عنوان پروژه: شکل و کارکرد؛ پژوهشی برای دبستانیها
گروهبندی: زیستشناسی
سطح: مناسب برای دانشآموزان اول تا چهارم دبستان
میزان دشواری: آسان
زمان تقریبی: یک روز (میتواند در چند جلسه کوتاه اجرا شود)
موضوع اصلی: بدن جانوران چه ویژگیهایی دارد که به آنها امکان بقا و زندگی در محیط خود را میدهد؟
مقدمه
قلمرو جانوران بسیار گوناگون است. در این قلمرو، مارمولکهایی به کوچکی یک سکه و نهنگهای آبی رنگی به بزرگی یک اتوبوس شهری زندگی میکنند. برخی از جانوران پا دارند، برخی باله و بعضی بدون هیچ اندامی برای راه رفتن، میخزند. این جانوران در طول میلیونها سال به گونهای تغییر کردهاند (تکامل یافتهاند) که شکل بدنشان به آنها امکان میدهد در زیستگاه خود زندگی کنند و رشد نمایند. برای مثال، پستاندارانی مانند میمونها انگشتانی دارند که میتوانند اشیا را بگیرند. برخلاف بسیاری از جانوران دیگر، آنها میتوانند طعمه خود را در چنگ بگیرند و نگه دارند. مشاهده همین جانوران بود که انسان را به ساخت ابزار و مهارتهای حرکتی پیشرفته رساند.
حالا بیایید بررسی کنیم که بدن جانوران چه ویژگیهای دیگری دارد که به آنها در بقا کمک میکند.
مواد و تجهیزات مورد نیاز
-
رایانه با دسترسی به اینترنت (برای جستوجوی تصاویر و اطلاعات)
-
کتابهای مرجع درباره جانوران (دانشنامهها، کتابهای علمی کودکان)
-
دفترچه یادداشت و مداد برای ثبت اطلاعات
-
مداد رنگی برای کشیدن نقاشی جانور مورد نظر
اصطلاحات و مفاهیم کلیدی
-
ردهبندی: دستهبندی جانوران بر اساس ویژگیهای مشترک.
-
جانوران: موجودات زندهای که میتوانند حرکت کنند و برای زندگی به آب، غذا و هوا نیاز دارند.
-
تکامل: تغییر تدریجی جانوران در طول میلیونها سال برای سازگاری بهتر با محیط.
-
گوناگونی: تفاوتهای بسیار میان جانوران مختلف.
-
سازگاری: ویژگیهایی در بدن یا رفتار جانور که به آن کمک میکند در محیط خود زنده بماند.
پرسش پژوهش
پرسش اصلی این پروژه به جانوری که انتخاب میکنید بستگی دارد. در اینجا چند نمونه آورده شده است:
-
چرا گورخرها خطهای سیاه و سفید دارند؟
-
چگونه شکل ماهی به آن کمک میکند سریع شنا کند؟
-
چرا بازوهای میمون از پاهایش بلندتر است؟
-
چرا گردن زرافه این قدر بلند است؟
-
چرا خرس قطبی پوست سفیدی دارد؟
روش پژوهش (گام به گام)
گام اول: یک جانور انتخاب کنید.
جانوری را که دوست دارید و درباره آن کنجکاو هستید انتخاب کنید. مثلاً شیر، فیل، گورخر، دلفین، پروانه یا هر جانور دیگری.
گام دوم: درباره محل زندگی و رفتارهای جانور پژوهش کنید.
به این پرسشها پاسخ دهید:
-
الف) این جانور کجا زندگی میکند؟ (جنگل، صحرا، دریا، قطب شمال و...)
-
ب) چه غذایی میخورد؟ (گیاهخوار است یا گوشتخوار؟)
-
ج) آیا دشمن یا شکارچی دارد؟ چه کسانی آن را شکار میکنند؟
گام سوم: شکل و ویژگیهای بدن جانور را بررسی کنید.
با دقت به تصاویر جانور نگاه کنید و این ویژگیها را یادداشت نمایید:
-
الف) چند پا یا باله دارد؟
-
ب) بدنش چه رنگی است؟ نقش و طرح خاصی دارد؟
-
ج) آیا دم دارد؟ دمش چه شکلی است؟
-
د) دندانهایش چه شکلی هستند؟ (بزرگ، تیز، صاف)
-
ه) چنگالها یا دستهایش چه شکلی هستند؟
-
و) هر ویژگی خاص دیگری که میبینید (شاخ، گوشهای بزرگ، گردن بلند و...)
گام چهارم: ارتباط شکل و کارکرد را کشف کنید.
حالا به این فکر کنید که هر کدام از این ویژگیها چگونه به جانور کمک میکند:
-
الف) چگونه به او در پیدا کردن غذا کمک میکند؟
-
ب) چگونه به او در دفاع از خود کمک میکند؟
-
ج) چگونه به او در حرکت در محیطش کمک میکند؟
-
د) چگونه به او در تولید مثل و محافظت از نوزادانش کمک میکند؟
مثال کامل: شیر
۱. معرفی جانور:
-
الف) محل زندگی: شیرها در صحراها و دشتهای آفریقا و آسیا زندگی میکنند.
-
ب) تغذیه: آنها گوشتخوار هستند و حیوانات بزرگی مثل گاو وحشی، آهو، بوفالو و گورخر را شکار میکنند.
-
ج) شکارچیان: شیرها شکارچی طبیعی ندارند، اما گاهی توسط شیرهای دیگر یا انسان کشته میشوند.
۲. شکل و ویژگیهای بدن:
-
الف) پاها: چهار پا دارند. بسیار قوی هستند و برای دویدن سریع مناسب میباشند.
-
ب) رنگ و پوشش: رنگ بدنشان قهوهای روشن (خرمایی) است که به آنها کمک میکند در طبیعت خشک و بیابانی استتار شوند. شیرهای نر یال بزرگی دارند.
-
ج) دم: دم بلندی دارند که برای حفظ تعادل هنگام دویدن به کار میرود.
-
د) دندانها: دندانهای بسیار بزرگ و تیزی دارند.
-
ه) چنگالها: چنگالهای بزرگ و تیزی دارند که میتوانند آن را جمع و باز کنند.
۳. ارتباط شکل و کارکرد (چگونه این ویژگیها به بقا کمک میکنند؟)
-
دویدن سریع: پاهای قوی به شیر کمک میکند با سرعت زیاد بدود و شکار خود را بگیرد.
-
شکار کردن: دندانهای تیز برای پاره کردن گوشت و عضلات شکار به کار میروند. چنگالها برای گرفتن و نگه داشتن طعمه بسیار مفید هستند.
-
استتار: رنگ قهوهای روشن شیر با محیط صحرا هماهنگ میشود و او را هنگام شکار از دید شکارچیان (یا شکارها) پنهان میکند.
-
ترساندن دشمن: یال بزرگ شیرهای نر آنها را بزرگتر و ترسناکتر نشان میدهد و باعث میشود شیرهای دیگر یا رقیبان از آنها دوری کنند.
بخش دوم: توضیحات تکمیلی و نکات کاربردی برای آموزگاران و والدین
۱. چرا این پروژه ارزشمند است؟
این پروژه ساده، کودکان را با یکی از مهمترین مفاهیم زیستشناسی یعنی «سازگاری» آشنا میکند. آنها یاد میگیرند که هر ویژگی در بدن جانوران بیدلیل نیست و برای هدفی خاص (مثل بقا، تغذیه، محافظت) ایجاد شده است. این درک پایهای برای یادگیری مفاهیم پیچیدهتر مانند تکامل در سالهای بالاتر خواهد بود.
۲. نکات اجرایی برای هر گام
-
انتخاب جانور (گام اول): به کودکان اجازه دهید جانوری را که واقعاً به آن علاقه دارند انتخاب کنند. اشتیاق شخصی، انگیزه پژوهش را چند برابر میکند.
-
پژوهش (گام دوم و سوم): برای کودکان اول تا دوم دبستان، استفاده از کتابهای مصور و دایرةالمعارفهای کودکان با تصاویر بزرگ بسیار مفیدتر از اینترنت است. برای کودکان سوم و چهارم، جستوجوی اینترنتی با راهنمایی والدین یا آموزگار مناسب است.
-
ثبت اطلاعات (گام دوم و سوم): بهتر است کودکان اطلاعات را در یک برگه جداگانه یا دفترچه یادداشت کنند. میتوانند برای هر بخش، نقاشی هم بکشند.
-
ارتباط شکل و کارکرد (گام چهارم): این مهمترین بخش پروژه است. با پرسشهای هدایتگر به کودک کمک کنید تا خودش به ارتباط بین ویژگیها و کاربردشان پی ببرد. مثلاً بپرسید: «به نظر تو چرا این حیوان گردنش این قدر بلنده؟ فکر میکنی چه فایدهای برایش داره؟»
۳. ایدههایی برای جانوران جذاب و ویژگیهای خاص آنها
-
شتر مرغ: پاهای بلند و قوی (برای دویدن سریع)، بالهای کوچک (نمیتواند پرواز کند).
-
فیل: خرطوم بلند (برای گرفتن اشیا، آب خوردن، بوق زدن)، گوشهای بزرگ (برای خنک کردن بدن).
-
زرافه: گردن بلند (برای خوردن برگهای بالای درختان).
-
خرس قطبی: پوست سفید (برای استتار در برف و یخ)، لایه ضخیم چربی (برای گرم نگه داشتن بدن).
-
اردک: پاهای پردهدار (برای شنا کردن).
۴. گسترش فعالیت (ایدههای بیشتر)
-
مقایسه دو جانور: دو جانور مختلف را انتخاب کنید و ویژگیهای آنها را مقایسه نمایید. مثلاً یک جانور گیاهخوار و یک جانور گوشتخوار.
-
نقاشی و نمایش: از کودک بخواهید یک پوستر بزرگ از جانور خود بکشد و ویژگیهای مهم آن را روی پوستر توضیح دهد.
-
بازی حدس بزن: یکی از اعضای خانواده یا همکلاسیها ویژگیهای یک جانور را توصیف کند و دیگران حدس بزنند آن جانور چیست.
-
ساخت مدل: با خمیر بازی یا گِل، مدلی از جانور مورد نظر بسازید و ویژگیهای سازگاری را روی آن نشان دهید.
۵. ارزشیابی (آیا کودک مفهوم را درک کرده است؟)
شما میتوانید درک کودک را از طریق موارد زیر بسنجید:
-
آیا میتواند سه ویژگی بدنی جانور مورد نظر را نام ببرد؟
-
آیا برای هر ویژگی، یک کاربرد یا دلیل بقا توضیح دهد؟
-
آیا هنگام توضیح، از کلماتی مثل «برای اینکه...»، «به خاطر اینکه...» و «کمک میکند که...» استفاده میکند؟
-
آیا میتواند برای یک جانور جدید (که روی آن پژوهش نکرده) حدس بزند که یک ویژگی خاص چه کاربردی دارد؟
۶. نکته پایانی
هدف نهایی این پروژه، حفظ کردن اطلاعات نیست، بلکه پرورش تفکر علمی و مشاهده دقیق است. کودک یاد میگیرد به جای نگاه سطحی، با نگاه پرسشگر به دنیای اطراف بنگرد و از خود بپرسد: «چرا این موجود این شکلی است؟»
