مقدمه
نوجوانی دورهی تغییر نقشهاست؛ نوجوان در حال ساختن هویت مستقل است و والدین ناگزیر باید از «هدایت مستقیم» به «همراهی آگاهانه» گذر کنند.
در همین دوره است که بسیاری از نوجوانان فاصلهشان با کتاب بیشتر میشود—not الزاماً چون علاقه ندارند، بلکه چون خواندن به نشانهای از کنترل یا اجبار بزرگسالانه تعبیر میشود.
پژوهشها نشان میدهد رابطهی نوجوان با خواندن، بیش از هر عامل دیگری، به کیفیت رابطهی او با والدین در این دوره وابسته است (Clark, 2014؛ OECD, 2019).
این مقاله توضیح میدهد والدین چگونه میتوانند بدون فشار و کنترل، پیوند نوجوان با خواندن را حفظ و تقویت کنند.
نوجوانی و تغییر معنای خواندن
برای نوجوان، خواندن دیگر فقط مهارت نیست؛ بیانی از هویت است.
او میپرسد:
-
این کتاب به من چه ربطی دارد؟
-
آیا انتخاب من محترم است؟
-
آیا خواندن ابزار قضاوت من میشود؟
مطالعات نشان میدهد وقتی خواندن با کنترل، گزارشگیری یا مقایسه همراه شود، نوجوان آن را کنار میگذارد—even اگر در کودکی کتابخوان بوده باشد (Clark & Teravainen, 2017).
اصل اول: تغییر نقش والد—از ناظر به همراه
در نوجوانی، نقش والد باید تغییر کند.
پژوهشهای Sénéchal (2006) نشان میدهد والدینی که:
-
کمتر کنترل میکنند
-
بیشتر گفتوگو میکنند
-
انتخاب نوجوان را به رسمیت میشناسند
احتمال بیشتری دارد که پیوند خواندن را حفظ کنند.
نقشهای مؤثر والد:
-
همراهِ علاقهمند، نه ممتحن
-
شنوندهی فعال، نه اصلاحگر
-
پیشنهاددهنده، نه تحمیلکننده
اصل دوم: احترام به استقلال انتخاب
یکی از مهمترین نیازهای نوجوان، حق انتخاب است.
پژوهشها نشان میدهد:
-
اجبار به خواندن کتاب «مفید» یا «مناسب» اغلب نتیجهی معکوس دارد؛
-
نوجوان وقتی انتخابش محترم شمرده شود، بیشتر به گفتوگو و ادامهی خواندن تمایل دارد (Guthrie & Wigfield, 2000).
این احترام شامل:
-
انتخاب ژانر
-
انتخاب رسانه (چاپی/دیجیتال)
-
انتخاب زمان خواندن
-
حتی انتخاب نخواندنِ موقت
اصل سوم: گفتوگو بهجای بازخواست
گفتوگو در نوجوانی باید غیرآزمونی باشد.
بهجای:
-
«چی خوندی؟ خلاصهش رو بگو.»
-
«این کتاب به چه دردت میخوره؟»
بپرسید:
-
«چی تو این متن توجهت رو جلب کرد؟»
-
«کجاش اذیتت کرد یا به فکر فرو بردت؟»
-
«با کدوم بخشش موافق یا مخالفی؟ چرا؟»
Aidan Chambers نشان میدهد گفتوگوهای باز، پیوند عاطفی نوجوان با خواندن را حفظ میکند (Chambers, 1993).
اصل چهارم: الگوی خواندنِ واقعی والدین
نوجوان بهشدت نسبت به رفتار واقعی والد حساس است.
پژوهشها نشان میدهد:
-
نوجوانانِ والدینِ کتابخوان، نگرش مثبتتری به خواندن دارند—even بدون توصیهی مستقیم (Clark, 2014).
الگو بودن یعنی:
-
خواندن واقعی، نه نمایشی
-
صحبتکردن دربارهی تجربهی شخصی خواندن
-
نشاندادن تنوع خواندن (کتاب، مقاله، متن دیجیتال)
اصل پنجم: جداکردن خواندن از موفقیت تحصیلی
یکی از بزرگترین خطاها، پیوند دادن خواندن با نمره و آیندهی شغلی است.
پژوهشهای OECD (2019) نشان میدهد:
-
وقتی خواندن ابزار موفقیت تحصیلی تلقی شود، لذت و تداوم آن کاهش مییابد؛
-
نوجوانان نیاز دارند خواندن را برای خودشان تجربه کنند.
والد میتواند بگوید:
«بخون چون برات جالبه، نه چون باید.»
اصل ششم: پذیرش تغییر شکل خواندن
در نوجوانی، خواندن ممکن است:
-
کمتر داستانی
-
بیشتر اطلاعاتی
-
یا دیجیتالتر شود
نادیدهگرفتن یا تحقیر این تغییر، نوجوان را از گفتوگو دور میکند.
UNESCO (2020) تأکید میکند که سواد نوجوان امروز، چندمتنی و چندرسانهای است.
نقش خانواده بهعنوان فضای امن فرهنگی
خانوادهای که:
-
اختلاف نظر دربارهی کتاب را میپذیرد
-
سانسور و قضاوت را به حداقل میرساند
-
گفتوگو را جایگزین دستور میکند
محیطی میسازد که نوجوان میتواند خواندن را بدون ترس ادامه دهد.
جمعبندی
در دوران بلوغ و استقلال،
نوجوان اگر کتاب را کنار بگذارد،
اغلب نه از بیعلاقگی،
بلکه از فشار، کنترل یا بیارتباطی است.
نقش والد در این دوره:
-
حفظ پل ارتباطی
-
نه کشیدن نوجوان به کتاب
-
نه رهاکردن کامل
وقتی انتخاب محترم باشد،
گفتوگو جای اجبار را بگیرد،
و خواندن به تجربهای انسانی تبدیل شود،
پیوند نوجوان با کتاب—even اگر تغییر شکل دهد—حفظ خواهد شد.
منابع
-
Clark, C. (2014). Young People’s Reading Choices. National Literacy Trust.
-
Clark, C., & Teravainen, A. (2017). Leisure Reading in Adolescence.
-
OECD (2019). PISA Reading Framework.
-
Sénéchal, M. (2006). The Effect of Family Literacy Interventions.
-
Guthrie, J. T., & Wigfield, A. (2000). Engagement and Motivation in Reading.
-
Chambers, A. (1993). Tell Me: Children, Reading & Talk.
-
UNESCO (2020). Global Framework for Literacy and Multimodal Reading.
