انجمن «هزار و یکشب» یک نهاد غیرانتفاعی و پیشرو در پاکستان است که با هدف ارتقای سواد و فرهنگ مطالعه میان کودکان، به ویژه در مناطق محروم ایالت پنجاب فعالیت میکند. این نهاد از یک کتابخانه کوچک که در سال ۱۹۷۸ تأسیس شد، به یکی از تأثیرگذارترین سازمانهای ترویج خواندن در جنوب آسیا تبدیل شده است.
بنیانگذار و دیدگاه راهبردی
هویت این نهاد با نام بصارت کاظم (Basarat Kazim) پیوند خورده است. او که به عنوان زنی شناخته میشود که «همه چیز را به کتابخانه تبدیل میکند»، دههها عمر خود را وقف عدالت آموزشی کرده است. فلسفه او بر این باور استوار است که «آسمان تنها محدودیت است» (The sky is the limit)؛ باوری که باعث شده محدودیتهای جغرافیایی مانع دسترسی کودکان به کتاب نشود.
پروژه محوری «اتوبوس کتاب» (Book Bus) و تحول در خدماترسانی
هسته اولیه و نماد اصلی فعالیتهای این انجمن، پروژه اتوبوس کتاب است. این ایده برای ایجاد جذابیت بصری و فیزیکی جهت جذب کودکان به مطالعه شکل گرفت:
- اتوبوس دوطبقه: نخستین کتابخانه ویژه کودکان در پاکستان درون یک اتوبوس دوطبقه جا گرفت. طبقات این اتوبوس به قفسههای کتاب مجهز شده و فضای مناسبی برای مطالعه دانشآموزان فراهم کرده است.
- اتوبوس سیار قصه گو: اتوبوس دیگری به عنوان کتابخانه سیار طراحی شده که بر اساس یک برنامه منظم ماهانه به بیش از ۴۰ مدرسه دولتی سر میزند.
- تنوع در حملونقل: در سالهای اخیر، الف لیلا برای دسترسی به مناطق دورافتاده علاوه بر اتوبوسها، از شتر، گاو کوهاندار (یاک)، ریکشا، جعبههای کتاب، دوچرخه و موتورسیکلت نیز استفاده کرده است.
- گستره نفوذ: این برنامهها تاکنون به بیش از یک میلیون کودک در سراسر پاکستان خدماترسانی کردهاند.
ساختار فعالیتها و باشگاههای خلاقیت
فعالیتهای الف لیلا در بخشهای زیر متمرکز است:
۱. کتابخانهها
علاوه بر اتوبوسهای کتاب، این نهاد دارای یک کتابخانه مرجع مجهز به کتابهای علمی، ادبی، فلسفی و امکانات شنیداری و دیداری است.
۲. باشگاههای پرورش خلاقیت
با هدف ارتقای مهارتهای عملی کودکان، باشگاههای تخصصی زیر در این نهاد فعال هستند:
- باشگاه کامپیوتر و فناوری اطلاعات
- باشگاه الکترونیک
- باشگاه هنر و طراحی
- باشگاه کاردستی و مهارتهای دستی
۳. آموزش خلاق در مدارس و مناطق محروم
الف لیلا با تجهیز مدارس دولتی، راهاندازی آموزشگاه در زاغهها و تولید کتابهای آموزشی پیشدبستانی، به دنبال جایگزینی روشهای سنتی با آموزش خلاق است. همچنین یک اتوبوس ویژه برای حمل اسباببازی و ابزار نقاشی جهت استفاده کودکان مناطق محروم و پناهندگان افغان اختصاص یافته است.
۴. حقوق کودکان و محیط زیست
همکاری با سازمانهایی چون «نجات کودکان» (Save the Children) برای حمایت از حقوق کودکان و اجرای برنامههای آموزشی محیطزیستی با هدف ترویج توسعه پایدار از دیگر اقدامات این نهاد است.
تحول در شیوه خدماترسانی
آنچه در دهههای گذشته با اتوبوسهای دوطبقه (کتابخانه سیار) آغاز شد، امروز به الگویی چندوجهی برای دسترسی به کتاب تبدیل شده است. هزار و یکشب برای عبور از موانع جغرافیایی در مناطق دورافتاده، از وسایل نقلیه متنوعی استفاده کرده است:
- وسایل نقلیه سنتی و مدرن: علاوه بر اتوبوسها، از شتر، گاو کوهاندار (یاک)، ریکشا، جعبههای کتاب، دوچرخه و موتورسیکلت برای رساندن منابع آموزشی به کودکان مناطق صعبالعبور بهره میبرد.
- گستره نفوذ: برنامههای این انجمن تاکنون به بیش از یک میلیون کودک در سراسر پاکستان خدمات آموزشی و کتاب ارائه کرده است.
فعالیتهای کلیدی
این نهاد هماکنون به عنوان یک «مرامنامه آموزشی» (Educational Ethos) عمل میکند و فعالیتهای آن در بخشهای زیر متمرکز است:
- تأسیس مراکز یادگیری: راهاندازی کتابخانههای کودکان، گوشههای مطالعه (Reading Corners) در مدارس و مراکز آموزش دوران کودکی.
- همکاریهای آموزشی: همکاری با مدارس دولتی برای بهبود کیفیت آموزش، برگزاری کارگاههای خلاقانه قصهگویی و نویسندگی که در گزارشهای نظارتی یونسکو (شهرهای خلاق) نیز مورد تقدیر قرار گرفته است.
- الگوسازی: برنامه کتابخانه و ترویج خواندن بصارت کاظم به عنوان یک مدل مقرونبهصرفه و موفق شناخته شده که در نقاط مختلف پاکستان بازتولید شده است.
افتخارات و جایگاه بینالمللی
هزار و یکشب به عنوان شاخه ملی دفتر بینالمللی کتاب برای نسل جوان (IBBY) در پاکستان، حضوری فعال در سطح جهانی دارد. از مهمترین دستاوردهای اخیر این نهاد میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- جایزه مروج برتر خواندن IBBY-iRead (سال ۲۰۲۴): به دلیل سالها تلاش مستمر و نوآوری در دسترسی به کتاب.
- جایزه زنان الهامبخش (Inspiring Woman Awards - ۲۰۲۳): اعطا شده به بصارت کاظم برای تعهد به سوادآموزی.
جمعبندی
انجمن هزار و یکشب امروز فراتر از یک نهاد کتابخانهای، نمادی از مقاومت در برابر بیسوادی است. این سازمان نشان داده است که با ترکیب خلاقیت، ابزارهای در دسترس و عشق به آموزش، میتوان عدالت فرهنگی را حتی در دشوارترین شرایط اجتماعی محقق کرد.
منابع و پیوندها
- IBBY (International Board on Books for Young People): Organization and Award Recipients.
- UNESCO Creative Cities Network (2024): Lahore Monitoring Report on Cultural and Creative Workshops.
- سایت رسمی انجمن: aliflaila.org.pk
