مراحل اجرای «از آواز تا داستان»
این پروژه را میتوان در یک بازه زمانی چند هفتهای یا به صورت یک کارگاه فشرده اجرا کرد.
مرحله ۱: اکتشاف و انتخاب (گنجیابی فرهنگی)
-
جستجو و تحقیق: از دانشآموزان بخواهید در این جستجو مشارکت کنند. آنها میتوانند:
-
از پدربزرگها و مادربزرگهای خود آوازهای قدیمی و محلی را بپرسند و یادداشت کنند.
-
با کمک معلم، در منابع معتبر یا اینترنت، به دنبال ترانههای بومی خطه خود یا مناطق دیگر ایران بگردند.
-
نمونههایی از آوازهای کارگری، لالاییها، ترانههای عروسی یا سوگسرودها را جمعآوری کنند.
-
-
انتخاب آواز مناسب: معلم با توجه به گروه سنی دانشآموزان و داستاندار بودن ترانه، چند نمونه را انتخاب و به کلاس معرفی کند. نمونههایی از آوازهای داستانی معروف ایرانی:
-
«سرود مرغ سحر» (با شعری از ملکالشعرای بهار): داستان پرندهای که از خواب برمیخیزد و خواهان آزادی و رهایی است.
-
«تصنیف ارغوان» (با شعری از هوشنگ ابتهاج): داستان گفتگوی شاعر با گل ارغوان که نمادی از یادآوری گذشته و دوستان از دست رفته است.
-
لالاییهای محلی: هر لالایی میتواند قصهای از دلتنگی، آرزوها و عشق مادر به کودکش باشد.
-
آوازهای محلی خراسان: بسیاری از این آوازها، داستانهای عاشقانه و حماسی بلندی دارند.
-
مرحله ۲: گوش دادن و تحلیل (کشف داستان)
-
گوش دادن متمرکز: بار اول، دانشآموزان فقط با چشمان بسته به آواز گوش میدهند و سعی میکنند تصاویری را که موسیقی و کلمات در ذهنشان میسازد، تجسم کنند.
-
بررسی متن: متن ترانه (شعر) را در اختیار دانشآموزان قرار دهید (میتواند به زبان اصلی محلی و با ترجمه روان باشد). حالا با کمک هم، متن را خط به خط بررسی کنید.
-
استخراج عناصر داستان: از دانشآموزان سوال کنید:
-
«شخصیتهای این ترانه چه کسانی هستند؟»
-
«چه اتفاقی در حال رخ دادن است؟»
-
«کجا دارد این اتفاق میافتد؟»
-
«راوي چه احساسي دارد؟»
-
«شروع، میانه و پایان این قصه چیست؟»
-
مرحله ۳: بازآفرینی و اجرا (تولد داستان جدید)
حالا نوبت به بخش خلاقانه و اصلی کار میرسد. دانشآموزان باید آنچه را که از دل آواز شنیدهاند، به شکل دیگری بازآفرینی کنند. چندین مسیر پیش رو دارید:
-
مسیر اول: قصهگویی به نثر
از دانشآموزان بخواهید که داستان موجود در ترانه را با زبان خودشان و به صورت یک قصه منثور تعریف کنند. آنها میتوانند جزئیات بیشتری به داستان اضافه کنند، برای شخصیتها گفتگو بسازند یا حتی ماجراهایی قبل از شروع ترانه و بعد از پایان آن را هم تصور کنند. -
مسیر دوم: اجرای نمایشی (مورد علاقه شما)
این مسیر بسیار هیجانانگیز است. دانشآموزان به گروههای کوچک تقسیم میشوند و ترانه را به صورت یک نمایش کوتاه اجرا میکنند.-
صحنهآرایی ساده: میتوانند با کمترین امکانات، فضای داستان را بسازند.
-
نقشها: هر دانشآموز نقش یکی از شخصیتهای ترانه را بر عهده میگیرد.
-
تلفیق موسیقی و دیالوگ: در بخشهایی از نمایش، خود ترانه پخش شود یا توسط یکی از دانشآموزان خوانده شود و در بخشهای دیگر، دیالوگهای نمایشی قصه را پیش ببرد.
-
ایده جذاب: میتوانند اجرایشان را بر اساس همان آهنگ و ریتم، اما با سازهای ساده ابداعی یا حرکات موزون همراه کنند.
-
-
مسیر سوم: خلق اثر هنری تجسمی
دانشآموزان میتوانند یک نقاشی، کلاژ یا حتی یک کتابچه تصویری (کمیکاستریپ) از داستان ترانه بسازند.
چرا این فعالیت ارزشمند است؟ (اهداف آموزشی و مهارتی)
-
آشنایی با میراث فرهنگی و ادبیات عامیانه: دانشآموزان با گنجینهای از فرهنگ، تاریخ و ادبیات شفاهی سرزمین خود آشنا میشوند.
-
پرورش مهارت شنیداری عمیق: آنها یاد میگیرند فراتر از ملودی، به محتوا و قصه پشت یک آهنگ گوش دهند.
-
تقویت قوه تخیل و خلاقیت: تبدیل شعر به نثر یا نمایش، نیازمند تصویرسازی ذهنی و خلاقیت است.
-
ایجاد پیوند عاطفی با زبان و فرهنگ: وقتی دانشآموزان قصه یک آواز محلی را کشف و اجرا میکنند، با آن هویت پیدا میکنند و برایشان ملموس و دوستداشتنی میشود.
-
یادگیری بینا رشتهای: این فعالیت موسیقی، ادبیات، تاریخ، جامعهشناسی و هنرهای نمایشی را به هم پیوند میزند.
-
افزایش اعتماد به نفس و مهارتهای اجرا: اجرای نمایش در مقابل دیگران، به ویژه با استفاده از هنر بومی، غرورآفرین و اعتمادبهنفسبخش است.
نکات تکمیلی برای اجرای بهتر
-
لهجه و گویش محلی: اگر ترانه به گویش محلی است، آن را به رسمیت بشناسید. میتوانید از دانشآموزان یا والدینی که به آن گویش مسلط هستند، برای کمک به تلفظ درست کلمات دعوت کنید.
-
ایجاد آرشیو صوتی و تصویری: از اجراهای دانشآموزان فیلم بگیرید و یک آرشیو از «قصههای آوازین» مدرسه ایجاد کنید.
-
اجرای عمومی: میتوانید بهترین اجراها را در مراسم مدرسه، جشنها یا برای والدین به نمایش بگذارید.
-
از ساده شروع کنید: برای اولین بار، یک ترانه کوتاه و با داستانی مشخص و ساده انتخاب کنید تا دانشآموزان زودتر به نتیجه برسند و لذت ببرند.
چرا آوازها؟ (فلسفه فعالیت)
بسیاری از آوازهای فولکلور (محلی) و حتی برخی تصنیفهای قدیمی، صرفاً یک قطعه موسیقی نیستند؛ آنها راوی قصهها هستند. این قصهها میتوانند درباره عشق، جنگ، حماسه، زندگی روزمره، آرزوها، غمها و شادیهای مردمانی در گذشتهای نه چندان دور باشند. برخلاف بسیاری از آهنگهای امروزی که بیشتر احساسات لحظهای را بیان میکنند، آوازهای بومی اغلب دارای یک خط داستانی مشخص، شخصیتها و حتی گفتگو هستند.
