مصاحبهکننده: نشریه iRead
روایت یک روایتگر:
«پسر من توانایی تکلم ندارد و معلولیت شدیدی دارد. من تمام حرکات و صداهای او را میشناسم؛ میدانم چه زمانی میخواهد او را در آغوش بگیرم، چه زمانی خوشحال است یا چه زمانی میخواهد دراز بکشد. اما کتابهای شما باعث شدند شخصیت او را عمیقتر بشناسم. فهمیدم چه چیزهایی او را به خنده میاندازد و عاشق داستانهای هیجانانگیز، مبارزه و غرق شدن کشتیهاست! تماشای تعامل او با کتابها به من کمک کرد تا فرزندم را واقعاً ببینم.»
— نقلقول مادری که فرزندش به فلج مغزی شدید مبتلا است و با موسسه چتانا تراست آشنا شده است.
مقدمه
در ۱۳ آوریل ۲۰۲۶، در جریان کنفرانس مطبوعاتی دفتر بینالمللی کتاب برای نسل جوان (IBBY) در نمایشگاه کتاب کودک بولونیا، دکتر نامیتا جیکوب (Namita Jacob) از هند به عنوان یکی از دو برنده جایزه مروج برجسته کتابخوانی IBBY-iRead در سال ۲۰۲۶ معرفی شد. او با بیش از ۳۵ سال تجربه، از متخصصان برجسته حوزه فراگیرسازی آموزش برای کودکان و بزرگسالان دارای معلولیتهای پیچیده (از جمله اختلالات بینایی، شنوایی، جسمی، فلج مغزی و نقص توجه) است.
نامیتا از طریق موسسه غیرانتفاعی «چتانا تراست» (Chetana Trust) که در سال ۲۰۰۴ تأسیس کرد، بیش از هزار عنوان کتاب تصویری و لمسی قابلدسترس و باکیفیت تولید کرده است. او قاطعانه باور دارد کتابها صرفاً ابزار آموزشی نیستند، بلکه دروازهای به سوی شادی، تخیل و خودشناسیاند. او معلولیت را نه یک «نقص برای اصلاح»، بلکه فرصتی عمیق برای درک نحوه یادگیری مغز میداند.
گفتگو با دکتر نامیتا جیکوب
وقتی خبر برنده شدن جایزه IBBY-iRead را شنیدید، کجا بودید؟
نامیتا جیکوب: زمان اعلام برندگان، من در مراسم دیگری برای دریافت یک جایزه تقدیر حضور داشتم. اگرچه خودم نتوانستم پخش زنده بیانیه مطبوعاتی IBBY را ببینم، اما اعضای تیمم آن را دنبال میکردند.
راستش را بخواهید، همین که نامزد شده بودیم برایمان افتخار بزرگی بود و انتظار برنده شدن نداشتم. اما وسط برنامه، تلفنم مدام شروع به لرزیدن کرد و پیامها سرازیر شدند! برای تیم کوچک سه نفره ما در چنای (Chennai)، دریافت چنین تاییدیهای از یک نهاد بینالمللی واقعاً حکم نوبل یا اسکار را در حرفهمان داشت.
کمی بیشتر از «چتانا تراست» برایمان بگویید.
نامیتا جیکوب: ما یک سازمان غیرانتفاعی در شهر چنای در جنوب هند هستیم و از حق سوادآموزی و اوقات فراغت افراد دارای معلولیت دفاع میکنیم؛ موضوعی که متاسفانه کمتر به آن توجه میشود.
رویکرد ما سه محور اصلی دارد:
-
بهبود دسترسی به منابع: تولید محتوا و کتابهای لمسی و متناسبسازیشده باکیفیت.
-
عملی ساختن الگوهای موفق: سادهسازی و در دسترس قرار دادن روشهای آموزش فراگیر.
-
تغییرات سیستمی پایدار: آموزش به والدین، معلمان و جوامع محلی برای تداوم این مسیر.
اصل اساسی ما این است که خود مخاطبان مسیر کار را به ما نشان دهند. ما همیشه در مراحل طراحی کتابها یا اجرای جلسات، با کودکان و والدین مشورت میکنیم.
با چه نوع معلولیتهایی کار میکنید؟
نامیتا جیکوب: تمرکز اصلی ما بر افراد دارای «معلولیتهای چاپی» (Print Disabilities) است؛ یعنی کسانی که به دلیل مشکلات جسمی (عدم توانایی در ورق زدن)، اختلالات بینایی یا اختلالات پردازش زبان و معلولیتهای ذهنی، نمیتوانند از کتابهای معمولی استفاده کنند. همچنین با کودکان دارای معلولیتهای ترکیبی (مثل اختلال همزمان بینایی و شنوایی) و کودکان دارای نقص توجه (ADHD) کار میکنیم.
ایده اولیه تأسیس این موسسه از کجا شکل گرفت؟
نامیتا جیکوب: بنیاد ما در سال ۲۰۰۴ و راستش را بخواهید از روی خشم من تأسیس شد! من با کودکان زیادی با نیازهای پیچیده کار کرده بودم و دیدم که تمام تمرکز سیستم روی «درمان» است. درمان مهم است، اما کودکان حق دارند بازی کنند و کتاب بخوانند. متأسفانه هیچ کتاب مناسبی برای آنها در بازار وجود نداشت.
دختر کوچکی را به یاد میآورم که در ششماهگی روی زمین میخزید، کتاب مورد علاقهاش را برمیداشت و روی پای من مینشست تا برایش بخوانم. آنجا با خودم گفتم: «چرا بچههای دیگر قفسههای پر از کتاب دارند، اما کودکان دارای معلولیت اگر شانس بیاورند شاید فقط یک کتاب داشته باشند؟ این ناعادلانه است!»
در چنای ناشران بزرگ کتاب کودک حضور داشتند، اما هیچ کتابی «برای» خود این کودکان تولید نمیشد. وقتی دیدم ناشران ریسک ورود به این حوزه را نمیپذیرند، خودم دست به کار شدم؛ منی که نه نویسنده بودم، نه تصویرگر و نه طراح! حدود ۱۰ سال پیش با پیشنهاد دو کارآموز داوطلب، کتابخانهای کوچک را با ۱۰ کودک و ۳۰ کتاب دستساز شروع کردیم. ساخت هر کتاب ماهها طول میکشید تا از نظر لمسی و بصری بهترین کیفیت را داشته باشد.
چطور بدون تجربه قبلی، تولید کتاب را شروع کردید؟
نامیتا جیکوب: کاری را کردم که هر شخص بیتجربهای انجام میدهد: الگوبرداری! کتابهای موفق هندی را بررسی کردیم تا ببینیم تصویرگران چگونه مفاهیم را برای کودکان بینا منتقل کردهاند، سپس همان تجربه را برای کودکی که جهان را با حواس دیگری درک میکند، بازطراحی کردیم. بعدتر با طراحان و تصویرگران جوان و خلاق همراه شدیم.
چه تغییراتی در کتابها ایجاد میکنید تا فراگیر و قابلدسترس شوند؟
نامیتا جیکوب: در ابتدا میخواستیم کتابی بسازیم که برای همه نوع معلولیتی مناسب باشد، اما فهمیدیم چنین کتابی بسیار گران، زشت و محدود خواهد شد! بنابراین روشمان را تغییر دادیم: طراحی پایه برای ۶۰ تا ۸۰ درصد نیازها، و ارائه مکملهای بیرونی برای بقیه مسیر.
چند نمونه از این استراتژیها:
-
فونت بزرگ با فاصله مناسب: کمک به کودکان کمبینا و دارای اختلال پردازش بصری.
-
صفحات ضخیم و زبانههای برجسته: آسانسازی ورق زدن برای کودکان با معلولیت جسمی یا پدربزرگها و مادربزرگها.
-
تصاویر با کنتراست بالا و خطوط برجسته لمسی: کاربرد همزمان برای کودکان نابینا/کمبینا و جلب توجه کودکان مبتلا به اوتیسم و ADHD.
-
خط بریل نامرئی: چاپ بریل شفاف روی متن تا جذابیت بصری کتاب برای سایرین حفظ شود.
داستانها و تصاویر چگونه شکل میگیرند؟
نامیتا جیکوب: ما مسابقهای کشوری به نام «مسابقه ملی کتابهای لمسی» برگزار میکنیم. امسال ۴۹ شرکتکننده داشتیم. در طول شش ماه دورههای آموزشی و کارگاه به آنها ارائه میدهیم و در نهایت ایدهها و داستانهای فوقالعادهای از دل این رویداد استخراج میشود.
در تصویرگری لمسی، تعادل بسیار ظریفی وجود دارد. مثلاً در کتاب «میمون قاضی»، در یک صفحه فقط نصف بدن میمون کشیده شده است! شاید بپرسید چرا؟ چون قبلاً بدن کامل میمون و دم او را لمس کردهاند و حالا با نشان دادن نصف بدن، ذهن کودک را به چالش میکشیم و کنجکاوی او را تحریک میکنیم.
کتابخانه ARM چگونه کار میکند؟
نامیتا جیکوب: ARM مخفف Accessible Reading Materials (مواد خواندنی قابلدسترس) است. از آنجا که جابهجایی کودکان دارای معلولیت برای خانوادهها سخت است، ما پایگاه داده آنلاین ایجاد کردیم. کودکان کتابها را انتخاب میکنند، ما کتابها را به مدرسه یا محلهشان ارسال میکنیم و آنها کتاب را به خانه میبرند. تمام خدمات ما ۱۰۰٪ رایگان است.
علاوه بر این، ما جلسات قصهگویی تعاملی را در پارکهای شهری، کتابخانههای عمومی و حتی مراکز نگهداری از کودکان مبتلا به سرطان برگزار میکنیم.
چطور به کودکانی در سایر شهرهای هند و بیش از ۱۰۰ کشور جهان دسترسی پیدا کردید؟
نامیتا جیکوب: در هند با شبکه کتابخانههای رایگان همکاری میکنیم و تکنیکهای قصهگویی فراگیر را به کتابداران آموزش میدهیم.
در سطح بینالمللی، در دوران همهگیری کرونا با پلتفرم SIL Bloom Library آشنا شدیم. کتابهایمان را همراه با توضیحات صوتی تصاویر و امکانات دیجیتال در این پلتفرم بارگذاری کردیم. اکنون مخاطبانی از ۱۳۶ کشور جهان با بیش از ۵,۶۰۰ دانلود داریم.
شنیدهایم که ابزارهای کمکی سختافزاری هم میسازید؟
نامیتا جیکوب: بله، با همکاری مهندسان ابزارهایی ساختهایم:
-
دستگاه «آدیتی» (Aditi): سوییچی هوشمند که با کوچکترین و غیرارادیترین حرکت بدن کودک کار میکند تا بتواند صفحات کتاب دیجیتال را روی رایانه ورق بزند.
-
دستگاه «تاکتوگراف» (Tactograph): توسط همسرم (پروفسور آنیل پراباکار از دانشگاه IIT) طراحی شده است. این دستگاه ارزانقیمت با استفاده از چسب سفید معمولی و سرنگ، خطوط برجسته لمسی بسیار دقیقی روی کاغذ ایجاد میکند تا هر کتابخانهای بتواند در محل خود کتاب لمسی تولید کند.
بازخورد خانوادهها چطور بوده است؟
نامیتا جیکوب: بازخوردها بینظیر است. مادری میگفت: «شما مطالعه را به خانه ما آوردید؛ قبلاً فکر نمیکردم فرزند معلولم بتواند مطالعه کند.» دیگری میگفت فرزندش قبلاً هیچ دوستی نداشت، اما حالا بچههای محله برای دیدن کتابهای برجسته چتانا به خانه آنها میآیند و او دوست پیدا کرده است.
چه شد که شخصاً وارد مسیر آموزش کودکان دارای نیازهای ویژه شدید؟
نامیتا جیکوب: من روانشناسی خواندم. در دوران دانشجویی، در یک منطقه محروم داوطلب بودم. یک روز پسری مبتلا به فلج مغزی را آوردند که صحبت نمیکرد. وقتی داشتم به بقیه بچهها ریاضی درس میدادم، متوجه شدم این کودک با نگاهش به پاسخهای درست اشاره میکند! او همهچیز را میفهمید اما کسی به او توجه نکرده بود. آن لحظه مسیر زندگی مرا برای همیشه تغییر داد.
بعدها کارشناسی ارشد و دکترای خود را در آمریکا در زمینه آموزش کودکان خردسال و اختلالات حسی گذراندم و در سال ۲۰۰۲ با این هدف به هند بازگشتم که تمام دانشم را برای خدمت به این کودکان به کار بگیرم.
پیام نهایی دکتر نامیتا جیکوب:
«به جای اینکه معلولیت را یک نقص برای اصلاح ببینید، آن را فرصتی بدانید برای درک اینکه مغز چگونه راههای منحصربهفرد خود را برای یادگیری پیدا میکند.»
