«بوکتراست» (BookTrust) در میان نهادهای فعال در حوزه ترویج خواندن کودک، فقط به عنوان یک خیریه شناخته نمیشود، بلکه به سبب مجموعه برنامههای گسترده و متنوعش، یکی از الگوهای مهمِ مداخله فرهنگی در بریتانیا به شمار میآید. این نهاد میکوشد خواندن را از نخستین ماههای زندگی کودک تا سالهای مدرسه، به بخشی از زندگی روزمره خانوادهها تبدیل کند. از همین رو، برنامههای آن فقط به توزیع کتاب محدود نیست، بلکه از پشتیبانی خانوادهها و مدرسهها تا توجه به کودکان آسیبپذیر و مسئله بازنمایی فرهنگی را دربر میگیرد. آنچه بوکتراست را برجسته میکند، همین پیوستگی و تنوع در برنامهریزی است: یعنی طراحی طرحهایی برای سنین و موقعیتهای مختلف، با این هدف که کودک در هیچ مرحلهای از مسیر رشد، از کتاب و خواندن جدا نماند. [1]
بوکتراست در معرفی خود تأکید میکند که با هزاران شریک محلی در انگلستان، ولز و ایرلند شمالی همکاری میکند و هر سال از طریق برنامهها، حمایتها و کارزارهایش به میلیونها کودک میرسد. در نتیجه، بررسی برنامهها و پروژههای این نهاد، در واقع بررسی یکی از منسجمترین نظامهای ترویج خواندن در بریتانیاست؛ نظامی که هم به سطح عمومی میاندیشد و هم برای گروههای خاص، طرحهای هدفمند دارد. [1]
منطق کلی برنامههای بوکتراست
اگر بخواهیم همه برنامههای بوکتراست را در یک چارچوب کلی ببینیم، میتوان گفت این سازمان بر چند اصل استوار است. نخست، شروع زودهنگام خواندن؛ یعنی باور به اینکه رابطه کودک با کتاب باید از سالهای آغازین زندگی شکل بگیرد. دوم، نقش خانواده؛ یعنی این فرض که خواندن برای کودک، وقتی پایدارتر میشود که در خانه و در رابطه با بزرگسالان مهم زندگی او جا بیفتد. سوم، توجه به نابرابری؛ یعنی اینکه همه کودکان به یک اندازه به کتاب، حمایت و فرصت دسترسی ندارند. چهارم، اهمیت بازنمایی و تنوع؛ یعنی اینکه کودک باید در کتابها، خود و جهان پیرامونش را نیز ببیند. [1]
برنامهها و پروژههای بوکتراست نیز دقیقاً بر پایه همین اصول طراحی شدهاند. بعضی از آنها بر سالهای پیش از مدرسه تمرکز دارند، بعضی بر محیط مدرسه و بعضی بر کودکانی که در شرایط دشوار اجتماعی یا آموزشی قرار گرفتهاند. در کنار اینها، برخی پروژهها نیز بر کیفیت محتوایی کتابها و مسئله دیده شدن گروههای کمتر بازنماییشده در ادبیات کودک تأکید دارند. [1]
بوکاستارت؛ مهمترین برنامه آغازین
مهمترین و شناختهشدهترین برنامه بوکتراست، «بوکاستارت» (Bookstart) است. این برنامه برای آن طراحی شده که خانوادهها از نخستین سالهای زندگی کودک، لذت خواندن و کتابخوانی مشترک را کشف کنند. در منابع رسمی بوکتراست، بوکاستارت برنامهای معرفی شده که در انگلستان، ولز و ایرلند شمالی اجرا میشود و کتاب، منابع و فعالیتهایی را برای مراحل مختلف رشد کودک در اختیار خانوادهها میگذارد. [2]
اهمیت این برنامه در آن است که خواندن را به دورهای میبرد که کودک هنوز وارد آموزش رسمی نشده است. در این دوره، کتاب برای کودک بیشتر از آنکه ابزار یادگیری مدرسهای باشد، وسیلهای برای شنیدن صدا، دیدن تصویر، تجربه نزدیکی با بزرگسال، بازی با زبان و ورود به جهان داستان است. بوکاستارت با تکیه بر همین درک، تلاش میکند خانوادهها را از همان ابتدا با این تجربه آشنا کند و به آنها نشان دهد که خواندن با کودک، فعالیتی دشوار یا تخصصی نیست، بلکه میتواند بخشی طبیعی از زندگی روزانه باشد. [2]
یکی از ویژگیهای مهم بوکاستارت، توجه به تفاوتهای واقعی میان خانوادههاست. بوکتراست در توضیح رسمی این برنامه میگوید برای کودکانی با نیازهای اضافی و نیز برای خانوادههایی که انگلیسی زبان دوم آنهاست، منابع تخصصی فراهم میشود. این نکته نشان میدهد که برنامه بر پایه الگویی یکدست و سادهانگارانه طراحی نشده، بلکه میکوشد دسترسی به خواندن را برای گروههای مختلف عملیتر و عادلانهتر کند. [2]
بوکاستارت را باید فقط یک برنامه اهدای کتاب ندانست. این طرح در اصل نوعی مداخله فرهنگی و خانوادگی است. کتابی که در قالب این برنامه به خانه میرسد، قرار است به بهانهای برای گفتوگو، قصهخوانی، توجه مشترک و شکلگیری عادت خواندن تبدیل شود. از همین رو، ارزش آن فقط در تعداد کتابهای توزیعشده نیست، بلکه در رابطهای است که میان خانواده و کتاب برقرار میکند. [2]
نقش تاریخی بوکاستارت در عرصه بینالمللی
اهمیت بوکاستارت فقط به قلمرو بریتانیا محدود نمانده است. در فهرست رسمی اعضای «شبکه جهانی اهدای کتاب در سالهای آغازین» (Global Network for Early Years Bookgifting)، برنامه بوکاستارتِ بوکتراست از بریتانیا به عنوان عضو ثبت شده است. در همان معرفی آمده که برنامه بوکاستارت در بریتانیا به دست بوکتراست توسعه یافته و بعدها به اروپا و شرق آسیا گسترش پیدا کرده است. [3]
این نکته مهم است، زیرا نشان میدهد بوکاستارت صرفاً یک برنامه داخلی موفق نبوده، بلکه به الگویی الهامبخش برای دیگر کشورها نیز تبدیل شده است. در واقع، وقتی از پروژههای بوکتراست سخن میگوییم، باید بوکاستارت را نهفقط یکی از طرحهای جاری، بلکه یکی از تجربههای مرجع در تاریخ معاصر ترویج خواندن در سالهای آغازین بدانیم. [3]
همچنین حضور نمایندگان بوکتراست در نشستهای «یورید» (EURead) و شبکه جهانی اهدای کتاب، نشان میدهد که این نهاد فقط مجری یک برنامه نیست، بلکه در گفتوگوهای بینالمللی درباره سیاستها و تجربههای ترویج خواندن نیز مشارکت دارد. [3]
باشگاه جعبهنامه؛ پروژهای برای کودکان آسیبپذیر
یکی دیگر از برنامههای مهم بوکتراست، «باشگاه جعبهنامه» (Letterbox Club) است. این برنامه برای کودکان سه تا سیزدهساله تحت مراقبت و نیز دانشآموزانی طراحی شده که آسیبپذیرند یا واجد شرایط حمایت آموزشیاند. هدف برنامه، تقویت خواندن و مهارتهای عددی از طریق ارسال مستقیم بستههایی شامل کتاب و منابع به کودکان است. [4]
اهمیت باشگاه جعبهنامه در این است که بوکتراست از خلال آن به یکی از جدیترین مسائل حوزه خواندن پاسخ میدهد: نابرابری در دسترسی. همه کودکان در شرایط یکسانی بزرگ نمیشوند. برخی از آنها به دلایل خانوادگی، اقتصادی یا اجتماعی، کمتر در معرض کتاب، تشویق، الگوهای خواندن یا فرصتهای پایدار یادگیری قرار دارند. در چنین وضعی، برنامهای که منابع را مستقیم به کودک میرساند، میتواند نوعی پشتیبانی فرهنگی و آموزشی ملموس ایجاد کند. [4]
از منظر ترویج خواندن، باشگاه جعبهنامه نمونهای روشن از یک برنامه هدفمند است. این طرح به جای آنکه تنها به مخاطب عمومی بیندیشد، به سراغ کودکانی میرود که بیشتر در خطر دور ماندن از کتاب و مدرسهاند. همین تمرکز، آن را به برنامهای مهم در سیاست عدالت آموزشی تبدیل میکند. بوکتراست نیز تصریح کرده است که صدها مدرسه و مقام محلی از این برنامه استفاده میکنند؛ یعنی این طرح نه در حد یک اقدام محدود، بلکه در مقیاسی نسبتاً گسترده اجرا میشود. [1][4]
این برنامه همچنین نشان میدهد که بوکتراست خواندن را جدا از دیگر ابعاد رشد کودک نمیبیند. همراه شدن کتاب با منابع مرتبط با عددشناسی، حاکی از آن است که این نهاد میخواهد از راه کتاب و بستههای فرهنگی، اعتمادبهنفس کودک را در یادگیری تقویت کند و او را از نظر آموزشی نیز پشتیبانی کند. [4]
بوکتراست بازنمایی میکند؛ پروژهای برای تنوع و دیده شدن
از مهمترین پروژههای بوکتراست در سالهای اخیر، «بوکتراست بازنمایی میکند» (BookTrust Represents) است. هدف این برنامه افزایش و بهبود بازنمایی افراد رنگینپوست در کتابهای کودک است، تا همه کودکان به کتابهایی دسترسی داشته باشند که هم خودشان و هم جامعه گستردهترشان را بازتاب دهد. [5]
این پروژه از آن دسته طرحهایی است که نشان میدهد بوکتراست ترویج خواندن را فقط به معنای بیشتر کتاب خواندن نمیفهمد. در اینجا پرسش این است که کودک چه چیزی میخواند و خود را تا چه اندازه در کتابها میبیند. اگر کودک در جهان داستانها و تصویرها غایب باشد، یا فقط در حاشیه دیده شود، رابطهاش با خواندن نیز بهنوعی ناقص خواهد بود. از همین رو، این پروژه به کیفیت فرهنگی و اجتماعی کتابها میپردازد، نه صرفاً به کمیت دسترسی. [5]
بر پایه اطلاعات رسمی، این برنامه نزدیک به صد هزار کودک را در سراسر انگلستان پوشش داده و برای آنها کتاب رایگان و رویدادهای نویسندگان در مدرسهها فراهم کرده است. افزون بر این، بوکتراست با نویسندگان و تصویرگران برجسته رنگینپوست همکاری میکند و برای مدرسهها کارگاههای حضوری و مجازی برگزار میکند. [5]
اهمیت این پروژه در چند سطح است. نخست، به کودکان رنگینپوست امکان میدهد در کتابها بیشتر دیده شوند و تجربههای خود را در متن و تصویر بازیابند. دوم، برای همه کودکان، نه فقط گروههای خاص، فرصت شناخت جامعهای متنوعتر را فراهم میکند. سوم، به فضای نشر و آموزش یادآوری میکند که عدالت در خواندن فقط به دسترسی برابر به کتاب محدود نمیشود، بلکه به تنوع و انصاف در محتوا نیز مربوط است. [5]
بوکباز؛ پیوند دادن کودک مدرسهای با کتاب
در فهرست رسمی برنامههای بوکتراست، نام «بوکباز» (Bookbuzz) نیز آمده است. منابع رسمی بررسیشده، فقط وجود این برنامه را در فهرست طرحهای بوکتراست تأیید میکنند و در دادههایی که در اختیار داریم، شرح تفصیلی آن نیامده است. [1]
با این حال، همین حضور در فهرست برنامههای رسمی نشان میدهد که بوکتراست سبد مداخلات خود را به سالهای پیش از مدرسه محدود نکرده و برای کودکان مدرسهای نیز برنامههایی مستقل در نظر گرفته است. به بیان دیگر، مسیر مورد نظر این نهاد با ورود کودک به مدرسه متوقف نمیشود. این نکته از نظر سیاست ترویج خواندن مهم است، زیرا بسیاری از کودکان اگرچه در سالهای آغازین با کتاب آشنا میشوند، اما در سالهای بعد، بهویژه هنگام گذر از مراحل مختلف تحصیلی، نیاز به انگیزهها و تجربههای تازه دارند. [1]
بنابراین، حتی بدون ورود به جزئیاتی که در منابع فعلی تأیید نشدهاند، میتوان گفت وجود برنامهای مانند بوکباز در کنار دیگر طرحها، بخشی از نگاه مرحلهمند بوکتراست به رشد خواننده است؛ نگاهی که میکوشد پیوند کودک با کتاب در دوره مدرسه نیز حفظ شود. [1]
زمان داستان بوکتراست؛ تأکید بر تجربه مشترک خواندن
از دیگر برنامههایی که در فهرست رسمی بوکتراست آمده، «زمان داستان بوکتراست» (BookTrust Storytime) است. در اطلاعات رسمی بررسیشده، توضیح مشروحی درباره ساختار و جزئیات این برنامه وجود ندارد، اما خود نام برنامه و قرار گرفتن آن در میان طرحهای اصلی سازمان، نشان میدهد که تجربه جمعی و مشترکِ داستانخوانی همچنان یکی از محورهای کار این نهاد است. [1]
تأکید بر «زمان داستان» با منطق کلی بوکتراست نیز هماهنگ است. این سازمان خواندن را امری صرفاً فردی و مهارتی نمیبیند، بلکه آن را تجربهای مشترک میداند که در رابطه میان کودک و بزرگسال، یا در محیطهای آموزشی و اجتماعی، معنا پیدا میکند. از همین رو، حضور چنین برنامهای در کنار بوکاستارت و دیگر طرحها، نشاندهنده آن است که بوکتراست به شکلهای زنده، مشارکتی و عاطفیِ مواجهه با داستان نیز اهمیت میدهد. [1]
بوکاسپارک؛ نشانهای از گسترش دامنه مداخلات
نام «بوکاسپارک» (Bookspark) نیز در فهرست رسمی برنامههای بوکتراست دیده میشود. در منابعی که بررسی شده، جزئیات بیشتری از این برنامه در دست نیست و نباید فراتر از اطلاعات رسمی موجود درباره آن ادعا کرد. [1]
با این همه، وجود چنین برنامهای در کنار دیگر پروژهها، نشاندهنده این است که بوکتراست فعالیت خود را به چند طرح ثابت و محدود خلاصه نکرده، بلکه مجموعهای از برنامههای گوناگون را برای پاسخ دادن به نیازهای متفاوت طراحی یا پشتیبانی کرده است. این تنوع، بخشی از قدرت نهادی بوکتراست را نشان میدهد: تواناییِ عمل در چند سطح و برای چند گروه مخاطب. [1]
تفاوت میان برنامههای عمومی و برنامههای هدفمند
یکی از ویژگیهای مهم مجموعه پروژههای بوکتراست، ترکیب دو نوع مداخله است: برنامههای عمومی و برنامههای هدفمند. برنامههایی مانند بوکاستارت، با آنکه میتوانند بهطور ویژه به برخی خانوادهها نیز کمک کنند، در اصل دامنهای عمومیتر دارند و میخواهند فرهنگ خواندن را در سطح وسیع تقویت کنند. در مقابل، باشگاه جعبهنامه بهطور مشخص برای کودکانی طراحی شده که در شرایط آسیبپذیر قرار دارند. [2][4]
پروژه بازنمایی نیز در جایی میان این دو قرار میگیرد. این برنامه از یک سو به مسئلهای ساختاری و عمومی در ادبیات کودک، یعنی تنوع و بازنمایی، پاسخ میدهد و از سوی دیگر، مستقیماً بر تجربه کودکانی اثر میگذارد که در کتابها کمتر دیده شدهاند. [5]
این ترکیب هوشمندانه است، زیرا نشان میدهد بوکتراست میداند ترویج خواندن هم به برنامههای فراگیر نیاز دارد و هم به مداخلات اختصاصی. اگر فقط بر برنامههای عمومی تکیه شود، گروههای در معرض محرومیت ممکن است همچنان عقب بمانند. اگر فقط بر برنامههای هدفمند تمرکز شود، فرهنگ عمومی خواندن نیز ضعیف میماند. بوکتراست میکوشد این دو مسیر را همزمان پیش ببرد. [1]
آنچه بوکتراست انجام داده و انجام میدهد
اگر بخواهیم بهطور روشن و فشرده بگوییم بوکتراست چه کارهایی انجام داده و اکنون چه میکند، بر پایه منابع رسمی میتوان به این محورهای اصلی اشاره کرد:
- با برنامه بوکاستارت، خواندن مشترک در سالهای آغازین زندگی را در انگلستان، ولز و ایرلند شمالی ترویج میکند و برای خانوادهها کتاب، منابع و فعالیت فراهم میسازد. [2]
- برای خانوادههایی با نیازهای خاص، از جمله کودکانی با نیازهای اضافی و خانوادههایی که انگلیسی زبان دوم آنهاست، منابع مناسبتر تهیه میکند. [2]
- با باشگاه جعبهنامه، برای کودکان سه تا سیزدهساله تحت مراقبت یا در موقعیتهای آسیبپذیر، بستههای کتاب و منابع آموزشی میفرستد تا خواندن و عددشناسی آنها تقویت شود. [4]
- با پروژه بازنمایی، برای بهبود حضور و دیده شدن افراد رنگینپوست در کتابهای کودک کار میکند و از راه کتاب رایگان، رویدادهای نویسندگان و کارگاههای مدرسهای، به این هدف شکل عملی میدهد. [5]
- با هزاران شریک محلی همکاری میکند و از این راه، برنامهها را در مقیاس ملی اما در بسترهای محلی اجرا میکند. [1]
- از طریق عضویت در شبکه جهانی اهدای کتاب در سالهای آغازین و پیوند با یورید، تجربه خود را در سطح بینالمللی نیز عرضه میکند و در تبادل تجربههای ترویج خواندن مشارکت دارد. [3]
جمعبندی
برنامهها و پروژههای بوکتراست نشان میدهند که این نهاد ترویج خواندن را امری چندبعدی میفهمد. در نگاه این سازمان، کافی نیست که کودک فقط به کتاب دسترسی داشته باشد؛ باید کتاب در زمان مناسب به او برسد، خانواده یا مدرسه درگیر شوند، گروههای آسیبپذیر بهطور ویژه حمایت شوند و خودِ کتابها نیز از نظر بازنمایی و تنوع، عادلانهتر باشند. از همین رو، بوکتراست مجموعهای از برنامههای پیوسته را شکل داده است که از سالهای آغازین زندگی شروع میشوند و تا دوره مدرسه ادامه پیدا میکنند.
در میان این برنامهها، بوکاستارت ستون اصلی کار بوکتراست است و باشگاه جعبهنامه و پروژه بازنمایی، دو نمونه مهم از جهتگیریهای اجتماعی و فرهنگی آن به شمار میآیند. در کنار اینها، حضور برنامههای دیگری چون بوکباز، زمان داستان بوکتراست و بوکاسپارک نیز نشان میدهد که این نهاد برای مسیر رشد خواندن، فقط به یک مداخله بسنده نکرده است.
در نتیجه، بوکتراست را میتوان نمونهای از نهادی دانست که ترویج خواندن را نه در حد یک شعار، بلکه در قالب برنامههای متنوع، مداوم و مبتنی بر مشارکت پیش میبرد؛ برنامههایی که هم با کودک سروکار دارند، هم با خانواده، هم با مدرسه و هم با مسئله عدالت فرهنگی.
