مقدمه
کودکان در جنگ و درگیریهای مسلحانه از آسیبپذیرترین گروهها هستند. تجربههایی مانند خشونت، از دست دادن اعضای خانواده، آوارگی، فقر و ناامنی میتواند آثار عمیق روانی بر آنان بگذارد. بسیاری از این کودکان با علائمی مانند اضطراب، کابوس، مشکلات تمرکز، پرخاشگری یا انزوا روبهرو میشوند. در چنین شرایطی، فعالیتهای فرهنگی و آموزشی ساده اما معنادار میتوانند نقش مهمی در حمایت روانی و اجتماعی آنان ایفا کنند. یکی از این فعالیتها کتابخوانی است.
کتابخوانی نه تنها به رشد زبانی و شناختی کودکان کمک میکند، بلکه میتواند ابزاری برای بیان احساسات، ایجاد امید و تقویت تابآوری باشد. پژوهشهای حوزه «آموزش در شرایط اضطراری» نشان میدهد داستانگویی و خواندن کتاب برای کودکان در مناطق بحرانزده میتواند به کاهش استرس و ایجاد احساس ثبات و امنیت کمک کند (UNICEF, 2017; INEE, 2016). این مقاله به بررسی اهمیت کتابخوانی برای کودکان جنگزده، روشهای عملی اجرای آن و معیارهای انتخاب کتابهای مناسب میپردازد.
اهمیت کتابخوانی برای کودکان در شرایط جنگ و بحران
کودکان برای رشد سالم به محیطی امن، قابل پیشبینی و حمایتی نیاز دارند. جنگ این شرایط را به شدت مختل میکند. بر اساس گزارش «شبکه بینالمللی آموزش در شرایط اضطراری» (INEE)، فعالیتهای آموزشی و فرهنگی در بحرانها میتوانند حس عادی بودن را برای کودکان بازسازی کنند و به کاهش فشار روانی کمک نمایند (INEE, 2016).
کتابخوانی مشترک میان کودک و بزرگسال چند کارکرد مهم دارد:
ایجاد احساس امنیت
وقتی کودک در کنار یک بزرگسال مورد اعتماد به داستان گوش میدهد، تجربهای از آرامش و ارتباط عاطفی ایجاد میشود. این ارتباط برای کودکانی که تجربههای آسیبزا داشتهاند بسیار مهم است.
کمک به بیان احساسات
داستانها اغلب موقعیتهایی را روایت میکنند که به احساسات انسانی مربوط است. کودک ممکن است از طریق شخصیتهای داستان بتواند احساسات خود را شناسایی و بیان کند.
تقویت تابآوری
تابآوری به توانایی سازگاری با شرایط دشوار گفته میشود. داستانهایی که دربارهٔ امید، حل مسئله و عبور از سختیها هستند میتوانند الگوهایی مثبت برای کودکان فراهم کنند (Masten & Narayan, 2012).
حفظ پیوند با یادگیری
در شرایط آوارگی یا تعطیلی مدارس، کتابها میتوانند پیوند کودکان با یادگیری و زبان را حفظ کنند و مانع افت شدید مهارتهای تحصیلی شوند.
اصول مهم در کتابخوانی با کودکان جنگزده
برای اینکه کتابخوانی در چنین شرایطی اثر حمایتی داشته باشد، لازم است با حساسیت و آگاهی انجام شود.
ایجاد محیطی امن
فضای کتابخوانی باید تا حد امکان آرام و قابل پیشبینی باشد. نشستن به صورت دایرهای، استفاده از فرش یا بالش و ایجاد فضایی دوستانه میتواند به کودکان احساس امنیت بدهد.
انتخاب زمان کوتاه اما منظم
کودکان آسیبدیده ممکن است تمرکز محدودی داشته باشند. بهتر است جلسات کوتاه اما منظم برگزار شود. حتی ۱۰ تا ۲۰ دقیقه کتابخوانی روزانه میتواند مؤثر باشد.
خواندن تعاملی
در خواندن تعاملی، بزرگسال فقط متن را نمیخواند بلکه با کودکان گفتوگو میکند. برای مثال میتوان پرسید:
«فکر میکنی شخصیت داستان چه احساسی دارد؟»
«اگر تو جای او بودی چه کار میکردی؟»
این روش باعث میشود کودک فعالانه در داستان مشارکت کند.
پذیرفتن واکنشهای عاطفی
ممکن است برخی داستانها احساسات شدیدی در کودکان ایجاد کند. در چنین مواقعی باید به کودک اجازه داد احساساتش را بیان کند و بدون قضاوت به او گوش داد.
اجبار نکردن کودک به صحبت
برخی کودکان ممکن است درباره تجربههای خود صحبت نکنند. این موضوع طبیعی است و نباید آنان را مجبور کرد.
استفاده از فعالیتهای مکمل
پس از خواندن داستان میتوان فعالیتهایی مانند نقاشی، بازی نمایشی یا ساختن پایان جدید برای داستان انجام داد. این فعالیتها به کودکان کمک میکند احساسات خود را به شکل غیرمستقیم بیان کنند (Nikolajeva, 2014).
ویژگیهای کتابهای مناسب برای کودکان جنگزده
انتخاب کتاب مناسب یکی از مهمترین عوامل موفقیت در کتابخوانی با کودکان آسیبدیده است. پژوهشگران و سازمانهای فعال در حوزه آموزش در شرایط اضطراری چند ویژگی مهم را برای این کتابها پیشنهاد میکنند.
کتابهای امیدبخش
داستانهایی که نشان میدهند مشکلات قابل حل هستند و شخصیتها میتوانند از شرایط دشوار عبور کنند.
کتابهایی دربارهٔ احساسات
کتابهایی که احساساتی مانند ترس، غم، خشم یا تنهایی را به زبان ساده بیان میکنند.
کتابهایی دربارهٔ مهاجرت و آوارگی
برای بسیاری از کودکان جنگزده تجربهٔ ترک خانه و کشور بسیار مهم است. کتابهایی که این تجربه را بازتاب میدهند میتوانند به آنان کمک کنند احساس تنهایی کمتری داشته باشند.
کتابهای تصویری
تصویرها میتوانند پیام داستان را حتی برای کودکانی که هنوز مهارت خواندن ندارند منتقل کنند.
کتابهایی با پایان امیدبخش
اگرچه لازم نیست همه داستانها کاملاً شاد باشند، اما پایانهایی که امید و آیندهای بهتر را نشان میدهند برای کودکان آسیبدیده بسیار مهم هستند.
نقش کتابداران، معلمان و داوطلبان
افرادی که با کودکان جنگزده کار میکنند نقش مهمی در موفقیت برنامههای کتابخوانی دارند. آنان باید علاوه بر مهارتهای خواندن، با اصول حمایت روانی ـ اجتماعی نیز آشنا باشند. سازمانهای بینالمللی توصیه میکنند برنامههای کتابخوانی با همکاری معلمان، کتابداران و متخصصان سلامت روان طراحی شوند تا نیازهای کودکان به شکل جامع در نظر گرفته شود (UNESCO, 2019).
همچنین مشارکت خانوادهها میتواند اثر این فعالیتها را افزایش دهد. اگر والدین یا مراقبان نیز در کتابخوانی شرکت کنند، کودک احساس امنیت و پیوند عاطفی بیشتری تجربه خواهد کرد.
نتیجهگیری
جنگ تجربهای عمیقاً آسیبزا برای کودکان است، اما مداخلات سادهای مانند کتابخوانی میتوانند نقش مهمی در حمایت از سلامت روان آنان داشته باشند. ایجاد فضایی امن برای خواندن، انتخاب کتابهای مناسب و گفتوگوی همدلانه درباره داستانها به کودکان کمک میکند احساسات خود را بهتر درک کنند و با شرایط دشوار کنار بیایند. از این رو، فراهم کردن دسترسی به کتاب و برنامههای کتابخوانی باید بخشی اساسی از برنامههای آموزشی و حمایتی برای کودکان در شرایط جنگ و بحران باشد.
منابع
Inter-Agency Network for Education in Emergencies (INEE). (2016). Psychosocial Support and Social Emotional Learning for Children and Youth in Emergency Settings.
Masten, A. S., & Narayan, A. J. (2012). Child development in the context of disaster, war, and terrorism. Annual Review of Psychology, 63, 227–257.
Nikolajeva, M. (2014). Reading for Learning: Cognitive Approaches to Children’s Literature. John Benjamins Publishing.
UNICEF. (2017). Learning and Well-being in Emergencies: Supporting Children Through Education.
UNESCO. (2019). Education in Emergencies: Building Resilient Education Systems.
Ruurs, M. (2016). Stepping Stones: A Refugee Family’s Journey. Orca Book Publishers.
Sanna, F. (2016). The Journey. Flying Eye Books.
Kobald, I. (2014). My Two Blankets. Little Hare Books.
