بخش‌های پیشین را مطالعه کنید:
بخش نخست: نگاهی به روایت‌های پسامدرن در فیلم‌ها و کتاب‌های کودک و نوجوان
بخش سوم: افسانه‌ای که نویسنده‌اش را گم می‌کند
بخش پنجم: از فراداستان تا فانتزی براندازانه در انیمیشن «نقاشی» و «ماجراهای کوکو و پوپو»
جهانی را تصور کنید که در آن، واژه‌ها پیش از اشیا وجود دارند. نه اینکه ابتدا درختی باشد و بعد ما آن را «درخت» بنامیم؛ نه، در این جهان ابتدا واژه می‌آید و بعد درختی از دل آن سر برمی‌آورد. موجودات پیش از آنکه دیده شوند، نامی دارند و آواها می‌توانند سرنوشت جهانی را تغییر دهند. حتی ممکن است روزی چند آوای کوچک ناپدید شوند و ناگهان همه‌چیز به خطر بیافتد.
به جهان کوکو و پوپو خوش آمدید، جهانی که در آن زبان فقط افزاری برای سخن گفتن نیست. واژه‌ها زندگی می‌کنند، آواها شخصیت دارند و موجودات عجیب‌وغریبی از دل ترکیب‌های زبانی به دنیا می‌آیند. اینجا حتی ممکن است با موجودی روبه‌رو شوید که هم تنبل است و هم مغزدار، یا هیولایی که برخلاف ظاهرش، مهربان است و کتاب می‌خواند!
کوکو و پوپو، دو پانور کوچک و کنجکاو، از درختی به نام زبان‌گنجشک زاده شده‌اند. اما تولد آنها آغاز ماجرایی معمولی نیست. خیلی زود درمی‌یابند که در جهان‌شان رخدادهایی در جریان است که به سرنوشت زبان و آواها گره خورده. بعضی آواها ناپدید شده‌اند، گروهی از موجودات از امکان سخن گفتن محروم‌اند و در گوشه‌ای تاریک از این جهان، قلمرویی وجود دارد که انگار هیچ آوایی راهی به آن ندارد.
مجموعه چهارجلدی «ماجراهای کوکو و پوپو» نوشته محمدهادی محمدی، از همان ابتدا ما را با پرسشی روبه‌رو می‌کند که شاید در زندگی روزمره کمتر به آن فکر کنیم. اگر واژه‌ها نبودند، جهان ما چه شکلی داشت؟ آیا درخت هم‌چنان درخت بود؟ آیا می‌توانستیم چیزی را که می‌بینیم، احساس می‌کنیم یا به یاد می‌آوریم، برای دیگری تعریف کنیم؟ و اگر کسی امکان سخن گفتن را از دست بدهد، آیا فقط صدایش را از دست داده است یا چیزی فراتر از آن را؟
هرچه بیشتر در این جهان پیش می‌رویم، بیشتر می‌فهمیم و می‌بینیم که فقط با داستان‌هایی درباره موجودات عجیب و سفری خیال‌انگیز روبه‌رو نیستیم. اینجا زبان، خودش یکی از قهرمانان اصلی داستان است، قهرمانی که گاهی چیزی می‌آفریند، گاهی چیزی را نجات می‌دهد و گاهی در برابر نیرویی می‌ایستد که می‌خواهد همه‌چیز را خاموش کند.
بیایید همراه کوکو و پوپو قدم‌به‌قدم به این جهان پا بگذاریم، از درختی که قصه از آن آغاز می‌شود، به سرزمین واژه‌ها و موجودات ناآشنا و دیرآشنا برویم، از قلمرو خاموشی بگذریم و ببینیم چگونه بازی زبانی می‌تواند به ما یادآوری کند که جهان همیشه می‌تواند شکل دیگری داشته باشد.
درخت زبان‌گنجشک؛ جایی که واژه‌ها ریشه دوانده‌اند
همه‌چیز از یک درخت شروع می‌شود، درخت زبان‌گنجشک.درخت زبان‌گنجشک در جهان واقعی نام گونه‌ای درخت است، اما در جهان کوکو و پوپو، همین نام آشنا دریچه‌ای برای ورود به قلمرو خیال است. «زبان» و «گنجشک» در کنار هم ترکیب عجیبی می‌سازند! انگار خود نام درخت از پیش نشانه‌ای از جهانی است که قرار است در آن، زبان و موجودات زنده با هم سفری شگفت داشته باشند.
در این داستان، درخت بخشی از طبیعت یا پس‌زمینه‌ای برای آغاز ماجرا نیست. کوکو و پوپو از دل همین درخت به جهان می‌آیند و همین تولد، نخستین نشانه از پیوند عمیق میان وجود و زبان است. آنها از همان آغاز، فرزندان جهانی هستند که در آن واژه‌ها می‌توانند زندگی ببخشند.
در اسطوره‌ها، درختی وجود دارد که زمین و آسمان را به هم متصل می‌کند، درختی که ریشه‌هایش در اعماق زمین فرو رفته و شاخه‌هایش به آسمان گسترده شده. چنین درختی را درخت کیهانی یا محور جهان می‌نامند. زبان‌گنجشک همان درخت است، درختی که در جهان کوکو و پوپو، ریشه در زبان دارد و شاخه‌هایش به آواها و زندگی موجودات گوناگون گسترده شده.
اما این درخت فقط زایشگاه قهرمانان نیست، انگار حافظه‌ای از واژه‌ها و امکان‌های نهفته در زبان را هم با خود دارد. کوکو و پوپو از جایی می‌آیند که هنوز بسیاری از امکان‌های آفرینش در آن پنهان است. آنها باید در سفر خود این امکان‌ها را کشف کنند و بفهمند که واژه‌ها تا کجا می‌توانند پیش بروند. زبان گنجشک درختی است که زاینده است و مادر، اما به ما می‌گوید این دو پانور، کوکو و پوپو، نه از او که از چیزی درون او متولد شده‌اند و شگفتی این فانتزی در همین است، مدام به خودش ارجاع می‌دهد و از خودش دور می‌کند. همیشه تعلیقی است، همیشه ناباوری هست و داستان آمده تا ما به کاری ناباور، باور کنیم: «باورتان بشود یا نشود، آنکه درون درخت بود، که هم خودش بود و هم نبود و از باد و توفان بی‌خواب شده بود، حرف‌های این دو کوچولو را شنید و گفت: شما بچه‌های من هستید؟ کوکو! و پوپو!. شما به سرزمین قصه آمدید که کاری بزرگ را انجام دهید.»
در زندگی معمولی، ابتدا چیزی را می‌بینیم و بعد نامش را به یاد می‌آوریم. درختی روبه‌روی ماست و ما آن را درخت می‌نامیم. رابطه میان این نام و آن موجود، از پیش در طبیعت نوشته نشده است، زبان و جامعه این رابطه را ساخته‌اند. اما در جهان کوکو و پوپو، ماجرا متفاوت است. گاهی نام، پیش از موجود آمده و راه را برای تولد او باز کرده. اینجا نامیدن، اشاره کردن به چیزی موجود نیست، آغاز یک آفرینش باشد.
اگر هایدگر زبان را «خانه هستی» می‌دانست، در این داستان‌ها زبان «معماری هستی» است در جهان کوکو و پوپو، زبان نه‌فقط خانه، بلکه مصالح و افزار ساختن این خانه هست. هر واژه، هر نام و هر آوا، سنگی است که با آن مرزهای واقعیت داستانی ساخته می‌شود. از همین رو، ربوده شدن آواها به دست دیوهای کوچک، رخدادی ساده در مسیر ماجرا نیست، این رخداد حمله به بنیان‌های جهانی است که با زبان ساخته شده. دیوها می‌خواهند ریشه زبان را بخشکانند، زیرا می‌دانند تا وقتی آوا و واژه در جریان باشند، امکان مقاومت، تفکر و آفرینش نیز وجود دارد.
در اینجا، فکر کردن درباره کمبود واژه‌ها در زبان می‌تواند راهی برای فهم عمیق‌تر جهان داستان باشد. میشل کیوواس در رمان «اعترافات یک دوست خیالی» از زبان دوستی خیالی به نام ژاک پاپیه این موضوع را به زیبایی نشان می‌دهد:«وقتی خوب فکرش را می‌کنی، می‌بینی که توی دنیا کلمه به اندازه‌ی کافی نیست. هیچ کلمه‌ای برای آن دایره‌ی نوری که مهتاب کف زمین تابانده نداریم. برای وقتی هم که می‌خواهی یک نفر را به بقیه معرفی کنی و یکهو اسمش یادت می‌رود، کلمه‌ای نداریم. همه کمی دل‌هره‌ی آن لحظه را تجربه کرده‌اند و با این حال کلمه‌ای برایش نیست. حس اولین باری که بعد از یک زمستان طولانی، پا برهنه روی چمن راه می‌روی. یا وقتی لبخند کسی جوری درخشان باشد که انگار کرم شب‌تاب توی سرش گیر افتاده. یا برای یادداشتی که غریبه‌ای گوشه‌ی یک کتاب دست‌دوم نوشته. برای کشتی‌هایی که دلشان می‌خواهد ته دریا غرق شده بمانند، کلمه‌ای نیست.» ژاک پاپیه فکر می‌کند پسری واقعی است اما بعد می‌فهمد دوست خیالی دختری به نام فلورا است! عجیب است؟ این داستان‌ها با مرزشکنی‌های شگفتی‌شان ما را به مکث و تفکر وامی‌دارند.
خرید کتاب اعترافات یک دوست خیالی
این کتاب مانند «ماجراهای کوکو و پوپو» به ما می‌گوید جهان همیشه بزرگ‌تر از واژه‌هایی است که برای توصیفش در اختیار داریم. گاهی تجربه‌ای داریم که هنوز نامی برایش پیدا نکرده‌ایم، گاهی احساسی را می‌شناسیم، اما نمی‌توانیم آن را در یک واژه جا بدهیم. اگر برای همه‌چیز واژه‌ای آماده وجود داشت، دیگر نیازی به خیال‌پردازی، استعاره و آفرینش واژه‌های تازه نبود. زبان همیشه کمی از تجربه عقب می‌ماند و همین فاصله است که ما را به ساختن واژه‌های تازه وامی‌دارد. کوکو و پوپو از همین فاصله میان تجربه و زبان بهره می‌گیرد و نشان می‌دهد که زبان می‌تواند چه اندازه شگفت، گسترش پیدا کند و برای تجربه‌های ناشناخته، نام‌ها و صورت‌های تازه‌ای بسازد.
به همین دلیل است که در این داستان‌ها، از دست رفتن واژه‌ها و آواها مهم است. وقتی نامی از میان می‌رود، فقط یک واژه گم نشده، بخشی از امکان شناخت و ارتباط از دست رفته است. جهانی که در آن نتوان چیزی را نامید، جهانی است که کم کم امکان دیدن و فهمیدن خود را از دست می‌دهد.
پانورها؛ وقتی واژه تن‌پوش وجود می‌شود
یکی از عجیب‌ترین و جذاب‌ترین موجودات جهان کوکو و پوپو، پانورها هستند. پانورها واحدهای بنیادین ساختار فانتزی این مجموعه‌اند، اما آنها فقط موجوداتی عجیب در یک جهان خیالی نیستند. پانور تجسم یک ایده‌ی آوایی دانست، گویی آوا و واژه از حالت انتزاعی بیرون آمده‌اند و برای خود تن و کالبد پیدا کرده‌اند: «چرخ قصه که شروع به حرکت کرد، جانوران بودند. جانورانی که از قدیم توی قصه‌ها بودند. موش یا گربه، جغد یا آدمی‌زاد. از جانوران که بگذریم، گروهی دیگر توی قصه بودند که کم هم نبودند و نام آنها پانور بود. پانوران، از آن آفریدگانی بودند که هم بودند و هم نبودند. آیا چنین چیزی شدنی است؟ باورتان بشود یا نشود، شدنی است.»
پانورها نشان می‌دهند که زبان چگونه می‌تواند قالب‌هایی تازه برای حیات باشد. در این داستان‌ها مرز میان مفاهیم انتزاعی و موجودات ملموس کم‌رنگ می‌شود، انتزاع و عینیت در جهان داستان دو روی یک سکه‌اند.در فانتزی زبانی کوکو و پوپو، واژه می‌تواند نقطه آغاز تصور موجودی باشد که پیش از آن در جهان داستان حضور نداشته. روایت به این موجود، ویژگی و کارکرد می‌بخشد و او را در شبکه‌ای از رابطه‌ها قرار می‌دهد. به این ترتیب، زبان دیگر برچسبی بر تن موجودی آماده نیست، خود یکی از سرچشمه‌های پیدایش اوست.
رابطه میان شکل واژه و مفهومی که به آن اشاره می‌کند، رابطه‌ای قراردادی است و معنا در شبکه‌ای از تفاوت‌ها شکل می‌گیرد. اما محمدی در جهان داستانی خود از همین امکان به شکل دیگری استفاده می‌کند و آن را به قلمرو فانتزی می‌برد. واژه فقط در نظام زبانی معنا پیدا نمی‌کند، بلکه می‌تواند به ماده اولیه ساختن جهانی خیالی تبدیل شود. در این جهان، فقط درخت‌ها نیستند که از دل نام‌ها معنا پیدا می‌کنند. موجودات عجیبی هم زندگی می‌کنند که انگار از همان ابتدا در انتظار واژه‌ای بودند تا شکل بگیرند.
پانورها را نمی‌توان در دسته موجودات آشنای قصه‌ها قرار داد. نه حیوان‌اند، نه شبیه شخصیت‌های افسانه‌ای شناخته‌شده و نه می‌توان آنها را نسخه‌ای تغییرشکل‌یافته از موجودات قصه‌های دیگر دانست. آنها به جهان خودشان تعلق دارند، جهانی که در آن آواها و ترکیب‌های زبانی می‌توانند سرچشمه پیدایش موجوداتی تازه باشند.
خود واژه «پانور» نیز چنین وضعیتی دارد. با نامی روبه‌رو هستیم که پیش از خواندن این داستان‌ها، برای بسیاری از خوانندگان معنایی ندارد. اگر از کسی بپرسید تاکنون این واژه را شنیده، می‌گوید نه! اما همین نام ناآشنا، در دل روایت جان می‌گیرد و به موجودی تبدیل می‌شود که می‌توان درباره‌اش حرف زد، رفتارش را شناخت و سرنوشتش را دنبال کرد و حضورش و زیستن‌اش را در جهان داستان باور کرد
این همان رخداد شگفت داستان است، معنا پیش از واژه آماده نشده، وجود نداشته. این روایت است که به واژه امکان زندگی داده. نویسنده نامی می‌سازد و بعد با قرار دادن آن در شبکه‌ای از شخصیت‌ها و رخدادها، موجودی تازه خلق می‌کند. خواننده هم با خواندن داستان، معنای واژه را کشف می‌کند.
خواننده با هر پانور تازه، کمی بیشتر یاد می‌گیرد که به واژه‌ها اعتماد کند، حتی اگر در نگاه اول عجیب، بی‌معنا یا خنده‌دار باشند. همین ویژگی یکی از لذت‌های اصلی خواندن این مجموعه است، هر نام تازه می‌تواند دریچه‌ای به جهانی ناشناخته باز کند.
تنبل مغزدار و هیولای خاردار؛ موجوداتی که با انتظارهای ما بازی می‌کنند
در میان موجودات این جهان شگفت، بعضی از آنها بیش از دیگران ما را به فکر وامی‌دارند. نام «تنبل مغزدار » به‌تنهایی کافی است تا ذهنمان را درگیر کند. مگر می‌شود کسی هم تنبل باشد و هم مغزدار؟ مگر این دو ویژگی در دو سوی مخالف نیستند؟
نویسنده به همین تناقض بسنده نمی‌کند، فرآیند ساخته شدن این نام را نیز به بخشی از بازی تبدیل می‌کند: «هیچ زبانی تاکنون برای کسی که هم تنبل است و هم زرنگ واژه‌ای نساخته است. در این قصه باید میان تنبل مغزدار یا مغز تنبل دارد یکی انتخاب می‌شد و شاید تنبل مغزدار روان‌تر بود نه بهتر.»
انگار نویسنده با خواننده هم‌صحبت می‌شود و او را در تصمیمی شریک می‌کند که به تولد یک موجود تازه می‌انجامد. نخست واژه ساخته می‌شود و بعد موجودی از دل آن بیرون می‌آید. در اینجا حتی انتخاب میان دو ترکیب زبانی، بخشی از فرایند آفرینش جهان است. نویسنده با ساختن واژه‌هایی تازه، موجوداتی را به داستان می‌آورد که نه نسخه‌ای از شخصیت‌های شناخته‌شده قصه‌ها هستند و نه از جهان‌های فانتزی دیگر به عاریت گرفته شده‌اند.
اما اهمیت تنبل مغزدار فقط در نام خنده‌دار و متناقضش نیست. این شخصیت، انتظارهای معمول ذهن ما را به هم می‌ریزد. ما برای شناخت موجودات ، آنها را با چند ویژگی مشخص می‌شناسیم و در گروه‌های از پیش تعیین‌شده قرار دهیم. تنبل مغزدار اجازه نمی‌دهد چنین کاری بکنیم. او هم‌زمان دو ویژگی را در خود دارد که ذهن ما آنها را از یکدیگر جدا می‌داند، تنبل و مغزدار! این موجود، تجسم پارادوکس‌های معنایی است. در اسطوره‌شناسی و ادبیات عامه، موجودات یا بر اساس خرد و فعالیت تعریف می‌شوند یا بر اساس رخوت و انفعال. اما این موجود، مرز میان این دو قطب متضاد را فرو می‌ریزد. کنار هم قرار گرفتن دو واژه «تنبل» و «مغزدار» انتظاری متناقض می‌سازد. آیا می‌توان هم تنبل بود و هم هوشمند؟ آیا ویژگی‌های یک موجود را می‌توان با یک صفت یا یک انتظار از پیش ساخته توضیح داد؟ : «من تنبل مغزدار هستم! یا مغز تنبل‌دار! مغزی که تنبل‌اش از هر کسی در این قلعه بزرگ‌تر است و بهتر کار می‌کند! تنبلی که مغزش برای پاسخ دادن به هر پرسشی، چرخی از شب و روز فکر می‌کند، که جواب این پرسش را بدهد یا نه! فکرش را بکنید، چرخی از شب و روز!» می‌بینید که این موجود عجیب، ویژگی‌های شخصیتی عجیب ویژه خودش هم دارد. در کتاب‌ها نباید از تصویرگری خوب آن هم غافل شد. کار تصویرگر، مهسا منصوری، در زنده کردن و جان‌بخشی این پانوران در تصویر هم کمیاب و ویژه است. انگار تصویرگر این پانوران عجیب را در ذهن دیده است! مهسا منصوری را می‌توان با تصویرگری کم‌نظیرش در «هویج پالتوپوش» یه یاد آورد، داستانی شگفت درباره پیوند میان خیال و واقعیت که آنجا هم محمدهادی محمدی موجودی عجیب ساخته که زنده شده و متولد شده از خود داستان است! (تصویر جلد کتاب هویج پالتوپوش)
هیولای خاردار هم همین است، اما به شکلی دیگر، انتظارهای ما را برهم می‌زند. از نام و ظاهرش چه تصوری داریم؟ هیولا موجودی ترسناک، خشن و خطرناک. اما وقتی بیشتر با او آشنا می‌شویم، می‌بینیم با موجودی مهربان، کتاب‌خوان و آشنا با زبان روبه‌رو هستیم. چه اتفاقی افتاده؟ آیا ما در شناختن او اشتباه کرده‌ایم یا نویسنده به عمد تصویری را که از یک هیولا در ذهن داریم به بازی گرفته؟ استافیلو ، هیولای خاردار، تجسم ساختار ترکیبی است. نام «استافیلو» یادآور اصطلاحات علمی و بیولوژیک است، اما از بافت علم خشک بیرون کشیده شده و در بستر فانتزی بازآفرینی شده است. استافیلو از نگاه فرمی، ترکیبی از عناصر آشنای طبیعت (مانند ویژگی‌های خارپشت‌گونه یا موجودات کوچک خزنده) با نامی ساختگی و مدرن است. این موجودات نقش «پل ارتباطی» را بازی می‌کنند. اگر نویسنده، داستان را با موجوداتی دور از ذهن آغاز می‌کرد، ارتباط شناختی میان مخاطب و متن قطع می‌شد. موجودات ترکیبی، واسطه‌های ادراکی هستند. آنها پای در جهان ملموس تجربه دارند و سر در آسمان واژه‌سازی انتزاعی. استافیلو به ما می‌آموزد که در این جهان، هیچ چیز بیگانه نیست، همه موجودات از بازآفرینی و ترکیب عناصر بنیادین زبان و طبیعت شکل گرفته‌اند: «هیولای خاردار، پانوری بود اندازه بچه‌خرگوش. با این تفاوت که روی تن‌اش خارهایی مانند خارهای خارپشت داست. خارهایی که گاهی چند شاخه بودند و او را خیلی ترسناک می‌کردند. بیشتر هم دور دهان و زیر چشم‌های‌اش از این خارها بود و او را ترسناک نشان می‌داد. دل هیولای خاردار چیز دیگری بود. او مهربان‌ترین و بی‌آزارترین پانوری بود که تاکنون جهان به خود دیده است. او نه تنها کسی را آزار نداده بود، بلکه برای دوری از آزار دیگر پانورها بود که تن‌اش خار سبز شده بود. درست مانند گل‌های زیبا که برای پرهیز از دهان گوسفندها و بزها که آنها را می‌خورند، یا دست آدم‌ها که آنها را می‌چینند برای مراقبت از خودشان روی تن‌شان خار درست می‌شود.» می‌بینید؟ نویسنده برای آشنا کردن ذهن کودک با این پانور عجیب، او را در یک فضای شناختی آشنا می‌گذارد و سپس این پانور را به فضای شگفت داستان خودش می‌برد!
در کتابک بخوانید: نگاهی به داستان هویج پالتوپوش
این شخصیت‌های شگفت و ناب، فقط برای رنگارنگ کردن جهان داستان ساخته نشده‌اند. آنها به عادت‌های شناختی خواننده دست می‌زنند، همان عادت‌هایی که ما را وامی‌دارند از روی یک نام، ظاهر یا ویژگی، درباره ماهیت دیگری حکم صادر کنیم. فانتزی با ساختن موجوداتی که در این طبقه‌بندی‌ها نمی‌گنجند، امکان بازنگری در شیوه شناخت را فراهم می‌کند. در جهان کوکو و پوپو، هیچ موجودی ناگزیر نیست همان چیزی باشد که نام یا ظاهرش در نگاه نخست نشان می‌دهد.
دیالکتیک آوا و خاموشی. نابانگ و جغرافیای سکوت
یکی از عمیق‌ترین تقابل‌های ساختاری در «ماجراهای کوکو و پوپو»، نبرد میان آوا و خاموشی است. این تقابل را نباید مبارزه‌ای میان خیر و شر اخلاقی دانست، زیرا در لایه‌های زیرین روایت، مسئله بنیادی‌تر است، رابطه میان بودن، معنا و امکان ارتباط.
در جهان داستان، آوا با حیات، حرکت، تغییر، شکل‌پذیری و معنا پیوند دارد. در مقابل، خاموشی و تاریکی، که در قالب قلمرو نابانگ تجسم پیدا می‌کند، یادآور مرگ، انجماد، فروپاشی معنا و بازگشت به آشوب پیش از آفرینش است. کوکو و پوپو در این میان قهرمانانی هستند که از آوا پاسداری می‌کنند. آنها سفر خود را فقط برای نجات چند دوست آغاز نمی‌کنند، مأموریت‌شان پاسداری از امکان زبان و حیات در جهانی است که در معرض خاموشی قرار گرفته.
قلمرو نابانگ نقطه مقابل جهان پرجنب‌وجوش و پرآوای کوکو و پوپو است. نابانگ را نباید فقط مکانی جغرافیایی و تاریک دانست. این قلمرو را تجسم وضعیتی است که در آن معنا از حرکت بازمی‌ایستد. واژه‌ها دیگر وزن و طنین ندارند، صداها پیش از آنکه شنیده شوند در نطفه خفه می‌شوند و ارتباط میان نشانه‌ها از هم می‌گسلد. گویی جهان به وضعیتی بازمی‌گردد که هنوز هیچ چیز نامی نداشته است.
به همین قلم در کتابک بخوانید: جهان داستانی محمدهادی محمدی، خلسه‌ی رویا (بخش نخست)
وقتی دیوهای تحت فرمان تاریکی، واکوها، یعنی عناصر آوایی جهان داستان، را می‌ربایند، دارند به بنیان‌های این جهان حمله می‌کنند. آنها می‌خواهند ریشه زبان را بخشکانند؛ زیرا می‌دانند تا وقتی آوا و واژه در جریان باشد، امکان مقاومت، تفکر و آفرینش نیز وجود دارد. سکوت تحمیل‌شده نابانگ، سکوتی خفقان‌آور و فرساینده است که فردیت موجودات را می‌بلعد و آنها را به توده‌ای بی‌شکل و بی‌نام تبدیل می‌کند: «خموش‌دیو، دیوسالار بزرگ که در کوه‌های قیرگون سکن‌سنگ ساکن آشیانه داشت، بزرگ همه دیوان هفت‌جهان بود. او این جایگاه را در جنگی بلند و فرساینده با خفاش‌دیو به دست آورده بود. خموش‌دیو، دیوسالار خاموشی و سکوت بود. هر آوایی هر چند کوتاه و نازک می‌توانست خشم او را برانگیزد. آن‌چنان که همه وجودش به توفان سیاه برگردد.»
در کتابک بخوانید: شگردهایی برای خواندن یک کتاب خوب، بررسی کتاب هویج پالتوپوش - بخش نخست
البته باید میان سکوت و خاموشی تحمیل‌شده تفاوت گذاشت. سکوت همیشه نشانه ناتوانی یا سلطه نیست. گاهی سکوت فرصتی برای گوش دادن، اندیشیدن و مکث کردن است، گاهی انسان در سکوت چیزی را بهتر می‌فهمد که در هیاهو از دست می‌رود. آنچه در این مجموعه اهمیت دارد، خاموشی‌ای است که امکان سخن گفتن و ارتباط را از موجودات می‌گیرد. این خاموشی با نادانی و تسلیم پیوند دارد و به همین دلیل، بازگرداندن آواها به معنای بازگرداندن امکان شناخت و کنش است. خموش‌دیو در کوهی زندگی می‌کند که سنگ‌اش از الماس سخت‌تر است اما تفاوت‌اش با الماس این است که الماس با تابش نور می‌درخشد اما سنگ‌های کوه سکن‌سنگ‌ساکن، چنان سیاه است که هر نوری را می‌بلعد. این واج آرایی زیبای «س» را در واژه «سکن‌سنگ‌ساکن» دیدید؟ تکرار «س» تحمیل «س» سکوت به ذهن است: «این دیوها همه دشمن زبان بودند. چون نیرویی که بر آنها فرمان می‌راند دشمن آواها و زبان بود. در دنیای دیوها، گفت‌وگو معنا نداشت و تنها دستور و فرمان بود که باید انجام می‌شد، آن هم بدون پرسش.» می‌بینید که خاموشی تحمیلی و تسلیم چگونه در مقابل آزادی قرار گرفته؟ این فلسفه‌ی فکری نویسنده است که زبان را برابر آزادی قرار داده است.
فیس‌توفان جهان پانوری
«کسی نمی‌دانست اول چرخ درست شد، پشت آن روزگار، یا اول روزگار بود و بعد کسانی بودند که چرخ را اختراع کردند. شاید این فیس‌توفانه‌ترین پرسش در جهان پانوران و میان فیس‌توف‌های پانوری بود.» این جهان پانوری، فیلسوف هم دارد! همان فیس‌توف‌هایی که یکی‌شان ایستافیلو است: «که کتابی زیر بغل‌اش گذاشته بود که برگ‌هایش از سنگ بود.» و یکی دیگرشان «گوش‌فیل بزرگ» است. سفر کوکو و پوپو به جنگل شا-شی-شو برای یافتن گوش‌فیل بزرگ، یکی دیگر از رخدادهای شگفت این فانتزی است. این پانور، گوشی بزرگ‌تر از گوش فیل است که دو پای کوچک دارد و یک دست خیلی دراز و یک دست خیلی کوتاه. کوکو و پوپو مامور هستند تا این پانور را به قلعه بیاورند و ببینند آیا گوش دیونمکی‌ها می‌شنود یا نه.
ورود این پانور، گوش‌فیل بزرگ به داستان اهمیت ویژه‌ای دارد، به ما یادآوری می‌کند که ارتباط فقط به سخن گفتن وابسته نیست. کسی باید باشد که صدای دیگری را بشنود. اگر سخنی گفته شود اما شنونده‌ای وجود نداشته باشد، گفت‌وگو شکل نمی‌گیرد. مسئله بازگشت دیونمکی‌ها به جهان آواها، در کنار امکان سخن گفتن، امکان شنیده شدن را مهم می‌کند.
این بخش نشان می‌دهد که بازگشت به زبان به مجموعه‌ای از امکان‌ها و همکاری‌ها نیاز دارد و با یک راه‌حل ساده پایان نمی‌یابد. سخن گفتن، شنیدن و پاسخ دادن در کنار یکدیگر معنا پیدا می‌کنند. به این ترتیب، مجموعه از یک ماجرای ساده درباره بازگرداندن صداها فراتر می‌رود. زبان در این جهان فقط افزاری برای بیان نیست، راهی برای ارتباط، شناخت و مشارکت است. خاموشی تحمیل‌شده نیز فقط نبود صدا نیست، وضعیتی است که موجودات را از امکان حضور فعال در جهان دور می‌کند. گوش‌فیل بزرگ به ایستافیلو می‌گوید که گوش دیونمکی‌ها مشکلی ندارد اما گوش‌های‌شان خوابیده است و حرف‌های فیس‌توفانه‌ای می‌گوید و گفت‌وگویی فیس‌توفانه‌ای میان پانوران شکل می‌گیرد: «این گوش‌ها خوابند و باید روی آنها خیلی کار کرد تا بیدار شوند! بیدار شدن خواب نیست و خواب هم بیداری نیست! بخشی از کار با من است و بخش دیگر کار با من نیست. اگر هم بود با من نبود! با آن هست که خواهد بود! همان که کتابخانه‌ی گویا نام او را می‌داند!...شاه‌موش‌ها که شیفته حرف زدن فیس‌توفانه‌ی گوش‌فیل بزرگ شده بود با خودش گفت: چه بزمی درست کنیم امشب! نبود را بود کنیم و بود را بفرستیم سراغ نبود! چه شود با این بود و نبود!»
در کتابک بخوانید: شگردهایی برای خواندن یک کتاب خوب، بررسی کتاب هویج پالتوپوش - بخش دوم
واکوها؛ موجوداتی از جنس صدا
در میان موجودات این جهان، گروهی هستند که نه از جنس موجودات زیستی‌اند و نه به شکل شخصیت‌هایی با کالبد معمول ظاهر می‌شوند. آنها واکوها هستند، عناصر خالص آوایی که در قلعه پی‌پیچ اسیر شده‌اند. واکوها از جنس صدا و آوا هستند. تن آنها نه از ماده، بلکه از موج صوتی ساخته شده و در نبودشان جهان در تاریکی نابانگ فرو می‌رود. واکوها را می‌توان به واج‌های بنیادینی تشبیه کرد که در کنار یکدیگر امکان شکل‌گیری واژه‌ها و ساختار زبان را فراهم می‌کنند.
وقتی واکوها به دست دیوهای کوچک ربوده می‌شوند، چیزی بیش از چند موجود از جهان داستان ناپدید می‌شود. گویی نظام نشانه‌ها از کار می‌افتد. هنگامی که واج‌ها و آواها از گردش طبیعی خود بازمی‌ایستند، ارتباط میان موجودات و جهان قطع می‌شود و سکوت نابانگ جای حیات را می‌گیرد. بنابراین، تلاش کوکو و پوپو برای نجات واکوها را می‌توان تلاشی برای بازگرداندن نظام نشانه‌ها به چرخه حیات دانست.
در کتابک بخوانید: کوکو و پوپو، داستان زایش شکوهمند زبان - بخش نخست
آنها برای نجات واکوها از زیرزمین قلعه پیچ‌پیچ به چراغی نیاز دارند که در دست پانوری عجیب است، جادوگر چور-چور-چار که پوست‌اش انگار از سنگ است، سنگی فیروزه‌ای که لایه لایه روی هم افتاده و دو چشم او، یکی در زیر دهان است و یکی روی پیشانی. چراغ این جادوگر نوری دارد که زیباتر از آن نیست: «از آفتاب زیباتر بود و از هر رنگی در آن دیده می‌شد. گاهی بنفش می‌شد، گاهی نارنجی و گاهی به آبی کم‌رنگی برمی‌گشت که انگار هر کسی را که نزدیک‌اش می‌شد نوازش می‌کرد.»
به همین قلم در کتابک بخوانید: نگاهی به بازآفرینی‌های محمدهادی محمدی در ترانه‌متل‌ها: بازآفرینی در چرخه کمال
سفر قهرمانان؛ هبوطی آگاهانه به قلب خاموشی
سفر کوکو و پوپو، با الگوی سفرهای ماجراجویانه آشنا پیوند دارد، اما با رنگ‌وبویی زبانی. این سفر، هبوطی آگاهانه به قلب خاموشی است. آنها برای نجات جهان، باید به تاریک‌ترین نقاط قلمرو نابانگ قدم بگذارند، جایی که در آن بیشترین خطر گم شدن هویت و از دست رفتن واژه‌ها وجود دارد: «گاهی کوکو و پوپو چندبار راهی را می‌رفتند و برمی‌گشتند تازه می‌فهمیدند این همان راهی است که در آن گم شده‌اند. هر وقت می‌فهمیدند که خودشان گم شده‌اند یک قصه درست می‌شد. یعنی تازه باید می‌فهمیدند که خودشان گم شده‌اند یا راه را گم کرده‌اند. اگر خودشان گم می‌شدند که پیدا کردن خودشان در جایی‌که گم شده بودند خیلی سخت‌تر بود، تا اینکه راه را گم می‌کردند و خودشان توی راه گم می‌شدند که آن وقت شاید هیچ‌وقت پیدا نمی‌شدند.»
در این مسیر، هر گامی که کوکو و پوپو برمی‌دارند، آزمونی است برای سنجش عیار واژه‌ها و آواهای‌شان. وقتی آنها با موانع نابانگ روبه‌رو می‌شوند، سلاح آنها شمشیر یا ابزار فیزیکی نیست، بلکه «طنین آوا» و استفاده درست از نام‌هاست. نامیدن دقیق اشیا، به چالش کشیدن سکوت با واژه‌های نو و بازگرداندن واکوها به چرخه طبیعی‌شان، عملی برای بازآفرینی جهان است. سفر آنها نشان می‌دهد که بقای هستی، گروگان ادامه جریان گفت‌وگو و آواست.
نقطه اوج دیالکتیک داستان در لحظه آزادی واکوها و شکست نابانگ است. این پیروزی، یک پیروزی نظامی نیست، «انقلابی نشانه‌شناختی» است. با آزادی آواها، جهان داستان دوباره رنگ، بو، طنین و معنا می‌گیرد. موجودات ترکیبی، پانورها و تنبل‌های مغزدار بار دیگر در بستر اکوسیستمی زنده و پویا زندگی می‌کنند. آوا، تجلی روح انسان در مبارزه با نیستی است.
در کتابک بخوانید: کوکو و پوپو، داستان زایش شکوهمند زبان - قسمت دوم
دیونمکی‌ها؛ دیگری‌هایی که صدایشان شنیده نمی‌شود
در کنار جهان پرجنب‌وجوش واژه‌ها و موجودات تازه، گروهی از شخصیت‌ها هستند که از امکان سخن گفتن محروم‌اند، دیونمکی‌ها که نابانگ، آواها را از آنها گرفته. تا اینجا زبان را بیشتر در مقام نیرویی آفریننده دیده‌ایم، نیرویی که موجودات را پدید می‌آورد و به آنها هویت می‌بخشد. اما با دیونمکی‌ها، سوی دیگر این مسئله هم آشکار می‌شود، چه اتفاقی می‌افتد وقتی موجودی از زبان و امکان سخن گفتن محروم شود؟: «چرا دیونمکی‌ها حرف نمی‌زدند؟ این بزرگ‌ترین راز داستان بود. اگر راز نبود که واکوها و شاه‌شاهان به دنبال زبان دار کردن آنها نمی‌افتادند. واکوها رفتند به قلعه پیچ‌پیچ که زبان در دهان دیونمکی‌ها بگذارند که از جایی در دنیای تاریک، به آنها دستور داده شد واکوهای از همه جا بی‌خبر را بگیرند و به بند کشند.»
محرومیت دیونمکی‌ها از سخن گفتن، فقط وضعیتی فانتزی نیست، بلکه می‌تواند نشانه‌ای از سلب امکان ارتباط، اندیشیدن و مشارکت در ساخت جهان باشد. در برابر آن، تلاش کوکو و پوپو برای بازگرداندن امکان سخن گفتن، روایت را از سطح ماجرایی کودکانه فراتر می‌برد و آن را به استعاره‌ای درباره قدرت زبان و امکان مقاومت تبدیل می‌کند. در این چارچوب، سخن گفتن نه تنها افزاری برای ارتباط با دیگری، بلکه نوعی بازپس‌گیری حضور و حق مشارکت در جهان است: «واکوهای پران از بالاترین جای قلعه تا زیرزمین قلعه همه جا پراکنده بودند. آنها کارشان این بود که در سر و مغز دیونمکی‌ها بروند و جای بگیرند. واکوهایی که سخن می‌شدند، زندگی‌شان به واژه برمی‌گشت و دیگر دیده نمی‌شدند. این آواها بودند که جان داشتند. این آواها بودند که نام می‌شدند و دیونمکی‌ها روی بچه‌های خود نام می‌گذاشتند.»
روایتی که خود موضوع داستان می‌شود
یکی از ویژگی‌های جالب مجموعه این است که زبان حضور خود را پشت ماجراها پنهان نمی‌کند. گاهی روایت به شکلی پیش می‌رود که خواننده به جای توجه به رخدادها، متوجه خود جمله‌ها و شیوه ساخته شدن داستان می‌شود. عبارت‌هایی مانند «چرخ قصه که شروع به حرکت کرد» یا «یکی نبودند، دو تا بودند!» نمونه‌هایی از این شیوه‌اند.
از همان آغاز، خواننده با نشانه‌هایی روبه‌رو می‌شود که خبر از جهانی متفاوت می‌دهند. عبارت «یکی نبودند، دو تا بودند!» صورت آشنای آغاز قصه‌ها را به یاد می‌آورد، اما آن را به شکلی نامنتظره تغییر می‌دهد. این تغییر کوچک، فقط بازی با عبارتی قدیمی نیست، به خواننده می‌گوید که در این جهان، حتی آشناترین الگوهای زبانی هم می‌توانند شکل دیگری پیدا کنند.
به همین قلم در کتابک بخوانید: هم‌نوایی رویا و بیداری در «رنگ رویای کلاغ» با نگاهی به دو کتاب «آدم برفی و گل سرخ» و «هویج پالتوپوش»
این بازی در عبارت‌هایی مانند «باورتان بشود یا نشود، اگر بشود که شده، اگر نشود که نشده، چه بشود یا نشود!» ادامه می‌یابد. روایت به جای آنکه فقط اطلاعاتی درباره موجودات و رخدادها بدهد، خود زبان روایت را به موضوع داستان تبدیل می‌کند. زبان از پشت صحنه بیرون می‌آید و به بخشی از تجربه خواندن بدل می‌شود.
در این جمله‌ها، روایت فقط ماجرایی را تعریف نمی‌کند، به خواننده یادآوری می‌کند که با یک قصه روبه‌روست و قصه چگونه می‌تواند از راه زبان شکل بگیرد. عبارت آشنای آغاز قصه تغییر می‌کند و همین تغییر، خواننده را از مسیر معمول دریافت بیرون می‌آورد. او دیگر نمی‌تواند بی‌تامل از کنار واژه‌ها بگذرد؛ باید به آنها توجه کند و نسبت میان صورت و معنای‌شان را دوباره بسنجد: «باورتان بشود که بهتر است نشود، که اگر بشود، کاری برای دنیای قصه سخت می‌شود. چون سخت می‌شود همین حالا می‌توانید کفش و کلاه کنید و از دنیای قصه بروید. اگر می‌خواهید بمانید یادتان باشد که وقت شادی دیونمکی‌ها بود و آنها برای پیروزی آبانگ بر نابانگ بزن و بکوب داشتند.»
این ویژگی با برخی ظرفیت‌های روایت پسامدرن ارتباط دارد. در روایت‌های خودآگاه، متن گاهی سازوکار ساخته شدن خود را آشکار می‌کند و اجازه نمی‌دهد خواننده جهان داستانی را همچون واقعیتی طبیعی و مستقل از روایت بپذیرد. در «ماجراهای کوکو و پوپو»، این خودآگاهی بیش از آنکه از راه حضور مستقیم نویسنده یا گفت‌وگوی شخصیت‌ها درباره داستان شکل بگیرد، از مسیر زبان و بازی با قراردادهای بیانی پدید می‌آید.
زبان، معماری هستی
در جهان «ماجراهای کوکو و پوپو»، زبان هم ابزار توصیف جهان است و هم عامل ساختن آن. هر پانور، هر نام‌گذاری تازه و هر واژه نامأنوس، سنگی است که با آن مرزهای واقعیت داستانی ساخته می‌شوند و گاه شکل تازه‌ای پیدا می‌کنند. نکته اصلی این است که وجود در این جهان با نامیدن پیوندی نزدیک دارد. جهانی که در آن واژه‌ها و آواها از حرکت بازبمانند، به‌تدریج در سکوت فرو می‌رود و امکان معنا در آن از میان می‌رود.
در کتابک بخوانید: معرفی مجموعه کوکو و پوپو
این پیوستگی را می‌توان در چهار جلد مجموعه دنبال کرد. در جلد نخست، تولد نامتعارف کوکو و پوپو از درخت زبان‌گنجشک و آغاز سفرشان، زمینه اصلی روایت را شکل می‌دهد. آنها به سرزمین الفبا می‌رسند، جایی که واکوهای الفبایی زندگی می‌کنند و آواهای زبان در آن جریان دارند. در این مرحله، آشنایی با زبان و جهان آواها شرط آغاز مأموریت است و رابطه قهرمانان با این جهان شکل می‌گیرد.
در جلد دوم، تنبل مغزدار و هیولای خاردار به شخصیت‌هایی مهم در گشودن گره‌های داستان تبدیل می‌شوند. تنبل مغزدار با تناقض میان دانایی و تنبلی، انتظارهای معمول را برهم می‌زند و هیولای خاردار با مهربانی، کتاب‌خوانی و زبان‌دانی، نقش یاری‌گر پیدا می‌کند. این شخصیت‌ها نشان می‌دهند که پیشبرد مأموریت فقط به توانایی قهرمانان اصلی وابسته نیست، بلکه همکاری موجوداتی با ویژگی‌های متفاوت نیز در آن نقش دارد.
در جلد سوم، مسئله بازگشت دیونمکی‌ها به جهان آواها به مسئله شنیدن پیوند می‌خورد. سفر به جنگل شا-شی-شو برای یافتن گوش‌فیل بزرگ، ضرورت روشن شدن وضعیت شنوایی دیونمکی‌ها را برجسته می‌کند. ملکه آواها، جادوگر چور-چور-چار و جغد کاموکا نیز در ادامه مأموریت اهمیت پیدا می‌کنند. این بخش نشان می‌دهد که بازگشت به زبان به مجموعه‌ای از امکان‌ها و همکاری‌ها نیاز دارد و با یک راه‌حل ساده پایان نمی‌یابد.
در جلد چهارم، تعارض با نیروهای تاریک به اوج می‌رسد. خموش‌دیو فرمان ربودن کوکو و پوپو را صادر می‌کند و آنها به کوه‌های سکن‌سنگ‌ساکن، قلمرو سکوت و تاریکی، برده می‌شوند. در این مرحله، مسئله زبان به رویارویی آشکار میان دو نیروی آبانگ و نابانگ پیوند می‌خورد. مأموریت نجات دیونمکی‌ها اکنون در چارچوب نبردی گسترده‌تر برای تعیین نظم حاکم بر جهان قرار گرفته است.
این پیوستگی نشان می‌دهد که زبان موضوعی محدود به یک رخداد یا شخصیت نیست. از آغاز تولد کوکو و پوپو تا رویارویی نهایی با نیروهای تاریک، هر جلد لایه‌ای تازه به رابطه زبان، آگاهی و قدرت می‌افزاید. جهان داستان در جریان این مأموریت نه فقط از نظر جغرافیایی گسترش می‌یابد، بلکه از نظر مفهومی نیز پیچیده‌تر می‌شود.
خواننده‌ای که در ساخت معنا مشارکت می‌کند
در این میان، خواننده کودک نیز جایگاه مهمی دارد. او فقط دنبال‌کننده ماجراها نیست، در جریان خواندن، بارها ناچار می‌شود درباره واژه‌ها فکر کند، معناهای تازه‌ای بسازد و رابطه میان نام‌ها و موجودات را کشف کند. به این ترتیب، کودک در مواجهه با جهان کوکو و پوپو به مشارکت‌کننده‌ای در ساخت معنا تبدیل می‌شود.
بازی زبانی مجموعه، خواننده را به درون داستان می‌کشاند. پرسش درباره اندازه نمکدان در مقایسه دیونمکی‌ها، نسبت آب‌کش با آب در شخصیت «آب‌کش توتو کامی» یا تناقض موجود در نام تنبل مغزدار، او را از دریافت منفعلانه دور می‌کند. کودک باید درباره واژه‌ها فکر کند، انتظارهای خود را بازبینی کند و در ساخت معنا سهم داشته باشد. تجربه خواندن این داستان‌ها، خود نوعی مقاومت در برابر عادت‌های زبانی است.
این داستان‌ها فقط درباره شخصیت‌هایی نیست که باید زبان بیاموزند. خود روایت نیز به مخاطب یاد می‌دهد که زبان را امری بدیهی و بسته نداند. واژه‌ها می‌توانند تغییر کنند، معناها می‌توانند از انتظار معمول فاصله بگیرند و موجوداتی تازه می‌توانند از دل نام‌ها پدید آیند. زبان در این جهان قلمرویی از امکان‌هاست.
البته مقاومت در برابر خاموشی را نباید به این گزاره ساده فروکاست که هر سخنی رهایی‌بخش است یا هر سکوتی نشانه سلطه. مسئله در این مجموعه، خاموشی تحمیل‌شده‌ای است که با نادانی و تسلیم همراه شده و امکان مشارکت موجودات را می‌گیرد. در برابر آن، زبان به‌عنوان امکان آگاهی، پرسش‌گری و کنش‌گری و آزادی قرار دارد.
به همین قلم در کتابک بخوانید: اندیشه در ادبیات کودکان و نوجوان رمزگشایی از داستان «گربه یا چگونه جاودانگی‌ام از دست رفت؟»
وقتی زبان، خواننده را از دایره امن معنا بیرون می‌آورد
در پایان این سفر، شاید بد نباشد از خودمان بپرسیم هدف نهایی این همه واژه‌سازی و آفرینش جهان‌های تازه چیست؟ چرا نویسنده به جای استفاده از نام‌ها و شخصیت‌های آشنا، این‌همه موجود عجیب و واژه نامتعارف خلق می‌کند؟ پاسخ را می‌توان در یکی از مهم‌ترین تجربه‌هایی جست‌وجو کرد که ادبیات فانتزی برای خواننده فراهم می‌کند، شگفتی.
این مجموعه با استفاده از ابزارهای ادبی فانتزی و بازی با زبان، خواننده را از دایره امن معناهای از پیش تعیین‌شده بیرون می‌آورد. وقتی با واژه‌ای روبه‌رو می‌شویم که پیش‌تر نشنیده‌ایم یا موجودی را می‌بینیم که در قالب‌های منطقی آشنای ما نمی‌گنجد، لحظه‌ای مکث می‌کنیم. دیگر نمی‌توانیم بی‌درنگ از کنار آن عبور کنیم. باید دوباره نگاه کنیم، درباره‌اش فکر کنیم و برای فهمیدنش راهی تازه پیدا کنیم. همین مکث و شگفتی است که می‌تواند آغاز تفکر باشد.
یکی از لذت‌های خواندن «ماجراهای کوکو و پوپو»، روبه‌رو شدن با واژه‌هایی است که پیش‌تر نشنیده‌ایم. بعضی از این نام‌ها خنده‌دارند، بعضی عجیب و بعضی چنان آوای ویژه‌ای دارند که خواننده دلش می‌خواهد آنها را بلند بخواند.
«ماجراهای کوکو و پوپو» با تکیه بر نیروی آفریننده زبان، جهانی می‌سازد که در آن هیچ واژه‌ای به معنای آشنای خود محدود نمی‌ماند و هیچ موجودی مجبور نیست در جایگاهی که دیگران برایش تعیین کرده‌اند باقی بماند. این مجموعه به ما یادآوری می‌کند که زبان فقط وسیله‌ای برای نامیدن جهان نیست، با زبان می‌توان جهان‌های تازه‌ای ساخت، به دیگری امکان حضور داد و در برابر خاموشی ایستاد.
و شاید مهم‌ترین درس این مجموعه همین باشد، جهان همیشه فراتر از نام‌های روزمره ماست. این مجموعه با جسارت واژه‌سازانه‌اش، راه را برای بازگشت انسان به ساحت ناشناخته‌ها باز می‌کند، جایی که هر نام تازه، وعده هستی تازه‌ای است. در مواجهه با هرگونه نظام بسته و خفقان‌آور، که در نابانگ و سکوت مطلق تجلی یافته، خلاقیت زبانی نه‌تنها فعالیتی هنری، بلکه کنشی وجودی است. واژه‌سازی، پس گرفتن قلمرو هستی از چنگال بی‌نامی است. این اثر را می‌توان مانیفستی برای تمام کسانی دانست که می‌خواهند با نامیدن، به جهان معنا و حیات ببخشند.
اعتبار زبانی و انسجام جهان فانتزی
برای فهم بهتر این ویژگی، باید به یکی از بحث‌های مهم محمدهادی محمدی در فصل چهارم کتاب «فانتزی در ادبیات کودکان» بازگردیم. در نگاه او، زبان در فانتزی تنها افزاری برای بیان نیست، بلکه در آفرینش جهان داستانی نقش دارد. جهان فانتزی باید از اعتبار زبانی برخوردار باشد، یعنی زبان بتواند موجودات، مکان‌ها و رخدادهایی را بسازد که خواننده بتواند آنها را در ذهن خود تصور کند و روابط‌شان را دنبال کند.
خرید کتاب فانتزی در ادبیات کودک و نوجوان
محمدی فانتزی را به خیال‌پردازی پراکنده و بی‌قاعده تقلیل نمی‌دهد. فانتزی، در نگاه او، آفرینشی آگاهانه است که در آن جهانی با منطق خاص خود شکل می‌گیرد. ممکن است این جهان از نظر قوانین طبیعی با جهان واقعی تفاوت داشته باشد، اما باید در درون خود از انسجام برخوردار باشد. ناممکن بودن یک رخداد در جهان واقعی، به‌خودی‌خود مانع پذیرفته شدن آن در جهان داستانی نیست؛ آنچه اهمیت دارد این است که رخداد با قواعدی که روایت ساخته، سازگار باشد.
از همین رو، اگر در جهان داستانی حیوانات سخن بگویند یا واژه‌ها به موجودات زنده تبدیل شوند، این امکان باید در ساختار همان جهان پذیرفته شده باشد و پیامدهایش در روایت رعایت شود. نویسنده نمی‌تواند هر زمان که به نفع پیشبرد داستان است قانونی را تغییر دهد و هر زمان که نیازی ندارد آن را نادیده بگیرد. آزادی تخیل، بدون انسجام درونی، به آشفتگی روایت منجر می‌شود.
در «ماجراهای کوکو و پوپو»، بازی با زبان به معنای رها شدن از هرگونه قاعده نیست. برعکس، آواها و واژه‌ها در شبکه‌ای تازه از رابطه‌ها قرار می‌گیرند و به کمک همین رابطه‌ها جهان داستان را شکل می‌دهند. خواننده به‌تدریج منطق این جهان را کشف می‌کند. او یاد می‌گیرد که برای فهم موجودات تازه، باید به شیوه ساخته شدن نام‌ها و نسبت آنها با دیگر عناصر داستان توجه کند. زبان در اینجا هم نیروی آفریننده است و هم راهنمای خواننده برای ورود به جهان ساخته‌شده.
در کتابک بخوانید: معرفی کتاب فانتزی در ادبیات کودک و نوجوان
ارزش واژه‌سازی‌های محمدی تنها در تازگی و شگفتی آنها نیست، در این است که این واژه‌ها در یک نظام روایی و معنایی جای می‌گیرند. پانورها، واکوها، تنبل مغزدار، هیولای خاردار و دیگر موجودات، هرکدام بخشی از منطق جهان داستان را می‌سازند. نام‌ها به شخصیت‌ها هویت می‌دهند، آواها امکان ارتباط را فراهم می‌کنند و تقابل آبانگ و نابانگ، ساختار معنایی جهان را شکل می‌دهد. بنابراین، فانتزی زبانی این مجموعه هم از آزادی تخیل بهره می‌برد و هم به انسجام درونی وفادار می‌ماند..
شاید یکی از مهم‌ترین دستاوردهای این مجموعه برای خواننده کودک، تجربه دوباره دیدن و شنیدن باشد. کودکی که با پانورها، واکوها و تنبل مغزدار روبه‌رو می‌شود، یاد می‌گیرد که می‌توان به واژه‌های معمولی شک کرد، ترکیب‌های تازه ساخت و به موجوداتی فکر کرد که در هیچ دسته‌بندی آشنایی جا نمی‌گیرند. او می‌آموزد که زبان فقط چیزی نیست که از بزرگ‌ترها تحویل می‌گیریم، می‌توانیم با آن بازی کنیم، گسترش دهیم و با آن چیزهای تازه‌ای بسازیم.
این فانتزی به جای آنکه به کودک بگوید جهان چگونه است، به او نشان می‌دهد که جهان می‌تواند چگونه باشد.
«ماجراهای کوکو و پوپو» ما را به جهانی می‌برد که در آن هیچ واژه‌ای مجبور نیست تا ابد در معنای آشنای خود باقی بماند، هیچ موجودی نباید فقط با ظاهرش شناخته شود و هیچ صدایی نباید برای همیشه در خاموشی بماند. این مجموعه به ما یادآوری می‌کند که نامیدن، شنیدن و سخن گفتن فقط کارهایی روزمره نیستند، هرکدام راهی برای حضور در جهان‌اند.
شاید وقتی کتاب را می‌بندیم، دوباره به درخت‌ها، پرنده‌ها و واژه‌های پیرامون‌مان نگاه کنیم. شاید از خودمان بپرسیم چه چیزهایی هنوز نامی ندارند و چه صداهایی هستند که کمتر شنیده می‌شوند. شاید هم دلمان بخواهد برای موجودی که هنوز وجود ندارد، نامی تازه بسازیم.
و مگر قصه‌گویی چیزی جز همین نیست؟ اینکه چیزی را که هنوز نیست، تصور کنیم، برایش نامی پیدا کنیم و اجازه بدهیم از دل واژه‌ها وارد جهان شود.
در جهان کوکو و پوپو، هر نام تازه می‌تواند آغاز یک زندگی باشد و دریچه‌ای به جهانی دیگر. اینجا قصه‌ها فقط شکل دیگری پیدا نمی‌کنند به ما یاد می‌دهند که خود جهان هم می‌تواند شکل دیگری داشته باشد.(تصویر ص 53 جلد 4)
