه می‌دهند که واژه‌های خود را به گونه‌ی نوشته ببینند و نوشته‌هایی را که ساخته‌اند بارها و بارها بخوانند.
