اتیوپی، سرزمین باستانی که مهد تمدن بشری و زادگاه انسانهای اولیه است، با بیش از ۸۰ زبان زنده و فرهنگهای بیهمتا، همواره سرزمینی از روایتهای پرفراز و نشیب بوده است. در کشوری که بسیاری از کودکان با چالشهای اقتصادی و جغرافیایی دستوپنجه نرم میکنند، دسترسی به کتابهایی که به زبان مادری خودشان نوشته شده باشند، یک رؤیای دوردست به نظر میرسید. اما امروز، شورای کتاب کودک اتیوپی در قالب پویش جهانی «شادی، کنشی برای مقاومت است»، نشان میدهد که چگونه میتوان با سلاح کلمات و حفظ هویت زبانی، یک انقلاب فرهنگی آرام را در دل شاخ آفریقا برپا کرد.
«قلبهای باز، رؤیاهای بزرگ»؛ کاشتن کتابهای بومی در خاک اتیوپی
نقطه عطف حرکت کتابخوانی در اتیوپی، همکاری عمیق شورای کتاب کودک اتیوپی با بنیاد مردمنهاد قلبات را برای رویاهای بزرگ بگشا «Open Hearts Big Dreams Fund» (OHBD) است؛ سازمانی که از سال ۲۰۱۷ با الهام از عشق به این سرزمین، سفری شگفتانگیز را آغاز کرده است 25. در کشوری که زبان رسمی آن آمهری است اما در خانهها دهها زبان محلی صحبت میشود، OHBD با تمرکز بر انتشار کتابهای زودهنگامخوان دو زبانه، شادی خواندن را به زبان مادری به کودکان هدیه میدهد 27. چهرههای الهامبخشی مانند نویسنده مشهور، جین کورتز، در کنار فعالانی چون لیلی آنگلیدیس و لولیت بزو، قلب تپنده این جنبش هستند 3. آنها ثابت میکنند که در اتیوپی، برای خلق امید در دل کودکان، نیازی به واردات داستانهای خارجی نیست؛ داستانهای اصیل و فرهنگمحور محلی، قدرتمندترین ابزار برای ساختن رؤیا هستند.
کتابهای آینهای؛ دیدن خود در صفحات قصه
یکی از تکاندهندهترین مفاهیمی که در گزارش اتیوپی مطرح میشود، اهمیت «کتابهای آینهای» (Mirror books) است 37. برای کودکی که سالها در کتابهای مدرسهاش، قهرمانانی از فرهنگهای دوردست را دیده اما هرگز چهرهای شبیه به خود، مادری با لباسهای سنتی اتیوپیایی، یا خیابانهای زادگاهش را در داستان نیافته است، لمس یک کتاب محلی، یک تجربه تغییردهنده زندگی است. در پروژههایی مانند «Learning with Leyla»، داستانهایی مانند «The Runaway Injera» (اینجیرای فراری) خوانده میشود؛ داستانی که با طنز و صمیمیت، عنصری از فرهنگ غذایی اتیوپی را به یک ماجراجویی کودکانه تبدیل میکند 40. این همان مقاومت است: بازپسگیری روایتهای خود و نشاندن کودکان اتیوپیایی بر جایگاه قهرمانان قصههایشان.
«جعبههای قصه»؛ پلهای فرهنگی از اتیوپی تا بریتانیا
اما حرکت شورای کتاب کودک اتیوپی به مرزهای این کشور محدود نمیشود. یکی از درخشانترین دستاوردهای اخیر، همکاری مشترک با شورای کتاب کودک بریتانیا برای راهاندازی سایتهای جدید «Storybox»** (جعبه داستان) است که به طور اختصاصی به کتابهای زبانهای محلی اختصاص یافتهاند 43. این پروژه نوآورانه، مجموعهای از کتابهای محلی اتیوپی را در قالب جعبههای قابلحمل و در دسترس قرار میدهد تا در مدارسی که حتی از کتابخانههای سنتی بیبهرهاند، کودکان بتوانند با ادبیات بومی خود ارتباط برقرار کنند. این همکاری فرامرزی نشان میدهد که حفظ زبانهای بومی در خطر انقراض، تنها یک مسئولیت ملی نیست، بلکه یک مأموریت جهانی است که دفتر بین المللی کتاب برای نسل جوان IBBY در سطح بینالمللی از آن پاسداری میکند.
مأموریتی فراتر از سوادآموزی: ساختن فرهنگ خواندن و نوشتن
ماموریت شورای کتاب کودک اتیوپی تنها توزیع فیزیکی کتاب نیست؛ آنها به دنبال خلق یک «فرهنگ خواندن و نوشتن» پایدار در این کشور هستند 18. از طریق کارگاههای آموزشی، نمایشگاههای کتاب و تشویق ناشران محلی، این بخش ملی تلاش میکند تا چرخه تولید کتاب کودک در داخل اتیوپی را تقویت کند. وقتی هنرمندان و نویسندگان محلی، داستانهایی با تصویرگریهای اصیل اتیوپیایی خلق میکنند، در حال ساختن زیرساختی فرهنگی هستند که حتی پس از پایان پروژهها، به حیات خود ادامه خواهد داد.
مقاومت با زبان مادری؛ هر واژه یک پیروزی
در اتیوپی، «شادی به عنوان یک عمل مقاومت» معنایی عمیقتر از سایر نقاط جهان دارد. در اینجا، مقاومت یعنی ایستادگی در برابر فراموشی زبانهای محلی، مقاومت در برابر یکسانسازی فرهنگی و مقاومت در برابر این ایده که کودکان اتیوپیایی باید تنها با داستانهای وارداتی رؤیاپردازی کنند. هر کودکی که کتابی به زبان مادری خود میخواند و صدای خندهاش در میان کوههای این سرزمین باستانی طنینانداز میشود، یک پیروزی کوچک اما حیاتی در برابر تمام نابرابریهای جهان است.شورای کتاب کودک اتیوپی با قلبهایی باز و رؤیاهایی بزرگ، به جهان یادآوری میکند که اصیلترین شکل شادی، دیدن خود در آینهی یک کتاب است.
