اسفنجها در هر اندازه و شکلی، ابزارهایی ساده اما بسیار کارآمد برای تجربهکردن مفاهیم پایهی ریاضی و علوم هستند. کودک در این سن بیشتر از راه لمسکردن، مشاهدهکردن و آزمون و خطا میآموزد؛ اسفنج دقیقاً چنین امکانی را فراهم میکند.
با یک اسفنج، کودک میتواند مفاهیمی مانند خشک/تر، سنگین/سبک، سخت/نرم را بهصورت عینی تجربه کند. درک این مفاهیم متضاد یا نسبی، راهی ساده برای شناخت ویژگیهای فیزیکی اجسام است؛ ویژگیهایی مانند:
- حالتهای مختلف مواد
- تغییرپذیری
- رابطهی علت و معلول
- جذب و دفع آب
- تغییر وزن و اندازه
کودک مشاهده میکند که چگونه آب، ماهیت اولیهی اسفنج را تغییر میدهد:
بافت نرمتر میشود، اندازه بزرگتر میشود، وزن افزایش پیدا میکند و شکل آن با فشار تغییر میکند. این تجربهها پایهی درک مفاهیم ریاضی مانند اندازهگیری، مقایسه، وزنکردن و حجم هستند.
علاوه بر این، اسفنج بهعنوان ابزار هنری برای چاپ و نقاشی نیز کاربرد دارد و ویژگی نرم و ارتجاعی آن، اسفنج را به ابزاری ایمن و جذاب برای بازی تبدیل میکند.
فعالیتهای پیشنهادی با اسفنج
در ادامه، فعالیتها بهصورت مرحلهبهمرحله و هدفمند ارائه شدهاند.
۱. تغییر با آب: تجربهی علت و معلول
روش اجرا:
- یک اسفنج خشک را به کودک نشان دهید.
- آن را با آب خیس کنید.
- از کودک بپرسید: «چه تغییری کرد؟»
گفتوگوی هدایتشده:
- آیا سنگینتر شد؟
- اندازهاش بزرگتر شد؟
- وقتی فشارش میدهی چه اتفاقی میافتد؟
هدف آموزشی:
- درک رابطهی علت و معلول (افزودن آب → تغییر در ویژگیها)
- مشاهدهی تغییر بافت، شکل، وزن و اندازه
- تقویت مهارت توصیف و واژهآموزی
۲. مقایسهی اسفنج طبیعی و اسفنج آشپزخانه
روش اجرا:
- یک اسفنج طبیعی و یک اسفنج معمولی آشپزخانه را کنار هم بگذارید.
- از کودک بخواهید تفاوتها و شباهتها را بگوید.
پرسشهای راهنما:
- کدام نرمتر است؟
- کدام سوراخهای بزرگتر دارد؟
- کدام سبکتر است؟
توضیح دهید که اسفنج طبیعی جانوری دریایی است که در اقیانوس زندگی میکند.
سوراخهای کوچک آن روزنههایی هستند که از طریق آنها غذا را از آب تصفیه میکند.
میتوانید با یک ذرهبین کوچک، بافت و روزنهها را دقیقتر مشاهده کنید.
هدف آموزشی:
- تقویت مهارت مقایسه و طبقهبندی
- آشنایی مقدماتی با زیستشناسی و موجودات دریایی
- توجه به جزئیات و مشاهدهی علمی
۳. باران بسازید: شبیهسازی چرخهی آب
زمان مناسب: هنگام حمام کودک
روش اجرا:
- دربارهی باران صحبت کنید.
- بپرسید: «باران از کجا میآید؟»
- اسفنج را بهعنوان «ابر» در نظر بگیرید.
- با آبفشان آن را کمکم خیس کنید.
- از کودک بخواهید آن را بفشارد.
ابتدا وقتی اسفنج کمی خیس است، آب کمی میچکد.
وقتی کاملاً خیس شود و آن را بفشارد، «باران» بیشتری میبارد.
توضیح ساده برای کودک:
همیشه بخار آب در هوا وجود دارد، حتی اگر ما آن را نبینیم. وقتی بخارها جمع میشوند، ابر تشکیل میشود و وقتی ابرها پر شوند، باران میبارد.
هدف آموزشی:
- آشنایی مقدماتی با چرخهی آب
- درک مفهوم تجمع و تخلیه
- تجربهی ظرفیت و اشباع
۴. گودال آب بسازید: آزمایش جذب
وسایل:
- سینی
- کمی آب
- اسفنج
- حولهی کاغذی
- حولهی پارچهای
روش اجرا:
- در سینی کمی آب بریزید.
- هر وسیله را جداگانه در آب بگذارید.
- میزان جذب را مقایسه کنید.
پرسشها:
- کدام بیشتر آب جذب کرد؟
- اگر آن را فشار بدهی چه میشود؟
- آیا آب دوباره برمیگردد؟
هدف آموزشی:
- مقایسهی میزان جذب
- آشنایی با مفهوم ظرفیت
- مشاهدهی بازگشت آب هنگام فشردهشدن
۵. شناور شدن و فرو رفتن
وسایل:
- یک اسفنج خشک
- یک اسفنج خیس
- ظرف آب
روش اجرا:
- از کودک بپرسید: «کدام روی آب میماند؟»
- آزمایش کنید.
ممکن است اسفنج خشک روی آب شناور شود، اما وقتی کاملاً خیس شود، در آب فرو برود.
وقتی اسفنج خیس را فشار میدهید و آبش خارج میشود، دوباره ممکن است شناور شود.
هدف آموزشی:
- آشنایی با مفهوم شناوری
- ارتباط وزن و حجم با شناور ماندن
- تقویت پیشبینی و آزمون
۶. نقاشی و چاپ با اسفنج
اسفنجهای کفی برای برش شکلهای گوناگون بسیار مناسب هستند.
روش اجرا:
- اسفنج را به شکلهای مختلف ببرید.
- با گیرهی لباس برای آن دستگیره بسازید.
- کودک اسفنج را در رنگ فرو ببرد و روی کاغذ چاپ کند.
میتوان از این روش برای:
- کتابهای تصویری دستساز
- کارت تبریک
- کاغذ کادو
- آثار هنری ساده
هدف آموزشی:
- تقویت هماهنگی چشم و دست
- آشنایی با الگو و تکرار
- تجربهی ترکیب رنگ
۷. ساخت عروسک اسفنجی (خیمهشببازی ساده)
وسایل:
- یک اسفنج مستطیلی برای صورت
- اسفنجهای کوچک برای اجزای چهره
- چسب
روش اجرا:
- از کودک بپرسید چشمها کجا باشند؟
- بینی کجا قرار بگیرد؟
- دهان بزرگ باشد یا کوچک؟
سپس اجزا را بچسبانید و اجازه دهید کودک عروسک خودش را بسازد و با آن نمایش اجرا کند.
هدف آموزشی:
- شناخت اجزای چهره و موقعیت مکانی
- تقویت خلاقیت
- پرورش مهارتهای زبانی از طریق داستانسازی
جمعبندی
یک اسفنج ساده میتواند ابزاری برای:
- یادگیری مفاهیم پایهی فیزیکی
- تقویت مشاهدهی علمی
- درک مفاهیم ریاضی مانند وزن و اندازه
- تجربهی علت و معلول
- رشد خلاقیت هنری
- تقویت مهارتهای زبانی و اجتماعی
یادگیری در این سن، باید لمسی، تجربی و بازیمحور باشد. اسفنج، به دلیل نرمی، ایمنی و انعطافپذیری، یکی از سادهترین و در عین حال مؤثرترین ابزارها برای چنین یادگیریای است.
