در بسیاری از کشورها، هنگامی که سخن از جایزههای حوزه کتاب کودک به میان میآید، ذهن بیشتر ما به سوی جایزههایی میرود که نویسندگان، تصویرگران یا ناشران را معرفی میکنند. اما در بریتانیا، نهادی وجود دارد که قهرمانان اصلی آن نه نویسندگان، بلکه کتابداران مدارس، کتابخانههای مدرسه و حتی دانشآموزانی هستند که در کتابخانه فعالیت میکنند.
این نهاد، انجمن کتابخانههای مدرسهای بریتانیا (School Library Association یا SLA) است؛ سازمانی آموزشی و خیریه که نزدیک به نود سال است برای ارتقای جایگاه کتابخانههای مدرسه و گسترش فرهنگ خواندن در مدارس فعالیت میکند. این انجمن که در سال ۱۹۳۷ به ابتکار گروهی از مدیران مدارس و یک کتابدار مدرسه پایهگذاری شد، امروز با پشتیبانی از حدود دو هزار مدرسه در سراسر بریتانیا، یکی از مهمترین نهادهای تخصصی این حوزه به شمار میرود. مأموریت اصلی آن کمک به مدارس برای ایجاد کتابخانههایی پویا، فراگیر و اثرگذار است تا همه کودکان بتوانند فرصت برابر برای خواندن، یادگیری و رشد داشته باشند.
کتابخانه؛ بخشی از نظام آموزشی، نه انبار کتاب
آنچه انجمن کتابخانههای مدرسهای بریتانیا را از بسیاری از نهادهای مشابه متمایز میکند، نگاه آن به کتابخانه است. از دیدگاه این انجمن، کتابخانه مدرسه یک فضای جانبی یا محل نگهداری کتاب نیست، بلکه بخشی از فرایند آموزش است؛ جایی که کودکان خواندن را به تجربهای شخصی تبدیل میکنند، مهارت جستوجوی اطلاعات را میآموزند، قدرت پرسشگری خود را پرورش میدهند و به تدریج به خوانندگانی مستقل تبدیل میشوند.
بر همین اساس، انجمن علاوه بر آموزش حرفهای کتابداران، انتشار مجله تخصصی، برگزاری دورههای آموزشی و ارائه مشاوره، هر سال مجموعهای از جایزهها را برگزار میکند که هدف آنها تنها معرفی برترینها نیست، بلکه شناساندن الگوهای موفق به مدارس دیگر است.
جایزههایی برای ساختن الگو
برخلاف بسیاری از جایزههای فرهنگی که تنها یک برنده معرفی میکنند و پرونده آن بسته میشود، جایزههای SLA بخشی از یک فرایند یادگیری هستند. مدرسهها و کتابداران، تجربههای خود را مستند میکنند، داوران آنها را بررسی میکنند و سپس این تجربهها در اختیار دیگر مدارس قرار میگیرد تا بتوانند از آنها الهام بگیرند. به همین دلیل، این جایزهها بیش از آنکه رقابتی باشند، آموزشیاند.
انواع جایزههای انجمن کتابخانههای مدرسهای بریتانیا
-
مهمترین جایزه: کتابدار سال مدارس متوسطه پرچمدار جایزههای این انجمن، جایزه کتابدار سال مدارس متوسطه است؛ جایزهای که اکنون بیش از بیست سال سابقه دارد و معتبرترین نشان حرفهای کتابداران مدارس در بریتانیا به شمار میرود. این جایزه از کتابدارانی تقدیر میکند که توانستهاند کتابخانه را به مرکز فرهنگی و آموزشی مدرسه تبدیل کنند؛ کسانی که با برنامههای خلاقانه، باشگاههای کتابخوانی، همکاری با معلمان و طراحی فعالیتهای نوآورانه، خواندن را به بخشی از زندگی روزمره دانشآموزان تبدیل کردهاند.
-
جایزهای برای همه مدرسه (Primary School Library of the Year) یکی از جالبترین جایزههای این انجمن، جایزه کتابخانه برتر مدارس ابتدایی (Peter Usborne Primary School Library of the Year) است. در این جایزه، برنده یک نفر نیست. داوران عملکرد کل مدرسه را ارزیابی میکنند؛ از مدیر مدرسه گرفته تا معلمان، کتابدار، داوطلبان و حتی دانشآموزان. زیرا کتابخانه موفق، نتیجه همکاری یک جامعه آموزشی است، نه تلاش یک فرد. این نگاه، پیام مهمی دارد: فرهنگ مطالعه زمانی شکل میگیرد که همه مدرسه در آن سهیم باشند.
-
کتابهای غیرداستانی نیز دیده میشوند (Information Book Award) یکی دیگر از برنامههای شاخص انجمن، جایزه کتابهای اطلاعاتی (Information Book Award) است؛ جایزهای که به کتابهای غیرداستانی کودکان اختصاص دارد. این انتخاب تصادفی نیست. در سالهای اخیر، بسیاری از پژوهشگران بر این باورند که کتابهای علمی، تاریخی، محیط زیستی و اطلاعاتی میتوانند همان اندازه که داستانها تخیل کودکان را پرورش میدهند، حس کنجکاوی، تفکر علمی و سواد اطلاعاتی آنان را تقویت کنند. انجمن کتابخانههای مدرسهای با این جایزه میخواهد توجه خانوادهها، کتابداران و ناشران را به اهمیت این گونه کتابها جلب کند.
-
تقدیر از دانشآموزان همیار کتابخانه شاید جذابترین بخش این مجموعه، جایزهای باشد که به دانشآموزان همیار کتابخانه تعلق میگیرد. در بسیاری از مدارس بریتانیا، دانشآموزان داوطلبانه در اداره کتابخانه مشارکت میکنند؛ کتابها را مرتب میکنند، به همکلاسیهای خود کتاب پیشنهاد میدهند، در برگزاری برنامههای کتابخوانی همکاری میکنند و گاه خود به سفیران مطالعه در مدرسه تبدیل میشوند. انجمن با اعطای این جایزه، این پیام را منتقل میکند که کتابخانه تنها متعلق به کتابدار نیست؛ بلکه دانشآموزان نیز میتوانند در ساختن فرهنگ مطالعه سهم داشته باشند.
-
جایزهای برای «خواننده شدن» (Reader of the Year) از سال ۲۰۲۶، انجمن جایزه تازهای نیز با عنوان «خواننده سال» (Reader of the Year) راهاندازی کرده است. ویژگی این جایزه آن است که بر موفقیت درسی تمرکز ندارد؛ بلکه از دانشآموزانی قدردانی میکند که با وجود دشواریهای شخصی، خانوادگی یا آموزشی، توانستهاند به خوانندگانی مشتاق تبدیل شوند. در اینجا، پشتکار، علاقه و رشد فردی بیش از نمره و رتبه اهمیت دارد.
آنچه میتوان از این تجربه آموخت
مرور جایزههای انجمن کتابخانههای مدرسهای بریتانیا نشان میدهد که هدف اصلی این برنامهها صرفاً انتخاب بهترینها نیست، بلکه ساختن فرهنگ حرفهای است. این جایزهها کتابدار را از نقش سنتی امانتدهنده کتاب فراتر میبرند و او را به یکی از بازیگران اصلی فرایند یادگیری تبدیل میکنند. همچنین، با معرفی تجربههای موفق، شبکهای از یادگیری میان مدارس ایجاد میکنند که کیفیت خدمات کتابخانهای را در سراسر کشور ارتقا میدهد.
برای کشورهایی که در پی گسترش فرهنگ مطالعه هستند، این تجربه یک نکته اساسی را یادآوری میکند: اگر کتابخانه مدرسه به عنوان قلب فرهنگی و آموزشی مدرسه شناخته شود و از کتابداران، معلمان و دانشآموزان فعال در این حوزه بهطور حرفهای قدردانی شود، جایزه دیگر تنها یک مراسم سالانه نخواهد بود؛ بلکه به ابزاری برای تغییر و توسعه نظام آموزشی تبدیل میشود.
