تمام عناصر برجسته‌ی داستان، از پیرنگ و شخصیت‌پردازی گرفته تا درون‌مایه، ناگزیر در بستری عینی از زمان و مکان متولد می‌شوند و جان می‌گیرند [725]. این دو بعدِ جدایی‌ناپذیر، یعنی «زمان» (چه دوره‌ای از تاریخ و چه فصلی از سال یا ساعتی از روز) و «مکان» (محیط جغرافیایی و فیزیکی) را در اصطلاح نقد ادبی «صحنه‌پردازی» یا «صحنه» (Setting) می‌نامند [725].
در ادبیات بزرگسالان، به ویژه در جریان‌های مدرن، بخشی از کلاژهای داستانی یا روان‌شناختی می‌توانند در جریان سیال ذهن رخ دهند و نیازی به پردازش عینی محیط نداشته باشند [725]. اما در جهان ادبیات کودک و نوجوان، داستان‌ها تقریباً همواره محتاج بستر زمان و مکان ملموس هستند تا به درک خواننده جهت بخشند [725]. نویسنده‌ی توانا به کمک کلمات جاندار و صیقل‌خورده، فرصتی بی‌نظیر برای آفرینش صحنه‌هایی زنده در ذهن خواننده مهیا می‌سازد [725].
۱. اهمیت و ضرورت صحنه‌پردازی در داستان کودک
برخلاف باور عامه، صحنه‌پردازی صرفاً یک عنصر تزیینی، فرعی یا کاتالوگی از آدرس‌ها و ارقام جغرافیایی نیست [725]. صحنه‌پردازی بستر ارگانیکی است که شخصیت‌ها در آن نفس می‌کشند و کنش‌ها در آن معنا می‌یابند [725، 732]. در ادبیات کودک، صحنه‌پردازی به دلایل زیر اهمیت کلیدی دارد: ۱. عینی‌سازی مفاهیم انتزاعی: از آنجا که کودکان تجربه زیسته‌ی محدودی دارند، توصیف دقیق صحنه به آن‌ها کمک می‌کند تا مفاهیم تاریخی، جغرافیایی و عاطفی را به شکلی ملموس تجسم کنند [725]. ۲. تعیین منطق داستان: صحنه‌پردازی، قوانین و چارچوب‌های حاکم بر جهان داستان را تعریف می‌کند؛ خواننده بر اساس صحنه درمی‌یابد که آیا با یک فانتزی جادویی روبروست یا یک واقع‌گرایی سرد و مستند [732]. ۳. تطابق با ذائقه‌ی پویا: کودکان گرچه از توصیف‌های فرسایشی گریزانند، اما اگر صحنه با کنش و کشمکش داستان تنیده باشد، با کمال میل آن را پذیرا می‌شوند [732].
۲. گونه‌های دوگانه‌ی صحنه‌پردازی در داستان کودک
بر اساس هدف زیباشناختی نویسنده و میزان نقش‌آفرینی زمان و مکان در انسجام پیرنگ، می‌توان صحنه‌پردازی‌ها را به دو دسته‌ی کلی تقسیم کرد [729]:
الف) صحنه‌پردازی پس‌زمینه (Backdrop Setting)
در برخی داستان‌ها، زمان و مکان تنها بستری کلی، گذرا و ثبات‌بخش هستند و نقشی پویا در ایجاد کشمکش یا تحول عمیق شخصیت بازی نمی‌کنند [729، 740]. در این آثار، رویدادگاه داستان را می‌توان بدون لطمه زدن به ماهیت و روح روایت، دگرگون کرد [726]. برای نمونه: * «وینی د پو» (Winnie-the-Pooh) اثر ای. ای. میلن: اگرچه رویدادهای شیرین پو و دوستانش در جنگل رخ می‌دهد، اما این صحنه فاقد هویت فیزیکی منحصربه‌فرد است [738]. کادرهایی از یک درخت بلوط یا نهر آب در پس‌زمینه حضور دارند، اما آنچه داستان را زنده نگه می‌دارد، روابط عاطفی و گفتگوهای طنزآمیز میان شخصیت‌هاست [738]. ما حتی شکل فیزیکی خانه‌ی خرگوش را نمی‌دانیم و تنها گیر کردن پو در دهانه‌ی آغل برایمان اهمیت دارد [738]. * «پیپی جوراب‌بلند» (Pippi Longstocking) اثر آسترید لیندگرن: خانه قدیمی پیپی («ویلکولا») توصیفی کوتاه دارد [739]. اهمیت این خانه نه در ساختار فیزیکی یا معماری آن، بلکه در آزادیِ بی‌حدوحصری است که برای شلوغ‌کاری‌ها و تخیلات پیپی فراهم می‌سازد [739].
ب) صحنه‌پردازی اصلی و اساسی (Integral Setting)
هنگامی که زمان و مکان مستقیماً بر شخصیت‌پردازی، کشمکش‌ها، باورپذیری و درون‌مایه‌ی داستان سایه افکنند و آن‌ها را صیقل دهند، صحنه‌پردازی اصلی نامیده می‌شود [732]. در این آثار، تغییر صحنه عملاً به معنای فروپاشی کامل پیرنگ و تباهی حقیقت هنری داستان است [726، 731]. * «سارای قدبلند و ساده‌پوش» (Sarah, Plain and Tall) اثر پاتریشیا مک‌لاکلان: تمام تنش و کشمکش عاطفی داستان پیرامون این سؤال می‌چرخد که آیا سارا که عاشق تپه‌ماهورهای ساحلی و اقیانوس ایالت «مِین» است، می‌تواند با دشت‌های بی‌کران، مزارع ذرت و بادهای سرد تگزاس خو بگیرد و همسر مردی دشت‌نشین شود؟ [733، 734] توصیف‌های ملموس از مزارع، انبار غله و باد تند، این تغییر جغرافیا را به بخشی از تحول درونی سارا تبدیل می‌کند [733، 734]. * «به شرفم سوگند» (On My Honor) اثر ماریون دین بوئر: رودخانه خروشان و تیره و تار «ورمیلیون» که بوی ماهی گندیده می‌دهد و جریان آب سهمگینی دارد، تنها یک عنصر فیزیکی نیست، بلکه قطب مخالف پیرنگ و نیمی از کشمکش جدی داستان است که در نهایت سبب غرق شدن تونی و عذاب وجدان شدید جوئل می‌شود [734، 735]. * «تبر» (Hatchet) اثر گری پالسون: براین برای بقا در جنگل‌های شمال نیاز به ساختن سرپناهی واقعی دارد [735]. پالسون با جزئیات ملموس، غار کوچکی را که در اثر حرکت یخچال‌های طبیعی پدید آمده توصیف می‌کند [735]. خواننده سنگریزه و پشه‌ها و دود هیزم را حس می‌کند و این جزئیات، واقعیتِ کشمکش بقا را متقاعدکننده می‌سازند [735، 736].
۳. صحنه‌پردازی و گذر زمان در شاهکار «تار شارلوت»
رمان تحسین‌شده‌ی «تار شارلوت» (Charlotte's Web) اثر ای. بی. وایت یکی از نمونه‌های کلاسیک و تراز اول در اهمیت صحنه‌پردازی اصلی است [741]. داستان ويلبر در هیچ کجایی جز یک مزرعه و طویله‌ی سنتیِ خانوادگی امکان رخداد نداشت [741]. این مزرعه نه یک دامداری صنعتی سودآور و نه یک مزارع پهناور غلات است؛ چرا که در چنین مزارعی اصولاً مجالی برای بقای یک خوک ضعیف و دوستی او با عنکبوت وجود ندارد [741].
- طویله‌ی قدیمی زاکرمن: این طویله با جزئیات حسی بی‌نظیری توصیف می‌شود؛ بوی یونجه‌ی تازه، پهن، عرق تن اسب‌های خسته، روغن موتور و طناب نو [742]. بوی صلح و صفایی که در فضا موج می‌زند به ما و حیوانات اطمینان می‌دهد که در این جهان هرگز اتفاق بدی رخ نخواهد داد [742].
- بازار مکاره‌ی محلی (County Fair): محلی شلوغ و پر سروصدا با بوی خوش همبرگرهای برشته، صدای طبل‌ها، چرخ‌وفلکی که شب‌هنگام با چراغ‌هایش می‌چرخد و صدای بع‌بع گوسفندها [743، 744]. این بستر برای حل کشمکش اصلی یعنی نجات جان ویلبر و اثبات ارزش او به جامعه ضروری است [744].
- چرخه‌ی فصل‌ها: گذر زمان عنصر پویای پیرنگ است [745]. بهار فصل تولد خوک‌ها و شرشر باران از ناودان‌هاست؛ تابستان با آواز جیرجیرک‌ها خبر از پایان خود می‌دهد و پاییز با رنگ قرمز درختان افرا از راه می‌رسد [745، 746]. این چرخه‌ی طبیعی، پذیرش مرگ گریزناپذیر شارلوت و تولد نسل جدید نوزادان او را در بهار بعدی برای خواننده هموار می‌سازد [746، 747].
برای: توجه بیشتر
- عیارسنجی ارگانیک بودن صحنه: به عنوان مربی یا منتقد ادبی، داستان‌های واقع‌گرای معاصر را ارزیابی کنید؛ آیا تغییر دادن موقعیت جغرافیایی و زمان وقوع داستان، آسیبی به رفتار شخصیت‌ها و حرکت پیرنگ می‌زند؟ اگر پاسخ منفی باشد، با یک «صحنه پس‌زمینه» روبرو هستید، نه یک «صحنه اصلی» [726، 732].
- تحلیل گرامر بصری زمان: در کتاب‌های تصویری، تصویرگران چگونه از تغییر رنگ‌ها (طیف‌های سرد و گرم) برای نشان دادن گذر زمان و همسوسازی آن با احساسات درونی شخصیت‌ها استفاده می‌کنند؟ (مانند تحلیل رنگ‌ها در انتقال اندوه یا شادی در داستان سارای قدبلند) [733، 734].
- بازشناسی چرخه طبیعت: چگونه می‌توان بدون فروافتادن در دام احساساتی‌گری یا فاجعه‌سازی‌های هولناک، چرخه‌ی طبیعی زندگی و مرگ را از طریق صحنه‌پردازی پویا (مانند تغییر فصول در تار شارلوت) به کودکان آموزش داد؟ [745، 746].
