انجمن ادبیات کودکان؛ نهادی برای مطالعه دانشگاهی ادبیات کودک

مقدمه

انجمن ادبیات کودکان (Children’s Literature Association) یکی از نهادهای مهم دانشگاهی در حوزه ادبیات کودکان و نوجوان در آمریکای شمالی است. این انجمن شبکه‌ای از پژوهشگران، منتقدان، استادان دانشگاه، دانشجویان، کتابداران، معلمان و مؤسسات فرهنگی است که به مطالعه علمی، نقد و آموزش ادبیات کودکان و نوجوان می‌پردازند.

انجمن ادبیات کودکان، ادبیات کودکان را حوزه‌ای گسترده می‌داند که فقط کتاب‌های چاپی را دربرنمی‌گیرد، بلکه فیلم‌ها و دیگر رسانه‌هایی را نیز شامل می‌شود که برای کودکان و نوجوانان تولید شده‌اند یا از سوی آنان پذیرفته می‌شوند. این انجمن آثار ادبیات کودکان را از فرهنگ‌ها و دوره‌های تاریخی گوناگون بررسی می‌کند و حوزه فعالیتش به یک کشور یا زبان خاص محدود نیست.

انجمن ادبیات کودکان چیست؟

انجمن ادبیات کودکان یک انجمن غیرانتفاعی و علمی است که هدف اصلی آن ارتقای پژوهش، نقد و آموزش ادبیات کودکان است. این انجمن تلاش می‌کند ادبیات کودکان را به‌عنوان حوزه‌ای جدی و شایسته مطالعه دانشگاهی معرفی کند؛ حوزه‌ای که با ادبیات، آموزش، فرهنگ، روان‌شناسی، تاریخ، جامعه‌شناسی و مطالعات رسانه ارتباط دارد.

بر اساس معرفی رسمی انجمن، مأموریت آن عبارت است از:

ارتقای استانداردهای بالا در نقد، پژوهش علمی، تحقیق و آموزش ادبیات کودکان.

این مأموریت نشان می‌دهد که انجمن فقط نهادی برای معرفی کتاب‌های مناسب کودکان نیست. فعالیت اصلی آن بررسی و تحلیل ادبیات کودکان از منظرهای علمی و انتقادی است. بنابراین، موضوع‌هایی مانند تصویر کودکی، بازنمایی جنسیت و نژاد، ادبیات چندفرهنگی، اقتباس‌های سینمایی، ادبیات نوجوان، تصویرگری، سانسور و نقش کتاب در آموزش می‌توانند در قلمرو پژوهشی آن قرار گیرند.

پیشینه فعالیت

وب‌سایت رسمی انجمن اعلام می‌کند که انجمن ادبیات کودکان از سال ۱۹۷۳ حامی و برگزارکننده کنفرانس سالانه انجمن ادبیات کودکان بوده است. این کنفرانس‌ها در ایالات متحده آمریکا، کانادا و فرانسه برگزار شده‌اند.

بااین‌حال، در منابع رسمی بررسی‌شده، تاریخ تأسیس دقیق انجمن یا نام بنیان‌گذار و بنیان‌گذاران آن به‌صراحت ذکر نشده است. بنابراین، دقیق‌تر است گفته شود که فعالیت کنفرانسی و سازمان‌یافته انجمن از سال ۱۹۷۳ قابل تأیید است، نه اینکه بدون مدرک کافی، سال ۱۹۷۳ را تاریخ رسمی تأسیس آن بدانیم.

انجمن ادبیات کودکان از دهه ۱۹۷۰ به بعد در تثبیت ادبیات کودکان به‌عنوان یک رشته مطالعاتی دانشگاهی نقش داشته است. انتشار نشریه تخصصی انجمن نیز از همین دوره آغاز شد و به گسترش پژوهش‌های علمی در این زمینه کمک کرد.

اعضای انجمن

اعضای انجمن ادبیات کودکان گروه‌های گوناگونی را دربرمی‌گیرند:

• استادان و پژوهشگران دانشگاهی
• منتقدان ادبی
• دانشجویان کارشناسی و تحصیلات تکمیلی
• کتابداران
• معلمان
• نویسندگان و تصویرگران
• مؤسسات دانشگاهی و فرهنگی

این تنوع اعضا باعث می‌شود فعالیت انجمن فقط به محیط دانشگاه محدود نماند. پژوهشگران ادبیات کودکان می‌توانند با کتابداران، آموزگاران، نویسندگان و دیگر فعالان حوزه کودک ارتباط برقرار کنند و درباره مسائل مشترک گفت‌وگو داشته باشند.

برای دانشجویان نیز انجمن بستری برای ارائه پژوهش، آشنایی با استادان و پژوهشگران، انتشار مقاله و ورود به شبکه‌های علمی فراهم می‌کند.

تعریف گسترده انجمن از ادبیات کودکان

انجمن ادبیات کودکان، ادبیات کودکان را به کتاب‌های داستانی محدود نمی‌کند. در تعریف این انجمن، آثار و رسانه‌هایی که برای کودکان و نوجوانان تولید شده‌اند یا از سوی آن‌ها پذیرفته می‌شوند، می‌توانند موضوع مطالعه قرار گیرند.

این رویکرد، حوزه‌های گوناگونی را شامل می‌شود:

کتاب‌های تصویری

در کتاب تصویری، متن و تصویر در کنار یکدیگر روایت را شکل می‌دهند. ازاین‌رو، مطالعه آن فقط به بررسی متن ادبی محدود نمی‌شود و عناصر تصویری، رنگ، قاب‌بندی، زاویه دید و رابطه متن و تصویر نیز اهمیت پیدا می‌کنند.

رمان کودک و نوجوان

رمان‌های کودک و نوجوان از نظر روایت، شخصیت‌پردازی، زبان، مضمون و نوع نگاه به تجربه کودکی و نوجوانی بررسی می‌شوند.

ادبیات عامه و آثار کلاسیک

افسانه‌ها، داستان‌های عامه، آثار کلاسیک و روایت‌هایی که در دوره‌های مختلف برای کودکان بازنویسی شده‌اند نیز بخشی از مطالعات ادبیات کودکان به‌شمار می‌روند.

فیلم و رسانه‌های دیگر

اقتباس‌های سینمایی و تلویزیونی، رسانه‌های دیجیتال و دیگر شکل‌های روایت نیز می‌توانند در مطالعات ادبیات کودکان بررسی شوند. این رویکرد با تغییر شیوه‌های خواندن و مصرف فرهنگی کودکان و نوجوانان اهمیت بیشتری پیدا کرده است.

کنفرانس سالانه

کنفرانس سالانه مهم‌ترین رویداد علمی انجمن ادبیات کودکان است. این کنفرانس از سال ۱۹۷۳ برگزار شده و پژوهشگران و علاقه‌مندان ادبیات کودکان را گرد هم می‌آورد.

در این نشست‌ها معمولاً موضوع‌های متنوعی بررسی می‌شوند، از جمله:

• نظریه‌های ادبیات کودکان
• ادبیات نوجوان
• تصویرگری و کتاب تصویری
• ادبیات چندفرهنگی
• بازنمایی هویت و تفاوت
• ادبیات تطبیقی
• ادبیات کودکان در جهان
• ادبیات کودکان و آموزش
• اقتباس‌های سینمایی
• تاریخ ادبیات کودکان
• سانسور و آزادی خواندن
• ادبیات کودکان و مسائل اجتماعی

وب‌سایت انجمن برای کنفرانس سالانه بخش‌هایی مانند فراخوان مقاله، اطلاعات کنفرانس‌های گذشته و راهنمای برنامه‌ریزی کنفرانس ارائه می‌کند. وجود صفحه رسمی برای کنفرانس سال ۲۰۲۶ نیز نشان می‌دهد که این رویداد همچنان در برنامه جاری انجمن قرار دارد.

کنفرانس سالانه برای حوزه ادبیات کودکان اهمیت زیادی دارد، زیرا به پژوهشگران امکان می‌دهد یافته‌های خود را ارائه کنند، درباره روش‌های پژوهش گفت‌وگو کنند و با جریان‌های تازه این حوزه آشنا شوند.

نشریه‌های علمی انجمن

انجمن ادبیات کودکان از دو نشریه علمی و داوری‌شده پشتیبانی می‌کند که انتشارات دانشگاه جانز هاپکینز (Johns Hopkins University Press) آن‌ها را منتشر می‌کند.

ادبیات کودکان

نشریه ادبیات کودکان (Children’s Literature) نشریه‌ای سالانه است که با همکاری بخش ادبیات کودکان انجمن زبان‌های نوین آمریکا (Modern Language Association) و انجمن ادبیات کودکان منتشر می‌شود.

این نشریه شامل مطالبی مانند موارد زیر است:

• مقاله‌های نظری
• جستارهای پژوهشی
• پژوهش‌های انتقادی
• چکیده رساله‌های مهم در حوزه ادبیات کودکان

آرشیو این نشریه از جلد نخست در سال ۱۹۷۲ آغاز می‌شود و تا شماره‌های جدید ادامه دارد. جدیدترین جلد فهرست‌شده، جلد ۵۴ مربوط به سال ۲۰۲۶ است.

مشخصات نشریه:

• شابک پیایند الکترونیکی: ۱۵۴۳-۳۳۷۴
• شابک پیایند چاپی: ۰۰۹۲-۸۲۰۸
• ناشر: انتشارات دانشگاه جانز هاپکینز
• وضعیت دسترسی: اشتراکی و غیررایگان

فصلنامه انجمن ادبیات کودکان

نشریه دوم، فصلنامه انجمن ادبیات کودکان (Children’s Literature Association Quarterly)، نشریه‌ای تخصصی و وابسته به انجمن ادبیات کودکان است. این فصلنامه مقاله‌های داوری‌شده درباره پژوهش و نظریه ادبیات کودکان منتشر می‌کند و بخش نقد کتاب نیز دارد.

محتوای این نشریه معمولاً شامل موارد زیر است:

• مقاله‌های پژوهشی
• مطالعات نظری
• مقدمه سردبیر
• نقد کتاب‌های تخصصی
• بررسی روندهای تازه در مطالعات ادبیات کودکان

انتشار فصلنامه از جلد نخست در سال‌های ۱۹۷۶ و ۱۹۷۷ آغاز شده است. جدیدترین شماره‌های فهرست‌شده در منابع بررسی‌شده، جلد ۵۰، شماره‌های یک تا سه، مربوط به سال ۲۰۲۵ هستند.

مشخصات نشریه:

• شابک پیایند الکترونیکی: ۱۵۵۳-۱۲۰۱
• شابک پیایند چاپی: ۰۸۸۵-۰۴۲۹
• ناشر: انتشارات دانشگاه جانز هاپکینز
• وضعیت دسترسی: اشتراکی و غیررایگان
• دسترسی اعضا: این نشریه به‌عنوان یکی از مزایای عضویت در انجمن در اختیار اعضا قرار می‌گیرد.

جایزه‌ها و کمک‌هزینه‌ها

انجمن ادبیات کودکان برای پشتیبانی از پژوهش و فعالیت علمی در حوزه ادبیات کودکان، هر سال جایزه‌ها و تقدیرهایی در نظر می‌گیرد. این برنامه‌ها حوزه‌های مختلفی را پوشش می‌دهند:

• پژوهش بین‌المللی در ادبیات کودکان
• پژوهش دانشجویان دوره کارشناسی
• پژوهش دانشجویان تحصیلات تکمیلی
• پژوهش اعضای هیئت علمی
• خدمت بلندمدت یا مادام‌العمر به حوزه ادبیات کودکان
• آثار ادبی با شایستگی ادبی برجسته برای کودکان

این جایزه‌ها فقط برای نویسندگان یا پدیدآورندگان آثار کودک نیستند، بلکه پژوهشگران و فعالان علمی را نیز دربرمی‌گیرند. به این ترتیب، انجمن از تولید دانش درباره ادبیات کودکان نیز مانند تولید خود آثار ادبی حمایت می‌کند.

جایزه کتاب

جایزه کتاب انجمن ادبیات کودکان (Book Award) هر سال به اثری اعطا می‌شود که سهمی برجسته و کتاب‌محور در پژوهش و نقد ادبیات کودکان داشته باشد.

این جایزه به کتاب‌هایی تعلق می‌گیرد که از نظر پژوهشی، نظری یا انتقادی اهمیت داشته باشند. کتاب برگزیده باید به شکل قابل‌توجهی به شناخت ادبیات کودکان کمک کند و از سطح یک معرفی یا بررسی عمومی فراتر رود.

طبق مقررات اعلام‌شده در صفحه رسمی جایزه، کتاب واجد شرایط معمولاً باید دو سال پیش از سال اهدای جایزه منتشر شده باشد. برای نمونه، جایزه سال ۲۰۲۵ به کتاب‌هایی مربوط بوده است که در سال ۲۰۲۳ منتشر شده‌اند.

در دوره سال ۲۰۲۵:

• برنده جایزه: ایزابل میلان (Isabel Millan) برای کتاب رنگ‌آمیزی در مسیر هستی: جهان‌سازی کوییرِ رنگین‌پوستان در ادبیات کودکان
• اثر شایسته تقدیر: آلیسون هالسال (Alison Halsall) برای کتاب بزرگ‌شدن در قالب گرافیک: کمیک‌های کودکان در بحران

عنوان‌های فارسی بالا ترجمه‌ای توضیحی از عنوان اصلی کتاب‌ها هستند و عنوان رسمی منتشرشده آن‌ها به زبان انگلیسی است.

اهمیت جایزه کتاب برای مطالعات ادبیات کودکان

ادبیات کودکان در بسیاری از نظام‌های دانشگاهی، در مقایسه با ادبیات بزرگسال، دیرتر به‌عنوان موضوعی جدی برای پژوهش پذیرفته شد. جایزه کتاب انجمن ادبیات کودکان در چنین زمینه‌ای اهمیت دارد، زیرا به پژوهش‌های برجسته این حوزه اعتبار می‌دهد و توجه دانشگاهیان را به ادبیات کودکان جلب می‌کند.

این جایزه از چند جهت ارزشمند است:

• پژوهش‌های مهم را به جامعه علمی معرفی می‌کند.
• به گسترش نظریه‌های ادبیات کودکان کمک می‌کند.
• موضوع‌های کمتر دیده‌شده را وارد گفت‌وگوی دانشگاهی می‌کند.
• به نویسندگان و پژوهشگران جوان انگیزه می‌دهد.
• جایگاه ادبیات کودکان را در مطالعات ادبی و فرهنگی تقویت می‌کند.

جایزه کتاب ویرایش‌شده

انجمن ادبیات کودکان در کنار جایزه کتاب، جایزه کتاب ویرایش‌شده (Edited Book Award) را نیز اعطا می‌کند. این جایزه برای مجموعه مقاله‌هایی در نظر گرفته شده است که از نظر پژوهشی و علمی سهمی برجسته در مطالعات ادبیات کودکان داشته باشند.

کتاب‌های ویرایش‌شده معمولاً مجموعه‌ای از مقاله‌های چند پژوهشگر هستند که حول یک موضوع مشترک گرد آمده‌اند. چنین آثاری به دلیل گردآوردن دیدگاه‌های متفاوت، می‌توانند تصویری گسترده از یک مسئله ارائه دهند.

در این جایزه نیز، بر اساس اطلاعات رسمی، کتاب باید معمولاً دو سال پیش از سال اهدای جایزه منتشر شده باشد.

تفاوت انجمن ادبیات کودکان با نهادهای عمومی ترویج خواندن

انجمن ادبیات کودکان را نباید با سازمان‌هایی که مستقیماً برای کودکان برنامه کتاب‌خوانی، کتابخانه یا توزیع کتاب اجرا می‌کنند یکی دانست. تمرکز اصلی این انجمن بر مطالعه دانشگاهی و انتقادی ادبیات کودکان است.

تفاوت انجمن ادبیات کودکان با نهادهای اجرایی ترویج خواندن را می‌توان چنین خلاصه کرد:

بااین‌حال، فعالیت‌های انجمن ادبیات کودکان به‌طور غیرمستقیم بر ترویج خواندن نیز اثر می‌گذارد. پژوهش درباره کیفیت کتاب‌ها، شیوه بازنمایی کودکان، ادبیات گروه‌های مختلف و نقش کتاب در جامعه می‌تواند به انتخاب آگاهانه‌تر آثار و بهبود آموزش ادبیات کودکان کمک کند.

اهمیت انجمن برای کتابداران و آموزگاران

اگرچه انجمن ادبیات کودکان یک انجمن دانشگاهی است، فعالیت‌های آن برای کتابداران و معلمان نیز اهمیت دارد. پژوهش‌ها و نقدهای منتشرشده در نشریه‌های انجمن می‌توانند به متخصصان کمک کنند:

• کتاب‌های مناسب‌تری برای گروه‌های سنی مختلف انتخاب کنند.
• درباره کیفیت ادبی و تصویری آثار تصمیم بگیرند.
• ادبیات متنوع‌تری را به کودکان معرفی کنند.
• موضوع‌های حساس اجتماعی را در کتاب‌ها بهتر بشناسند.
• درباره سانسور، دسترسی و آزادی انتخاب کتاب آگاهانه‌تر عمل کنند.
• از ادبیات کودکان برای گفت‌وگو درباره هویت، تفاوت و تجربه‌های انسانی استفاده کنند.

از این منظر، پژوهش دانشگاهی زمانی اهمیت اجتماعی پیدا می‌کند که به کتابخانه، مدرسه، خانواده و تجربه واقعی خوانندگان راه یابد.

اهمیت بین‌المللی انجمن

انجمن ادبیات کودکان اگرچه ریشه در فضای دانشگاهی ایالات متحده دارد، موضوع فعالیتش به ادبیات یک کشور محدود نیست. تعریف گسترده انجمن از ادبیات کودکان و برگزاری کنفرانس در ایالات متحده، کانادا و فرانسه، نشان‌دهنده توجه آن به گفت‌وگوی بین‌المللی است.

مطالعه ادبیات کودکان در جهان امروز بدون توجه به ترجمه، مهاجرت، ادبیات چندفرهنگی، روایت‌های بومی و تفاوت‌های زبانی امکان‌پذیر نیست. انجمن‌هایی مانند انجمن ادبیات کودکان می‌توانند زمینه‌ای برای بررسی این موضوع‌ها و ارتباط میان پژوهشگران کشورهای مختلف فراهم کنند.

جمع‌بندی

انجمن ادبیات کودکان نهادی علمی و غیرانتفاعی است که به مطالعه، نقد، پژوهش و آموزش ادبیات کودکان و نوجوان اختصاص دارد. این انجمن از سال ۱۹۷۳ برگزارکننده و حامی کنفرانس سالانه ادبیات کودکان بوده و در طول فعالیت خود، شبکه‌ای از پژوهشگران و متخصصان این حوزه ایجاد کرده است.

پشتیبانی از دو نشریه علمی، برگزاری کنفرانس سالانه، اعطای جایزه‌های پژوهشی و حمایت از آثار علمی برجسته، مهم‌ترین فعالیت‌های انجمن را تشکیل می‌دهند. نشریه‌های ادبیات کودکان و فصلنامه انجمن ادبیات کودکان نیز از منابع مهم پژوهش دانشگاهی در این حوزه به‌شمار می‌روند.

در منابع رسمی بررسی‌شده، تاریخ تأسیس دقیق انجمن و نام بنیان‌گذاران آن به‌طور صریح ثبت نشده است. بنابراین، درباره پیشینه آن باید با دقت گفت که فعالیت کنفرانسی انجمن از سال ۱۹۷۳ قابل تأیید است. همین سابقه بیش از پنجاه‌ساله، در کنار انتشار منظم نشریات و استمرار برنامه‌های علمی، انجمن ادبیات کودکان را به یکی از نهادهای اثرگذار در مطالعات ادبیات کودکان تبدیل کرده است.