مؤسسه رسانههای کودک و نوجوان سوئیس (Schweizerisches Institut für Kinder- und Jugendmedien) که با نام اختصاری «SIKJM» شناخته میشود، یکی از مهمترین نهادهای ملی سوئیس در زمینه ادبیات کودک و نوجوان و ترویج خواندن است. این مؤسسه با تکیه بر پژوهش، آموزش، نگهداری مجموعههای تخصصی و اجرای برنامههای عمومی، میکوشد کودکان و نوجوانان را به خوانندگانی علاقهمند و توانمند تبدیل کند. دفتر مرکزی آن در زوریخ است و در لوزان و بلینزونا نیز دفترهای منطقهای دارد. [1] [2]
نهادی ملی برای ادبیات کودک و نوجوان
مؤسسه رسانههای کودک و نوجوان سوئیس جایگاهی فراتر از یک کتابخانه یا مرکز فرهنگی دارد. این نهاد در سطح ملی، هم مرکز پژوهش در حوزه ادبیات کودک و نوجوان به شمار میآید و هم بازوی اجرایی برنامههای ترویج خواندن در جامعه است. بر پایه معرفی رسمی آن، فعالیتهای مؤسسه از بررسی و مطالعه رسانهها و کتابهای کودک و نوجوان تا آموزش حرفهای، مشاوره تخصصی و اجرای پروژههای خواندن را دربر میگیرد. [1] [2]
این مؤسسه در کشوری چندزبانه مانند سوئیس، میکوشد میان مناطق زبانی گوناگون پیوند برقرار کند و خدمات خود را در سطحی فراگیر ارائه دهد. به همین دلیل، نقش آن تنها در حمایت از ادبیات کودک و نوجوان سوئیسی خلاصه نمیشود، بلکه در گسترش فرهنگ مطالعه در میان خانوادهها، مدرسهها و کتابخانهها نیز اهمیت دارد. [1]
کتابخانه و مجموعههای تخصصی
یکی از پایههای اصلی کار این مؤسسه، نگهداری و گسترش مجموعههای تخصصی در حوزه ادبیات کودک و نوجوان است. کتابخانه این نهاد، مجموعهای از کتابهای کودک و نوجوان را از سده هفدهم میلادی تا امروز در خود جای داده است. این مجموعه، فقط برای استفاده عمومی یا آموزشی اهمیت ندارد، بلکه از نظر تاریخی و فرهنگی نیز بخشی از میراث مکتوب سوئیس به شمار میرود. [1]
مؤسسه با گردآوری آثار تاریخی و معاصر، امکان پژوهش درباره دگرگونی ادبیات کودک و نوجوان، تصویرگری، آموزش خواندن و سلیقههای مطالعاتی نسلهای مختلف را فراهم کرده است. از این رو، این مرکز نهتنها در خدمت ترویج خواندن، بلکه در خدمت حفظ حافظه فرهنگی مرتبط با کودکی و کتاب نیز هست. [1]
آرشیو یوهانا اشپیری؛ گنجینهای ادبی
از برجستهترین داراییهای این مؤسسه، آرشیو یوهانا اشپیری، نویسنده نامدار سوئیسی و خالق «هایدی»، است. این آرشیو از مهمترین و کاملترین مجموعههای جهان درباره او شناخته میشود و شامل آثار ادبی، بیش از هزار نامه و سند دستنویس، عکسها، یادگارها، تصویرهای اصلی و منابع پژوهشی مرتبط با زندگی و آثار اوست. [1]
اهمیت این آرشیو تنها به ارزش ادبی آثار اشپیری محدود نیست. این مجموعه برای پژوهشگران ادبیات کودک، تاریخ فرهنگی، مطالعات زنان و حتی پژوهشگران رسانه نیز منبعی ارزشمند به شمار میآید. بر پایه منبع معتبر، این آرشیو در سال ۲۰۲۳ در فهرست «حافظه جهانی» یونسکو ثبت شده است؛ رویدادی که نشاندهنده جایگاه جهانی آن است. [1]
برنامههای ترویج خواندن از نوزادی تا نوجوانی
مؤسسه رسانههای کودک و نوجوان سوئیس در کنار فعالیتهای پژوهشی و آرشیوی، برنامههای عملی متعددی برای گسترش فرهنگ خواندن اجرا میکند. یکی از شناختهشدهترین این برنامهها «بوکاستارت» (Bookstart) است؛ طرحی ملی که کودکان خردسال و خانوادههایشان را از سالهای آغازین زندگی با کتاب، زبان و بلندخوانی آشنا میکند. بر اساس اطلاعات موجود، این برنامه در سال ۲۰۰۸ آغاز شده است. [1] [2]
برنامه مهم دیگر «داستانی به من هدیه کن» (Schenk mir eine Geschichte) است که از سال ۲۰۰۶ راهاندازی شده و توجه ویژهای به خانوادههای چندزبانه و دارای پیشینه مهاجرتی دارد. در این برنامه، قصهگویی و خواندن به زبان مادری خانوادهها جایگاهی اساسی دارد. این رویکرد نشان میدهد که مؤسسه، رشد زبانی کودک را پدیدهای چندلایه میبیند و برای پیوند میان زبان خانه و زبان آموزش رسمی اهمیت قائل است. [1] [2]
چنین برنامههایی تنها بر دادن کتاب تکیه ندارند، بلکه رابطه عاطفی کودک با زبان، قصه و شنیدن را نیز تقویت میکنند؛ رابطهای که در شکلگیری عادت مطالعه در سالهای بعدی زندگی نقشی اساسی دارد.
رویدادهای ملی برای گسترش فرهنگ بلندخوانی
این مؤسسه همچنین در برگزاری رویدادهای ملی نقش فعالی دارد. «روز بلندخوانی سوئیس» (Schweizer Vorlesetag) از جمله برنامههایی است که با هدف برجسته کردن اهمیت بلندخوانی برای کودکان و نوجوانان برگزار میشود. بلندخوانی، در اینجا فقط یک فعالیت آموزشی نیست، بلکه راهی برای تقویت پیوند میان کودک و بزرگسال، پرورش دایره واژگان، رشد تخیل و آشنایی با لذت خواندن به شمار میآید. [1] [2]
رویداد دیگر «شب قصهگویی سوئیس» (Schweizer Erzählnacht) است که هر سال در سراسر کشور برگزار میشود. این برنامه با تکیه بر قصه، تخیل و مشارکت جمعی، تلاش میکند کتاب و روایت را به تجربهای زنده و اجتماعی تبدیل کند. برگزاری چنین رویدادهایی نشان میدهد که مؤسسه، ترویج خواندن را نه فقط در قالب برنامههای مدرسهای، بلکه در بافت فرهنگی و اجتماعی جامعه دنبال میکند. [1] [2]
آموزش، مشاوره و پشتیبانی تخصصی
یکی دیگر از عرصههای مهم فعالیت این مؤسسه، ارائه مشاوره تخصصی به معلمان، کتابداران، والدین و دیگر علاقهمندان است. این نهاد با معرفی کتابها و رسانههای مناسب، انتشار منابع تخصصی و برگزاری دورههای آموزشی، به ارتقای دانش حرفهای فعالان این حوزه کمک میکند. [1] [2]
مؤسسه همچنین در انتشار مجلهها و منابع مرتبط با ادبیات کودک و نوجوان سهم دارد و از این راه، میان فضای دانشگاهی، فرهنگی و اجرایی پلی مؤثر میزند. این ویژگی سبب شده است که فعالیتهای آن به نیازهای واقعی خانوادهها، مدرسهها و کتابخانهها نزدیک بماند.
جایگاه نهادی مؤسسه
بر پایه منبع معتبر موجود، این مؤسسه از ژانویه ۲۰۰۷ بهعنوان مؤسسه وابسته به دانشگاه زوریخ شناخته میشود. همچنین پشتیبانی بنیاد یوهانا اشپیری و عضویت آن در آکادمی علوم انسانی و اجتماعی سوئیس نیز در معرفیهای معتبر آن آمده است. [1]
با این حال، در جستوجوی انجامشده صفحهای رسمی و روشن درباره تاریخ دقیق تأسیس مؤسسه، روند شکلگیری آن یا دگرگونیهای سازمانیاش به دست نیامد. بنابراین، اگر قرار باشد در متنی پژوهشیتر به تاریخچه این نهاد اشاره شود، بهتر است فقط به همین اطلاعات تأییدشده بسنده شود و از بیان جزئیات تأییدنشده پرهیز شود. [1] [2]
جمعبندی
مؤسسه رسانههای کودک و نوجوان سوئیس نمونهای از یک نهاد فرهنگی اثرگذار است که پژوهش، حفظ میراث ادبی، آموزش و ترویج خواندن را در کنار هم پیش میبرد. این مؤسسه هم حافظ بخشی از تاریخ ادبیات کودک و نوجوان سوئیس است و هم با برنامههای عملی و عمومی، در تقویت فرهنگ مطالعه در میان کودکان، خانوادهها و نهادهای آموزشی نقش دارد.
اهمیت این نهاد در آن است که ادبیات کودک و نوجوان را فقط موضوعی هنری یا دانشگاهی نمیبیند، بلکه آن را بخشی از زندگی فرهنگی و آموزشی جامعه میداند؛ حوزهای که از نوزادی آغاز میشود و با مشارکت خانواده، کتابخانه، مدرسه و جامعه گسترش مییابد.
