بررسی و واکاوی فصل چهارم کتاب «ساختار نمایشنامه‌ی کودک و نوجوان»- بخش نخست

چکیده

این مقاله با رویکرد کتاب‌شناختی و روش‌شناختی، به واکاوی و ارزیابی «فصل‌ چهارم» کتاب «ساختار نمایشنامه‌ی کودک و نوجوان؛ همراه با بررسی نمایشنامه‌های چاپ شده از 1300 تا 1380» می‌پردازد. از آن‌جا که «تفسیر و تحلیل» ساختار و آسیب‌شناختیِ ادبیات نمایشی کودک و نوجوان در این کتاب، بر‌ داده‌ها و آمارهای «فهرست شماره‌ی 4-3» فصل چهارم و «جدول شماره‌ی 1» آن استوار ‌است، درستیِ این داده‌ها معیار اصلی سنجش اعتبار علمی کتاب و پشتیبانی از پژوهش‌های روشمند در این گستره به شمار می‌رود؛ از این‌رو، بررسی انتقادی این دو فهرست ضرورتی بنیادین دارد.

در این پژوهش، شناسه (مدخل‌) همۀ نمایشنامه‌هایی که به باور گردآورندۀ این دو فهرست «تمامی» نمایشنامه‌های چاپ‌شدۀ کودک و نوجوان در سال‌های 1300 تا 1380 در ایران را دربرمی‌گیرند‌، بازبینی و ارزیابی ‌شد. این بررسی و نقد درونی، بر پایۀ هم‌سنجی داده‌های کتاب‌شناختیِ «فهرست‌ شماره‌ی4-3» و «جدول شماره‌ی 1» با سه کتاب‌شناسی مرجع که پایۀ‌ گردآوری‌ اطلاعاتِ مؤلف بوده‌اند، انجام شده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهند نادرستی‌های کتاب‌شناختی و کاستی‌های روش‌شناختی این فهرست‌ها، شالودۀ تحلیلی، ساختاری و تاریخی فصل‌های دیگر کتاب را سست می‌سازد و تصویری آشفته و گمراه‌کننده از روند پیشینۀ ادبیات نمایشی کودک و نوجوان در ایران ارائه می‌دهد. از این‌رو، بازنگری در داده‌های کتاب‌شناختی این گستره، برای پیشبرد پژوهش‌های آتی، اهمیتی فزاینده می‌یابد.

کلیدواژه‌ها: آسیب‌شناسی کتاب‌شناختی؛ ادبیات نمایشی کودک و نوجوان ایران (1300-1380)؛ کتاب‌شناسی تاریخی؛ نقد روش‌شناختی.

مقدمه

چاپ و انتشار ادبیات نمایشی کودک و نوجوان ایران در آستانۀ صدسالگی قرار دارد؛ با این‌همه، تاکنون نیاز به یک کتاب‌شناسیِ‌ فراگیر و روشمند در این گسترۀ ادبی بیش از پیش آشکار شده است. کتاب‌شناسی‌ای که فراتر از گردآوری داده‌ها، بر پایۀ اصول دانش کتاب‌شناسی تدوین شود و بازنمایی دقیقی از نمایشنامه‌های چاپ‌شدۀ کودک و نوجوان ایران ارائه دهد. اندک کتاب‌شناسی‌های منتشر ‌شده در این زمینه نیز پراکنده‌ و بدون روش‌شناسی علمی بوده‌اند. از آن‌جا که کتاب‌شناسی، بنیادِ هر پژوهش علمی و معیارِ بررسی‌ها و تحلیل‌های تاریخی، ساختاری و نظری است، هرگونه کاستی و نادرستی در داده‌های کتاب‌شناختی و روش‌شناختی می‌تواند به کژتابی در شناخت پیشینه و دستاورد‌های این گستره بیانجامد و پژوهش‌های آتی را بر داده‌های نادرست استوار سازد.

در این میان، فصلی از کتاب «ساختار نمایشنامه‌ی کودک و نوجوان؛ همراه با بررسی نمایشنامه‌های چاپ شده از 1300 تا 1380» تألیف نسرین اسدی (اسدی‌فر) (1)، از اندک کوشش‌های منتشرشده در این زمینه است. در فصل چهارم این کتاب، به کتاب‌شناسیِ نمایشنامه‌های چاپ شدۀ کودک و نوجوان ایران تا سال 1380 پرداخته شده است. در پیش‌گفتار کتاب، چهار «بهانه» یا «مسئله» انگیزۀ انجام شدن پژوهش ‌دانسته شده است:

1. «نبود یک مرجع کارشناسی‌ شده‌ی کامل از ساختار ادبیات نمایشی کودک و نوجوان» تا نویسندگان بتوانند «ادبیات نمایشی کودک و نوجوان داخلی را با تولیدات خارجی مقایسه کنند و به الگوی مشخصی در ادبیات نمایشی کودک و نوجوان دست یابند».

2. «دسترسی نداشتن به [فهرست] نمایشنامه‌های چاپ شده‌ی این گروه سنی از آغاز»، یا آگاهی از این‌که «چه تعداد نمایشنامه‌ی کودک و نوجوان در تاریخ نمایشنامه‌نویسی ایران به چاپ رسیده است».

3. آگاهی و شناخت بیشتر نمایشنامه‌نویسان ایرانی «به مفاهیم استفاده‌شده در نمایشنامه‌های گروه سنی کودک و نوجوان».

4. پاسخ به این پرسش که «آیا تفاوتی میان ساختار نمایشنامه کودک و نوجوان با بزرگسالان وجود دارد؟» (اسدی، 1403: 9-10).

از آن‌جا که «تفسیرها، تحلیل‌ها و گزارش‌ها»ی مؤلف در فصل چهارم و دیگر فصل‌های کتاب (و پایان‌نامه) بر داده‌های کتاب‌شناختی «فهرست شماره‌ی 4-3» فصل چهارم استوار ‌است، سنجشِ درستی و استواری این داده‌ها اهمیتی بنیادین دارد؛ چراکه هرگونه نادرستی یا کاستی در این داده‌ها، به یکپارچگی یافته‌ها و تحلیل‌های فصل‌های دیگر کتاب آسیب می‌زند و آن‌ها را ناپایدار و بی‌پشتوانه ‌می‌سازد.

بر همین پایه، این مقاله با هدف بازشناسی و ارزیابی داده‌های کتاب‌شناختیِ نمایشنامه‌های کودک و نوجوان در فصل چهارم کتاب (و پایان‌نامه)، این داده‌ها ‌را در چهار گامِ روشمند بررسی و سنجش ‌کرده است:

گام نخست: بازخوانی و شناسایی همۀ داده‌های نمایشنامه‌های کودک و نوجوان در سه مرجع کتاب‌شناسی (مبنای تدوین فهرست 4-3 در فصل چهارم)، و بازنویسی آن‌ها در سه جدول جداگانه بر پایۀ سال انتشار نخست هر کتاب (2).

گام دوم: پالایش و کنار گذاردن شناسه‌های تکراریِ نمایشنامه‌های کودک و نوجوان از سه مرجع بازشناسی شده در گام نخست، و فراهم آوردن فهرست نمایشنامه‌های کودک و نوجوان.

گام سوم: بازنویسی داده‌های نمایشنامه‌های گردآمده در فهرست 4-3 در فهرستی جداگانه، با هدف آماده‌سازی برای هم‌سنجی و ارزیابی در گام پایانی.

گام چهارم: به‌کارگیری روش «نقد درونی» (سنجش درستی داده‌ها بر پایۀ «منابع» خود اثر، بدون ورود منابع بیرونی به فرایند بررسی و سنجش) و «اعتبارسنجی داده‌ها»در فهرست 4-3 با داده‌های پالایش شده در گام دوم.

دستاوردهای این فرایند، هم نادرستی‌ها و کاستی‌های فهرست 4-3 فصل چهارم و «جدول شماره 1» کتاب (و پایان‌نامه) را آشکار می‌سازد، و هم بایستگیِ پیروی از رویکردهای روشمند در گردآوریِ داده‌های کتاب‌شناختیِ ادبیات نمایشی کودک و نوجوان ایران را برجسته می‌کند؛ رویکردهایی که از کژتابی در پژوهش‌های آتی در این زمینه پیشگیری خواهند کرد.

به همین قلم در کتابک بخوانید: سنجش رَوَند کمّی 90 ساله‌ی ادبیات نمایشی کودک و نوجوان ایران

بخش یک: بازشناسی و سنجش فهرست 4-3 در کتاب (و پایان‌نامه) ساختار نمایشنامۀ کودک و نوجوان

1. 1. ویژگی‌های کتاب و ساختار فهرست 4-3

کتاب «ساختار نمایشنامه‌ی کودک و نوجوان؛ همراه با بررسی نمایشنامه‌های چاپ شده از 1300 تا 1380» «با کمی بازنگری» (کتاب، ص 12) و برآمده از پایان‌نامۀ کارشناسی ارشد پدیدآورنده در رشتۀ ادبیات نمایشی چاپ و منتشر شده‌ است. این پایان‌نامه، هفده سال پیش‌ از انتشار کتاب، در سال 1386 با عنوان «ساختار نمایشنامه کودک و نوجوان (از 1300 تا 1380)» در گروه نمایش دانشکدۀ هنر و معماری دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهرانِ مرکز ارائه شده بود. پروین سلاجقه استاد راهنما و سیمین امیریان استاد مشاور این پایان‌نامه بودند (3).

پیش از آن نیز، پدیدآورنده رشته‌مقالۀ‌‌ «چراغی رو به روشنایی؛ سیری در نمایش‌نامه‌های کودک و نوجوان» را در ماهنامۀ «کتاب ماه کودک و نوجوان» (اسفند 1384 تا دی 1386) منتشر کرده بود. این چهار مقالۀ پیوسته، گزارشی گسترده از جست‌وجو و بررسی شخصیت، درون‌‎مایه، موضوع و دیگر عنصرهای دراماتیک نمایشنامه‌های چاپ‌شدۀ کودک و نوجوان ایران در دهۀ 1330، دهۀ 1350، سه سالِ نخست دهۀ 1360 و سال 1363 ارائه می‌دهند (4). پیامد این بررسی‌ها، تدوین پایان‌نامه و سپس انتشار آن در قالب کتاب در مهر 1403 بوده است.

در پیش‌گفتار کتاب به این پیشینه‌ اشاره‌‌ای نشده و تنها آمده است: «این پژوهش در سال 1386 انجام گرفت و در سال 1402 با کمی بازنگری به چاپ سپرده شد.» (اسدی، 1403: 12)

در فرایند بررسی فصل چهارم کتاب و نگارش این مقاله، پایان‌نامه و نیز رشته‌مقالۀ چراغی رو به روشنایی... ، هم‌زمان بازخوانی‌ و هم‌سنجی شدند تا با شناسایی ناهمسانی‌ها، گزارشی دقیق‌تر از چگونگی داده‌ها فراهم شود.

ساختار کتاب (و پایان‌نامه) دربرگیرندۀ یک پیش‌گفتار و شش فصل است. عنوان فصل‌ها در کتاب، چنان‌که در فصل‌بندی پایان‌نامه شماره‌گذاری شده، بدون شماره‌گذاری (مانند «فصل اول»، «فصل دوم» و... ) آمده است و ارجاع‌‌دهی به بخش‌های کتاب را دشوار می‌سازد. عنوان فصل‌های کتاب چنین است: [پیش‌گفتار:] «درباره‌ی این پژوهش»، [فصل اول:] «مفاهیم بنیادین»، [فصل دوم:] «ادبیات»، [فصل سوم:] «ساختار و ساختارگرایی»، [فصل چهارم:] «نمایشنامه‌های چاپ شده‌ی کودک و نوجوان از 1300 تا 1380»، [فصل پنجم:] «تحلیل ساختار سه نمایشنامه‌ی کودک و نوجوان»، [فصل ششم:] «آسیب‌شناسی ادبیات نمایشی کودک و نوجوان» و «منابع و مآخذ».

«فهرست شماره‌ی 4-3»، فهرست نمایشنامه‌ها‌‌ی چاپ‌شدۀ کودک و نوجوان از سال 1300 تا 1380 است که در کتاب در پنجاه صفحه (از 101 تا 150) و در پایان‌نامه در سی‌وهشت صفحه‌ (از 103 تا 140) در قالب جدول‌هایی‌ سامان‌یافته است. در هر ردیف از این جدول‌ها، شش دادۀ کتاب‌شناختی (نام مجموعه، نام نمایشنامه، نام نویسنده، نام ناشر، سال نشر و گروه سنی)، دو عنصر ساختاری (تم و کاراکتر)، و همچنین گونۀ تولید نمایشنامه (تألیف، ترجمه و اقتباس) آمده است. ردیف‌های جدول‌ها شماره‌گذاری نشده‌اند و ارجاع‌دهی‌ به آن‌ها را دشوار می‌سازد.

دربارۀ چگونگی، روش و روند گردآوری داده‌های نُه‌گانۀ فهرست 4-3 از نمایشنامه‌های چاپ شدۀ کودک و نوجوان، چنین آمده است: «این پژوهش به‌صورت کتابخانه‌ای انجام شده است. بعد از جمع‌آوری فهرست کاملی از تمام نمایشنامه‌های چاپ شده‌ی کودک و نوجوان [در ایران] از 1300 تا 1380 و پس از مطالعه و بررسی تک‌تک آن‌ها، بر اساس پرسشنامه‌ای معین، مشخصات شناسنامه‌ای، موضوع، تم، کاراکترها، زمان، مکان و... دیگر مشخصات ساختاری هر نمایشنامه مشخص شد و نهایتا تعداد 370 نمایشنامه‌ی چاپ شده‌ی کودک و نوجوان از آغاز سال 1300 تا 1380 مورد بررسی آماری قرار گرفتند.» (همان، 11. تأکیدها از منتقد)

برای گردآوری داده‌های 370 شناسه در 145 عنوان کتاب در دورۀ هشتاد سالۀ‌ 1300 تا 1380 در فهرست 4-3، از سه کتاب‌‌ مرجعِ «کتابشناسی تئاتر»، «کتابشناسی توصیفی کتاب‌های کودکان و نوجوانان» و «فهرستگان نمایش کودک و نوجوان»(5)، پنج کتابخانۀ «کانون پرورش فکری، حوزه هنری، شورای کتاب کودک، انجمن نویسندگان کودک و کتابخانه ملی»، یک مرجع تارنما «سایت اینترنتی خانه‌ی کتاب»و هم‌چنین کتاب‌های «ناشران کودک و نوجوان (کانون پرورش فکری کودکان، مدرسه، تربیت، حوزه‌ی هنری و... )» بهره ‌گرفته شده است (همان، 11).

داده‌های کتاب‌شناختی، ساختاری و گونۀ تولیدِ 370 شناسۀ گردآمده در فهرست 4-3، بر پایه سال انتشار نمایشنامه‌ها ساماندهی شده است.

1. 2. واکاوی و ارزیابی داده‌های کتاب‌شناختی فهرست 4-3

1. 2. 1. دورۀ زمانیِ نادرست در فهرست داده‌ها

در کتاب (و پایان‌نامه) ساختار نمایشنامۀ کودک و نوجوان، سال انتشار نخستین نمایشنامۀ کودک و نوجوان در ایران 1307 شناسانده شده است (همان، 10 و 33). مؤلف همچنین بر این باور است که در دورۀ سی‌سالۀ 1307 تا 1336، «تعداد نمایشنامه‌های چاپ شده‌ی کودک و نوجوان ده نمایشنامه بیشتر نبوده است.» (همان، 32). با این‌همه، این نمایشنامه‌ها نه دیده و بررسی شده‌اند («فهرست 4-1»، صص 94 و 95) و نه داده‌های کتاب‌شناختی آن‌ها در فهرست 4-3 آمده است. از سوی دیگر، فهرست 4-3 با داده‌های کتاب‌شناختی «نمایشنامه‌های مدارس» ابوالقاسم جنتی عطایی آغاز می‌شود که سال چاپ نخست آن 1336 است. از این‌رو، روشن است که در این فهرست هیچ داده‌ای از نمایشنامه‌های کودک و نوجوان منتشر شده در سال‌های 1300 تا 1336 نیست. این نبود، نه‌تنها یک کاستی‌‌ کوچک نیست، بلکه نشان‌دهندۀ «گسست زمانی» در داده‌‌های کتاب‌شناختی این فهرست است؛ گسستی که هر خوانندۀ دقیقی به‌روشنی آن را درمی‌یابد.

بر این پایه، شایسته است که سرآغاز دورۀ زمانیِ فهرست 4-3 و همچنین بخشی از عنوان کتاب، سال 1336 و دامنۀ زمانی آن چهل‌وچهار سال، از 1336 تا 1380 بازنویسی شود؛ نه هشتاد سال از 1300 تا 1380 (همان، 101). این بازنگری نه‌تنها با داده‌های کتاب‌شناختی فهرست 4-3 سازگار است، بلکه از دیدگاه روش‌شناختی نیز بایسته است.

1. 2. 2. فهرست داده‌ها بر پایۀ کدام «نوعِ تولید»؟

در بند آغازین پیش‌گفتار کتاب، پدیدآورنده آن را «مرجعی» می‌داند که با خواندنش «نویسندگان می‌توانند ادبیات نمایشی کودک و نوجوان ایرانی را با تولیدات خارجی مقایسه کنند و به الگوی مشخصی در ادبیات نمایشی کودک و نوجوان [ایران] دست یابند.» (همان، 9). به باور او، نمایشنامه‌های کودک و نوجوانِ غیرایرانی «کالایی خارجی هستند که با ساختار فرهنگی کشور تولیدکننده» پدید آمده‌اند و «طبیعتا با ذائقه و اقتضائات شخصیتی و فکری ایرانیان مطابقت» ندارند (همان، 9). بر این پایه، روشن است که نمایشنامه‌های ترجمه‌شده نمی‌توانند بازتاب‌‌دهندۀ ساختار نمایشنامۀ کودک و نوجوان ایران باشند و تکیه بر نمایشنامه‌های تألیفی برای شناخت این ساختار، روشی بایسته و ضروری است.

با این ‌همه، در ستون «نوع تولید» نمایشنامه‌ها در جدول‌های فهرست 4-3، هر سه گونۀ «تألیف، ترجمه و اقتباس» دیده می‌شود. اگر رویکرد کتاب (و پایان‌نامه) در شناخت عناصر ساختاریِ این گونۀ ادبی، بر «تألیفی بودن» نمایشنامه‌ها استوار باشد و این نگرش در گردآوری داده‌های فهرست 4-3 نیز انجام شده باشد، چگونه می‌توان توضیح داد که چرا 69 نمایشنامۀ کودک و نوجوان (6/18 درصد از 370 نمایشنامه) از «تولیدات خارجی» در این فهرست جای گرفته‌اند؟ کتاب‌هایی چون «ازوپ در کلاس درس (مجموعه 66 نمایشنامه پندآموز)»، «باغ همسایه»، «دوازده ماه»، «شوالیه‌های حلبی» و... (همان، 161).

از سوی دیگر، چنانچه گمان کنیم گردآوری داده‌ها در فهرست 4-3 بر هر دو «نوع تولید» تألیف و ترجمه استوار بوده است، پرسش دیگری پدید می‌آید: با آن‌که در این دورۀ هشتادساله (1300 تا 1380) شمار چشم‌گیری نمایشنامه‌های ترجمه‌شده و تألیفی برای این گروه‌های سنی چاپ شده است، چرا هیچ نشانی از آن‌ها در این فهرست دیده نمی‌شود؟

بدین‌سان، فهرست 4-3 با هیچ‌یک از این دو رویکرد سازگار نیست و از دیدگاه روش‌شناختی، نیازمند بازنگری و ویرایش است.

1. 2. 3. دستاوردهای واکاوی و هم‌سنجی داده‌های فهرست 4-3 با شناسه‌های سه مرجع کتاب‌شناسی آن

چنان‌که پیش‌تر گفته شد، در گردآوری داده‌های فهرست 4-3 در کتاب (و پایان‌نامه) ساختار نمایشنامۀ کودک و نوجوان از شناسه‌های سه مرجعِ «کتابشناسی تئاتر»، «کتابشناسی توصیفی کتاب‌های کودکان و نوجوانان» و «فهرستگان نمایش کودک و نوجوان» بهره گرفته شده است (همان، 11). برای دستیابی به شناختی دقیق‌تر از چندوچون فهرست 4-3، هم‌سنجی داده‌های آن با شناسه‌های سامان‌یافته در این سه مرجع کتاب‌شناسی، ضرورتی روش‌شناختی است.

پوشش زمانی این سه کتاب‌شناسی، دوره‌ای 113 ساله از 1265 تا 1378 را دربرمی‌گیرد: «کتابشناسی تئاتر» (1265 تا 1370)، «کتابشناسی توصیفی کتاب‌های کودکان و نوجوانان» (1357 تا 1372) و «فهرستگان نمایش کودک و نوجوان» (1358 تا 1378). از آن‌جا که هم‌پوشانی زمانیِ بخشی از داده‌های این سه کتاب‌شناسی به تکرار شماری از شناسه‌ها انجامیده است، شناسه‌های تکراری در سرشماری نهایی کنار گذاشته شده‌اند تا شمار نمایشنامه‌های «چاپ نخست» در هر مرجع به‌درستی آشکار شود. بر پایۀ این بازخوانی، شناسایی و آمارگیری، شمار شناسه‌های چاپ نخستِ نمایشنامۀ کودک و نوجوان در این سه مرجع چنین است: 153 شناسه در «کتابشناسی تئاتر»، 64 شناسه در «کتابشناسی توصیفی کتاب‌های کودکان و نوجوانان»، و 114 شناسه در «فهرستگان نمایش کودک و نوجوان».

چکیدۀ بازشناسی‌ها و آمارگیر‌ی از شناسه‌های نمایشنامه‌های چاپ نخستِ کودک و نوجوان در این سه مرجع، در جدول 1 آمده ‌است. این جدول بر پایۀ پنج سنجه سامان یافته است: جداسازی دورۀ زمانیِ شناسه‌های هر مرجع کتاب‌شناسی، شمار عنوان‌های‌ کتاب، شمار نمایشنامه‌های چاپ نخست کودک و نوجوان، و سرانجام گونۀ تولید نمایشنامه‌ها بر پایۀ تألیفی یا ترجمه بودن آن‌ها.

جدول 1: فراوانی شناسه‌های نمایشنامه‌های چاپ نخستِ کودک و نوجوان ایران (1265-1378)؛ بر پایۀ بازشناسی و هم‌سنجیِ داده‌های سه مرجع فهرست 4-3 در کتابِ ساختار نمایشنامۀ کودک و نوجوان.

1. 3. 1. کاستی‌های فهرست 4-3

- بازتاب‌نیافتن 136 شناسۀ نمایشنامۀ چاپ نخست کودک و نوجوان (1300-1378)؛ بر پایۀ هم‌سنجی با شناسه‌های سه مرجع کتاب‌شناسی آن

بر پایۀ شناسایی، پالایش و بازشماری داده‌های سه مرجع کتاب‌شناسی فهرست 4-3، روشن می‌شود که در دورۀ هفتادوهفت‌سالۀ 1300 تا 1378، 331 نمایشنامۀ کودک و نوجوان برای نخستین‌بار در 117 عنوان کتابِ تألیفی و ترجمه‌شده برای کودکان و نوجوانان ایران منتشر شده‌‌اند (6). از این میان، 224 نمایشنامه (7/67 درصد) ‌‌تألیفی و 107 نمایشنامه (3/32 درصد) ترجمه به فارسی بوده‌اند. با این‌‌همه، در فهرست 4-3 تنها 197 شناسۀ نمایشنامۀ کودک و نوجوان (59 درصد از کل) که در 67 عنوان کتاب منتشر شده‌اند، شناسایی و فهرست شده‌‌‌اند. به سخن دیگر، 136 نمایشنامۀ کودک و نوجوان چاپ نخست دیگر (41 درصد از کل) که در 50 عنوان کتاب در سه مرجع یادشده فهرست شده‌اند، در فهرست 4-3 بازتاب نیافته‌‌اند. نمایشنامه‌هایی همچون: «دانش‌آموز محکوم»، «بچه‌ها و سگها»، «شهر اسباب‌بازیها»، «گاو حسن چه جوره؟»، «گربه و پلنگ»، «پرواز از قفس»، «صحنۀ محرم»، «پلنگ و آدمیزاد»، «کمی نزدیکتر»، «اتفاق در کتابخانه»، و 126 نمایشنامۀ کودک و نوجوان دیگر.

در همین راستا، بخش «کتاب‌ها» در کتاب «فهرستگان نمایش کودک و نوجوان» (کاشفی، 1382: صص. 76-37) (7) بیشترین نقش را در گردآوری داده‌های فهرست 4-3 از سه مرجع کتاب‌شناسی داشته است. بازشماری دقیق شناسه‌های نمایشنامه‌های کودک و نوجوان در این مرجع نشان می‌دهد که در دورۀ بیست‌سالۀ 1358 تا 1378، 259 نمایشنامۀ کودک و نوجوان برای نخستین‌بار در 62 عنوان کتاب در ایران منتشر شده‌اند. هم‌سنجی این شناسه‌ها با داده‌های فهرست 4-3 در همین بازه زمانی آشکار می‌سازد که از این 259 شناسه، تنها 187 نمایشنامه (2/72 درصد) در فهرست 4-3 آمده است و شناسۀ 72 نمایشنامۀ چاپ نخستِ دیگر (8/27 درصد) که در 21 عنوان کتاب برای کودکان و نوجوانان منتشر شده‌ و در کتاب «فهرستگان نمایش کودک و نوجوان» نیز فهرست شده‌اند، بدون ‌ارائۀ دلیل در فهرست 3-4 نادیده گرفته شده‌اند. فهرست کتاب‌شناختی این 21 عنوان کتاب و 72 نمایشنامۀ کودک و نوجوانِ بازتاب نیافته در جدول 2 آمده است.

جدول 2: فهرست 72 نمایشنامۀ کودک و نوجوان بازتاب نیافته در فهرست 4-3 (منتشرشده در 21 عنوان کتاب؛ 1358-1378)؛ برآیند بازنگری و هم‌سنجی با بخش «کتاب‌ها» در کتابِ «فهرستگان نمایش کودک و نوجوان».

یک نمونه‌ از بازتاب نیافتن نمایشنامه‌های کودک و نوجوانِ کتاب مرجع «فهرستگان نمایش کودک و نوجوان» در فهرست 4-3، مجموعۀ چهار جلدی «گلبرگ؛ مجموعه نمایشنامه‌های ایرانی ویژه کودکان و نوجوانان» است که انتشارات نمایش در سال‌ 1369 منتشر کرد. این مجموعه که در ردیف‌های 133 تا 136 بخش «کتاب‌ها»ی کتاب «فهرستگان نمایش کودک و نوجوان» آمده است (کاشفی، 1382: 61)، دربرگیرندۀ 23 نمایشنامۀ تألیفی برای کودکان و نوجوانان است که هیچ‌یک از آن‌ها در فهرست 4-3 بازتاب نیافته‌اند. نمایشنامه‌های این مجموعه عبارتند از: «پرنده و فیل»، «منهای صفر»، «دستهای رنگی»، «دام»، «خونه خدا»، «موش شهری و موش روستایی»، «قصه دشت سبز»، «توکا و قفس»، «قصه جنگل سبز» (دو نمایشنامه با عنوان یکسان اما دو پدیدآور)، «افسانه کلاغ»، «چهار دستان»، «آواز گلها»، «سایه‌ها»، «کالسکه آقای عدالت»، «روباه دم‌زنگوله»، «خداحافظ نگهبان کوچک»، «قصه پدربزرگ»، «خرگوش نادان»، «حسنک در حصار دیو»، «گربۀ حریص»، «عَلَم» و «پهلوان».

در این راستا، نمایشنامۀ «افسانه کلاغ» نوشتۀ سیمین امیریان نمونه‌ای تأمل‌برانگیز از این ناهماهنگی است؛ این نمایشنامه در جلد دوم مجموعۀ «گلبرگ» چاپ شده است (تقیان، 1370: 215 و 219). با آن‌که سیمین امیریان در فرایند نگارش پایان‌نامۀ ساختار نمایشنامۀ کودک و نوجوان در جایگاه «استاد مشاور» فعالیت داشته است، داده‌های کتاب‌شناختی نمایشنامۀ او در فهرست 4-3 بازتاب نیافته است. این ناهم‌خوانی نشان‌دهندۀ ضعف روش‌شناختی در فرایند گزینش، پایش و گردآوری داده‌های فهرست کتاب‌شناختی «4-3» به‌شمار می‌آید.

به همین قلم در کتابک بخوانید: نود سالگی خانم خزوک

- بازتاب‌نیافتن 30 شناسه و رده‌بندی نادرستِ یک نمایشنامۀ ترجمه‌شدۀ کودک و نوجوان (1328-1358)؛ بر پایۀ هم‌سنجی با شناسه‌های کتاب مرجع «کتابشناسی تئاتر»

بر پایۀ بازنگری و پیمایش شناسه‌های کتابِ «کتابشناسی تئاتر»- یکی از سه مرجع اصلی در فراهم آوردن فهرست شمارۀ 4-3 آشکار می‌شود که در دورۀ سی‌سالۀ 1328 تا 1358، هشت عنوان کتاب‌ با 31 نمایشنامۀ کودک و نوجوان برای نخستین‌بار به فارسی ترجمه و منتشر شده است. با این‌همه، ویژگی‌های کتاب‌شناختی 30 نمایشنامه‌ در دو فهرست 4-3 و 4-1 کتاب (و پایان‌نامه) ساختار نمایشنامۀ کودک و نوجوان بازتاب نیافته و یک نمایشنامۀ دیگر‌ نیز در این فهرست به‌نادرستی رده‌بندی شده است.

نام و سال چاپ نخستِ شش عنوان از این کتاب‌ها (که 29 نمایشنامۀ ترجمه‌شده برای کودکان و نوجوانان را دربرمی‌گیرند)، بر پایۀ «کتابشناسی تئاتر» چنین است: «پرندۀ آبی» (1328)، «هفت نمایشنامۀ کوچک» (1343)، «دختران فضل‌فروش و چهار نمایشنامه از چند نویسنده دیگر» (1344)، «انجمن دوستی و تفریح و چهار نمایشنامۀ دیگر» (1344)، «ده نمایشنامه برای کودکان» (1351) و «مأموریت حساس» (1357).

همچنین بر پایۀ داده‌های همین مرجع، شناسۀ نمایشنامۀ «دوازده ماه» نوشتۀ ساموئل مارشاک که در این دوره دو بار برای نوجوانان ترجمه و منتشر ‌شده (تقیان، 1370: 197)، به‌نادرستی در فهرست‌ 4-3 رده‌بندی شده‌ است. این نمایشنامه نخستین‌بار در سال 1329 با نام «دوازده ماه (یک افسانه سلاو)» و با ترجمۀ بزرگ علوی در قالب کتاب و از سوی «کتابفروشی سپهر» تهران در 88 صفحه منتشر شده است (8). پیش‌تر، مؤلف کتاب (و پایان‌نامه) در بخش نخست رشته‌مقالۀ چراغی رو به روشنایی... (1385)، به‌‌درستی از این نمایشنامه و مترجم آن یاد کرده و نوشته است: «بزرگ علوی، یکی دیگر از نویسندگان برجسته که [...] نویسنده مختص کودک و نوجوان به شمار نمی‌آمد، در سال 1329، مجموعه نمایش‌نامه «دوازده ماه»، اثر ساموئل مارشاک را به فارسی ترجمه کرد.» (اسدی، 1385: 240). با این‌همه، شناسۀ این نمایشنامه در دو فهرست 4-3 و 4-1 بازتاب نیافته است.

ترجمۀ دیگری از همین نمایشنامه نیز پس از بیست‌وپنج سال، در سال 1354 از سوی انتشارات امیرکبیر منتشر شد. مترجمانِ این نسخه، خود را با نام ساختگی «فرمزد» شناسانده بودند (تقیان، 1370: 194). این ترجمه در سال 1370 از سوی انتشارات امیرکبیر: کتابهای شکوفه، با نام واقعی مترجم‌ها، فرشته مولوی و هرمز ریاحی (فرمزد) بازنشر شد. با این‌همه، در فهرست 4-3، به‌جای بازنویسی داده‌های کتاب‌شناختی چاپ نخستِ ترجمۀ بزرگ علوی (1329) یا چاپ نخستِ ترجمۀ دیگر آن (1354)، این نمایشنامه بر پایۀ ویژگی‌های کتاب‌شناختی چاپ دوم (سال 1370)، در گروه نمایشنامه‌های چاپ‌شدۀ در سال 1370 رده‌بندی شده است. بدین‌سان، هم ترجمۀ بزرگ علوی و هم چاپ نخستِ ترجمۀ دیگر این نمایشنامه، نادیده مانده‌اند. این نادیده‌ماندن‌های کتاب‌شناختی، بدون هرگونه داوری دربارۀ چرایی آن، بایستگی بازبینی روش‌های گردآوری و ساماندهی داده‌ها را در فهرست‌ 4-1 و 4-3 یادآور می‌شود.

1. 3. 2. نادرستی‌های فهرست 4-3

-رده‌بندی نادرست 71 نمایشنامۀ‌ بزرگسال برای کودکان و نوجوانان بر پایۀ شناسه‌های سه مرجع کتاب‌شناسی آن

در پاره‌ای از بخش سومِ رشته‌مقالۀ چراغی رو به روشنایی... ، مجموعه‌ای از ویژگی‌های بنیادین برای شناساییِ نمایشنامه‌های کودک و نوجوان برشمرده شده است؛ ویژگی‌هایی که در جداسازی درستِ نمایشنامه‌های کودک و نوجوان از نمایشنامه‌های بزرگسال، نقشی کلیدی دارند. در آن بخش از مقاله آمده است: «نمایش‌نامه‌هایی که «برای کودک و نوجوان» نوشته می‌شود [...]، باید در انتخاب موضوع، شخصیت‌ها و زبان، مناسب کودک و نوجوان باشد. موضوع، موقعیت و رویدادهای مورد انتخاب نویسنده باید در حال و فضای کودکانه [و نوجوانانه] رخ دهد و در حوزه‌های تجربی کودک و نوجوان اتفاق افتد و شخصیت‌های قهرمان در نمایش‌نامه، کودک یا نوجوان باشد.

از دیگر ویژگی‌های ادبیات نمایشی خاص کودک و نوجوان، زبان نمایشی اثر است. در نمایش‌نامه دو گونه زبان به کار می‌رود؛ زبان کلامی که نباید از دایره واژگان کودک و نوجوان فراتر باشد و زبان صحنه که شامل عناصر بصری و شنیداری است. در این بخش نیز نویسنده از نشانه‌ها و حوادثی استفاده می‌کند که قابل فهم برای کودک و نوجوان باشد.» (اسدی، 1385: 127؛ کتاب، 59-71)

با روشن بودن این معیارها، در فهرست 4-3، که شناسه‌های نمایشنامه‌های کودک و نوجوان ایران را از سال 1300 تا 1380 دربرمی‌گیرد، این سنجه‌های اصولی و درست در بازشناسیِ بسیاری از نمایشنامه‌ها به‌کار گرفته نشده است. گردآورندۀ فهرست، به‌جای تکیه بر پایه‌های اصولی کتاب‌شناسی و روش‌های نظام‌مند پژوهشی، به «اعتماد به آنچه ناشران و پژوهشگران پیشین نگاشته‌اند» بسنده کرده است. وی با «ملاک» و «مرجع» قرار دادنِ شناسه‌های کتاب‌شناسی‌هایی که به گفتۀ خود او «بنا به دلایلی که برای نگارنده مشخص نیست، [آن نمایشنامه] در فهرست آثار کودک و نوجوان ذکر شده بودند»، داده‌های بسیاری از نمایشنامه‌هایی را در فهرست پذیرفته است که کوچک‌ترین همسانی با ویژگی‌های یاد شدۀ نمایشنامۀ‌ کودک و نوجوان را ندارند و به‌روشنی برای بزرگسالان پدید آمده‌اند.

در خودِ کتاب ساختار نمایشنامۀ کودک و نوجوان نیز به این ناهمخوانی‌ها تأکید شده است: «در این پژوهش، نگارنده با نمایشنامه‌هایی روبه‌رو شد که به لحاظ ساختار، موضوع، درونمایه و حتا کاراکترها، مناسب گروه سنی کودک و نوجوان نبودند اما بنا به دلایلی که برای نگارنده مشخص نیست، در فهرست آثار کودک و نوجوان ذکر شده بودند یا حتا برخی از ناشران که مجموعه‌هایی را با نام خاص، برای گروه سنی مشخصی چاپ می‌کنند نیز، در میان آثارشان نمایشنامه‌هایی به چشم می‌خورد که دارای ویژگی‌های نمایش[نامه‌های] کودک و نوجوان نبودند و حتا در [کتاب] «فهرستگان نمایش کودک و نوجوان» از آن به‌عنوان نمایشنامه‌ی این گروه سنی نام برده شده است؛ این در حالی است که نه نویسنده و نه خود متن چنین نظری ندارند. همچون نمایشنامه‌ی «شیخ شهید» نوشته‌ی محسن مخملباف، نشر حوزه‌ی هنری. از آن‌جاکه ملاک این پژوهش، آن کتب بودند، پس با اعتماد به آنچه ناشران و پژوهشگران پیشین نگاشته‌اند، متونی بررسی شدند که در گروه سنی کودک و نوجوان جای داشتند.» (اسدی، 1403: 94)

پیامد رویکردِ «اعتماد» به منبع‌های پیشین در گردآوری داده‌ها، این است که از میان 370 شناسۀ نمایشنامه در 145 عنوان کتاب آمده در فهرست 4-3، داده‌های 71 نمایشنامۀ بزرگسال (19.2 درصد از کل) که در 46 کتاب (31.7 درصد) منتشر شده‌اند، به‌نادرستی در این فهرست گنجانده شده‌ند؛ نمایشنامه‌هایی که روی سخن آن‌ها هرگز کودک و نوجوان نبوده است. نمایشنامه‌هایی همچون: «مرده‌ها را اگر چال نکنید» (ناصر ایرانی)، «اسم شب» (عباس فرحبخش)، «غیر از خدا هیچکس نبود» (داوود کیانیان)، «سلطان جاوید» (صادق عاشورپور)، «هفت دریا شبنمی» (سعید تشکری)، «اهالی محترم» (اسماعیل همتی)، «گلوله‌های بی‌صدا» (محمدرضا خجسته)، «وقتی گیاه‌ها گریه می‌کنند» (نصراله مسعودی)، «خاله اُدیسه» (نغمه ثمینی)، «رانده‌شدگان» (علی‌رضا پارسی)، «دلدار» (حسین نوری) و 60 شناسۀ دیگرِ نمایشنامه‌های بزرگسال. نام همۀ این 46 کتابِ دارای 71 نمایشنامۀ بزرگسال و پدیدآورندگان آن‌ها در جدول 3 گردآوری شده است.

جدول 3: داده‌های 46 کتاب با 71 نمایشنامۀ بزرگسال (بیرون از گروه سنی کودک و نوجوان)؛ گردآمده در فهرست 4-3 در کتابِ ساختار نمایشنامۀ کودک و نوجوان..

اما در این‌جا پرسش بنیادی‌تری پدید می‌آید: هنگامی که «ملاک» و پایۀ ساماندهی فهرست 4-3، «اعتماد» به داده‌های گردآمده در سه مرجع کتاب‌شناسی استوار بوده است، چرا از میان 95 شناسۀ نمایشنامۀ بزرگسال در 50 عنوان کتابِ «فهرستگان نمایش کودک و نوجوان»- یکی از همان سه مرجع- که به نادرستی برای کودکان و نوجوانان شناسانده شده‌اند، تنها 34 شناسه (8/35 درصد) در فهرست 4-3 بازنویسی ‌شده و 61 شناسۀ دیگر (2/64 درصد) نادیده انگاشته ‌شده‌اند؟ (9) این رویکرد گزینشی‌ برچه پایه‌ای استوار است؟ چرا به بخشی از داده‌های یک مرجع کتاب‌شناسی «اعتماد» ‌شده و بخش دیگر آن نادیده گرفته شده است؟ چنین ناهمسانی‌ای بر پایۀ کدام روش یا انگارۀ فهرست‌نویسی پدید آمده است؟

بی‌گمان، ورود 71 شناسۀ نمایشنامۀ بزرگسال به فهرست 4-3، افزون بر آن‌که آماردهی‌ و بازنماییِ پیشینه و روند کمّی ادبیات نمایشی کودک و نوجوان ایران را دچار کژتابی می‌کند، هرگونه واکاوی ساختاریِ این نمایشنامه‌ها را -که با درون‌مایه و عناصر ساختاری خود با جهان کودک و نوجوان ناهمسان‌اند- به دستاوردهایی نادرست و مخدوش می‌کشاند. از این‌ رو، استناد به این آثار بر پایۀ داده‌های این فهرست، نمی‌تواند شناختی علمی و درست از عناصر ساختاری نمایشنامه کودک و نوجوان به دست دهد. بر این پایه، پیش از هرگونه «تحلیل و تفسیر» ساختاری، داده‌های این فهرست باید به شکلی بنیادین و بر پایۀ روش‌شناسیِ نظام‌مند، بازنگری و پالایش شوند.

در کتابک بخوانید: جبار باغچه‌بان، خانم خزوک و جایگاه آن در تاریخ ادبیات نمایشی کودکان ایران

- رده‌بندی نادرست 17 شناسۀ غیرنمایشی و بزرگسال

جلد یک و دو کتاب «مجموعه داستان (نمایشنامه)» نوشتۀ رسول حسن‌زاده کلاشمی، که در سال 1379 از سوی انتشارات پازینه منتشر شده است، در گونۀ ادبیات داستانی جای می‌گیرند. هرچند پاره‌ای از داستان‌های کوتاه این دو مجموعه، گاه در قالب گفت‌وگو میان شخصیت‌ها نگاشته شده‌اند، از ساختار نمایشی و کنش دراماتیک بی‌بهره‌اند. افزون بر این، درون‌مایه، موضوع و شخصیت‌های این مجموعه، برای بزرگسالان نوشته شده‌اند و هیچ پیوندی با جهان کودکان و نوجوانان ند‌ارند.

با این‌همه، 17 داستان‌ کوتاه از جلد نخست این مجموعه- همچون «خدایا تا کی زور»، «خاتون»، «توطئه»، «عقیده راسخ»، «بازرس»، «خانه دوست» و... -به نادرستی نمایشنامه و از آن‌ فراتر، در شمار نمایشنامه‌های کودک و نوجوان انگاشته شده‌اند. این 17 داستان در 17 شناسه و ردیف‌های‌ جدولِ فهرست 4-3 با فَروَستِ (10) نادرستِ «مجموعه داستان (نمایشنامه خاتون 1)» رده‌بندی شده‌اند (کتاب، 147-149؛ پایان‌نامه، 138-140). گفتنی است ‌که داستان‌های کوتاه جلد دوم این مجموعه، در این فهرست 4-3 نیامده است.

این رده‌شناختی نادرست که هفده داستان کوتاهِ بزرگسالان را در ردۀ نمایشنامه‌های کودک و نوجوان جای داده است، بر بایستگیِ بازبینی دقیق معیارهای بازشناسی گونۀ ادبی و جداسازی ساختار اثر از درونۀ آن را در فرایند ساماندهی فهرست 4-3 به‌روشنی آشکار می‌سازد.

- رده‌بندی نادرست 6 شناسه در پیوند با شش صحنۀ یک نمایشنامه

نمایشنامۀ «صدبار اگر توبه شکستی بازآ (یک توسل برای آمرزش گناه)» نوشتۀ داوود کیانیان که انتشارت برگ نخستین‌بار آن را در سال 1369 منتشر کرد، در قالب دو پرده و هشت صحنه نگارش یافته است. در فهرستِ چاپ نخست این کتاب، برای هریک از صحنه‌های نمایشنامه عنوانی جداگانه آمده است: «2- قصۀ «توبۀ پنهانی بهتر است از حد آشکار» یا «کیست آن‌کس که گناه ندارد»؛ 3- قصۀ «هر گناهی توبه مخصوصی دارد» یا «مردی که می‌خواهد به هر قیمتی شده ثروتمند شود»؛ 4- قصۀ «گناه نکردن آسانتر از توبه کردن است» یا «حقه‌های شیطان»؛ 5- قصۀ «بهلول» یا «توبه نصوح»؛ 6- شرایط توبه کامل؛ 7- وقتی که کمر شیطان می‌شکند؛ 8- قصۀ «یأس از درگاه خداوند»؛ 9- «صدبار اگر توبه شکستی بازآ» یا توسل» (کیانیان، 1369: 5). این عنوان‌ها در متن نمایشنامه و پیش از آغاز هر صحنه نیامده‌اند و تنها در فهرست کتاب آمده است (11).

با این‌همه، در فهرست 4-3، شش عنوان از عنوان‌های صحنه‌ها، به نادرستی 6 نمایشنامۀ مستقل شناسانده شده و برای هریک شناسه‌ای جداگانه‌ آمده است. این نادرستی آشکار در ساختارشناسی و رده‌بندی، با جابه‌جایی و پس‌وپیش شدن ترتیب عنوان صحنه‌ها و همچنین نیاوردن نام دو صحنۀ 7 و 9 (که در فهرست کتاب آمده) همراه شده و داده‌ها را دچار آشفتگی کرده است. (کتاب، 118 و 119). این رویکرد، افزون بر دگرگونیِ ماهیت و نادیده گرفتن ساختار نمایشنامه، اعتبارِ داده‌های آمده در فهرست 4-3 را بسیار مخدوش می‌کند.

- رده‌بندی نادرست 3 شناسۀ فیلمنامۀ بزرگسال

کتاب «در زیر آسمان» که با عنوان توصیفیِ‌ «مجموعه سه اپیزود» منتشر شده است، دربرگیرندۀ سه فیلمنامۀ «باربر»، «پرده روشن» و «یک شب یک غریبه» نوشتۀ اسماعیل رحیم‌زاده و محمد آفریده است. این سه فیلمنامه برای بزرگسالان نگارش شده‌اند و نخستین‌بار در سال 1369 انتشارات امیرکبیر: شرکت کتابهای جیبی، در 59 صفحه منتشر کرده است. با این‌همه، در فهرست 4-3 که ‌هدف آن بازتاب‌دهندۀ شناسه‌های نمایشنامه‌های کودک و نوجوان است، این سه فیلمنامۀ بزرگسال به‌نادرستی نمایشنامه‌های چاپ‌شدۀ کودک و نوجوان رده‌بندی شده‌اند. (کتاب، 117 و 118).

- رعایت نشدن اصل فهرست‌نویسی و ثبت 2 شناسۀ ناهمسان برای یک نمایشنامه

نمایشنامۀ «گاوها» نوشتۀ علی‌رضا فریدزاده، نخستین‌بار سال 1370، همراه با چهار نمایشنامه از پدیدآورندگان دیگر، در کتاب «مجموعه نمایشنامه سوره جوان دفتر 13» از سوی انتشارات حوزه هنری «برای نوجوانان» منتشر شد. همین نمایشنامه را سال 1379 انتشارات مدرسۀ برهان در کتاب «قاصدک» به همراه سه نمایشنامه از سه پدیدآورندۀ دیگر، «برای دانش‌آموزان دوره راهنمایی» بازنشر کرد.

بر پایۀ یکی از اصل‌های فهرست‌نویسی، هر اثر باید تنها یک‌بار و بر اساس ویژگی‌ها چاپ نخست، در فهرست شناسانده و رده‌بندی شود. با این‌همه، در فهرست 4-3 از این اصل پیروی نشده و نمایشنامۀ گاوها در دو ردیف جداگانه بازنمایی شده است. همچنین در داده‌های مخاطب‌شناختی، ساختاری و گونۀ تولید این دو شناسۀ تکراری ناهمسانی‌های آشکاری هست:

- ردیف 4، صفحۀ 121؛ انتشار سال 1370: با ویژگی‌های گروه سنی «ب و ج»، درون‌مایه (تم) «فریب خوردن» و گونۀ تولید «تألیف».

- ردیف 6، صفحۀ 146؛ انتشار سال 1379: با ویژگی‌های گروه سنی «د»، درون‌مایه «اتحاد» و گونۀ تولید «اقتباس».

این ناهمسانی در داده‌ها، در کنار ثبت دوگانۀ یک نمایشنامه، نشان‌ می‌دهد که در فرایند گردآوری و بازنمایی اطلاعات فهرست 4-3، اصل یادشده رعایت نشده و برای یک اثر، دو شناسۀ ناهمگون ثبت شده است.

به همین قلم در کتابک بخوانید: ساده ولی پیچیده؛ گفت‌وگو با ژاکلین سپهری نویسنده‌ی ادبیات نمایشی کودک و نوجوان

چکیدۀ فراوانی کاستی‌ها و نادرستی‌های شناسایی‌شده در فهرست 4-3، که در بخش 1 مقاله بررسی و واکاوی شد، در جدول 4 آمده است. بر پایه بازشناسی، پیمایش و هم‌سنجی داده‌های این فهرست با سه منبع کتاب‌شناسیِ آن، افزون بر 370 شناسۀ گردآمده، جای 136 شناسه نمایشنامۀ‌ چاپ نخست کودک و نوجوان (سال‌های 1300- 1378) و بر پایه تنها یک منبع، 31 شناسه نمایشنامۀ ترجمه شده برای این گروه‌های سنی (سال‌های 1328-1358) خالی است که در این فهرست رده‌بندی نشده و «کاستی‌» به‌شمار می‌آید.

افزون بر این، در این فهرست 98 شناسه (5/26 درصد از کل داده‌ها) نادرست‌ هستند، چراکه با معیارهای تدوین فهرست 4-3 هم‌خوانی ندارند و باید کنار گذاشته شوند. بیشترین نادرستی در فرایند شناسایی و گردآوری، در معیارهای «مخاطب‌شناسی» نمایشنامه‌ها رخ داده است که نشان‌دهندۀ بازشناسی نادرست مرزهای ادبی و ساختاری میان نمایشنامه‌های ویژۀ کودک و نوجوان با نمایشنامه‌های بزرگسال است. وجود این شمار از داده‌های نادرست، نشان‌ می‌دهد که بیش از یک‌چهارم شناسه‌های این فهرست، اعتبار کتاب‌شناختی و کارایی علمی بایسته را برای بهره‌گیری در پژوهش‌های آتی ندارند.

جدول 4: چکیدۀ فراوانی کاستی‌ها و نادرستی‌های فهرست 4-3 کتابِ ساختار نمایشنامۀ کودک و نوجوان، بر پایه هم‌سنجی با سه منبع کتاب‌شناسی آن.