انجمن اَکسه: پیشگام ترویج خواندن برای نوزادان و مبارزه با طرد اجتماعی در فرانسه

مقدمه

در دهه‌های گذشته، ایده کتاب خواندن برای نوزادانی که هنوز توانایی سخن گفتن ندارند، برای بسیاری از افراد ناآشنا و حتی عجیب به نظر می‌رسید. با این حال، انجمن اَکسه (A.C.C.E.S.) در فرانسه با رویکردی انقلابی و علمی ثابت کرد که نوزادان از همان ماه‌های نخستین زندگی، به تغذیه فرهنگی و ادبی نیاز دارند. این انجمن که نام آن مخفف «اقدامات فرهنگی علیه طرد و تبعیض اجتماعی» است، با پیوند دادن روان‌کاوی، ادبیات کودک و عدالت اجتماعی، جنبشی عظیم در زمینه ترویج خواندن در دوران پیش‌دبستانی و نوزادی ایجاد کرد که تأثیرات آن تا به امروز در سراسر جهان احساس می‌شود.

تاریخچه و بنیان‌گذاران

انجمن اَکسه در سال ۱۹۸۲ در کشور فرانسه تأسیس شد. شکل‌گیری این نهاد حاصل هم‌فکری و تلاش سه چهره برجسته در حوزه روان‌پزشکی و روان‌کاوی کودک بود:

• رنه دیاتکین (René Diatkine): روان‌پزشک و روان‌کاو برجسته که معتقد بود زبان و روایت نقشی حیاتی در شکل‌گیری روان کودک دارند.
• ماری بونافه (Marie Bonnafé): روان‌پزشک و نویسنده کتاب مشهور «کتاب‌ها برای نوزادان خوب هستند» (Les Livres, c’est bon pour les bébés) که به مانیفست این جنبش تبدیل شد.
• تونی لِنه (Tony Lainé): روان‌پزشک کودک که تمرکز ویژه‌ای بر مسائل اجتماعی و کودکان حاشیه‌نشین داشت.

این سه متخصص با مشاهده مشکلات زبانی و شناختی در کودکان مناطق محروم و حاشیه‌نشین، به این نتیجه رسیدند که ریشه بسیاری از ناکامی‌های تحصیلی و بزهکاری‌های اجتماعی در فقر فرهنگی دوران نوزادی نهفته است. از این رو، انجمن اَکسه را با هدف پیشگیری از بی‌سوادی و طرد اجتماعی از طریق آشنا کردن زودهنگام کودکان با کتاب تأسیس کردند.

دیدگاه‌ها و مبانی فکری انجمن اَکسه

فعالیت‌های این انجمن بر چند اصل علمی و روان‌شناختی استوار است که در زمان خود بسیار نوآورانه بود:

۱. کتاب به عنوان نیاز اساسی نوزاد

ماری بونافه و همکارانش معتقد بودند همان‌طور که نوزاد برای رشد جسمی به شیر مادر نیاز دارد، برای رشد روانی و عاطفی نیز به «روایت» و «قصه» محتاج است. نوزادان پیش از آنکه معنای کلمات را درک کنند، به موسیقی زبان، لحن صدا و ریتم جملات واکنش نشان می‌دهند.

۲. پیشگیری از تبعیض اجتماعی

یکی از اهداف اصلی انجمن اَکسه مبارزه با «طرد اجتماعی» (Social Exclusion) است. کودکانی که در خانواده‌های محروم از نظر فرهنگی بزرگ می‌شوند، هنگام ورود به مدرسه دامنه لغات محدودتری دارند و در خطر افت تحصیلی قرار می‌گیرند. این انجمن تلاش کرد تا با بردن کتاب به میان خانواده‌های آسیب‌پذیر، این شکاف فرهنگی را پر کند.

۳. مثلث ارتباطی: کودک، بزرگسال، کتاب

در دیدگاه اَکسه، کتاب خواندن یک فعالیت مکانیکی نیست، بلکه ایجاد یک فضای امن عاطفی است. زمانی که بزرگسال (والدین یا مربی) کتابی را برای نوزاد می‌خواند، یک مثلث ارتباطی میان کودک، بزرگسال و تصویر/متن شکل می‌گیرد که به رشد شناختی و تقویت دلبستگی ایمن کمک شایانی می‌کند.

شیوه فعالیت و برنامه‌های اجرایی

انجمن اَکسه برای عملی کردن ایده‌های خود، استراتژی‌های منحصر‌به‌فردی را به کار گرفت:

• حضور در مراکز بهداشت و حمایت از مادر و کودک (PMI): یکی از هوشمندانه‌ترین اقدامات اَکسه، بردن کتاب‌ها به مراکز PMI (Protection Maternelle et Infantile) بود. این مراکز در فرانسه به مادران و نوزادان خدمات بهداشتی رایگان ارائه می‌دهند. فعالان انجمن در اتاق‌های انتظار این درمانگاه‌ها حاضر می‌شدند و برای نوزادانی که منتظر معاینه پزشک بودند، کتاب می‌خواندند. این کار باعث شد والدینی که هرگز به کتابخانه نمی‌رفتند، با مفهوم بلندخوانی آشنا شوند.
• آموزش متخصصان و میانجی‌گران فرهنگی: انجمن به جای تمرکز صرف بر اهدای کتاب، به آموزش کتابداران، مربیان مهدکودک، پرستاران و پزشکان اطفال پرداخت تا آن‌ها را به ترویج‌گران خواندن تبدیل کند.
• برگزاری سمینارها و پژوهش‌های علمی: اَکسه با برگزاری نشست‌های تخصصی و انتشار مقالات، پایه‌های تئوریک ترویج خواندن برای نوزادان را در مجامع علمی تثبیت کرد.

نقش انجمن اَکسه در شکل‌گیری و توسعه برنامه «با من بخوان» (Lis avec moi)

یکی از مهم‌ترین و موفق‌ترین دستاوردهای عملی انجمن اَکسه، نقشی است که در تولد و توسعه برنامهٔ مشهور «با من بخوان» (Lis avec moi) در فرانسه ایفا کرده است. این برنامه که عمدتاً در شمال فرانسه (با پشتیبانی انجمن La Sauvegarde du Nord و تلاش‌های چهره‌هایی همچون جُزِت اِماکت - Josette Emmaquatte) پایه‌گذاری شد، از نظر فکری و روش‌شناختی به‌طور مستقیم از مبانی علمی اَکسه نشأت می‌گیرد:

1. تأمین مبانی علمی و الگوبرداری مستقیم: برنامه Lis avec moi در دهه ۱۹۸۰ و ۱۹۹۰ با هدف بردن کتاب و قصه به میان نوزادان و کودکان خردسال در مناطق حاشیه‌ای و خانواده‌های کم‌برخوردار (به‌ویژه در منطقه Hauts-de-France و شهر لیل) شکل گرفت. بنیان‌گذاران Lis avec moi، دستورالعمل‌های عملیاتی و فلسفه «مثلث ارتباطی (کودک، بزرگسال، کتاب)» را مستقیماً از پژوهش‌های رنه دیاتکین و ماری بونافه در انجمن اَکسه وام گرفتند.
2. آموزش بلندخوانان و مروجان (Lecteurs): انجمن اَکسه از ابتدا به عنوان بدنه تئوریک و مرجع آموزشی برای برنامه‌هایی نظیر Lis avec moi عمل کرده است. مروجان خواندن در برنامه Lis avec moi — که در مهدکودک‌ها، مراکز PMI، مراکز اجتماعی و حتی زندان‌ها (برای مادران زندانی و فرزندانشان) حضور می‌یابند — دوره‌های آموزشی تخصصی و متدولوژی بلندخوانی و درک زبان نوزاد را از طریق اصول تدوین‌شده توسط انجمن اَکسه فرا گرفتند.
3. گسترش ملی جنبش بلندخوانی: همکاری نزدیک میان انجمن اَکسه (به‌عنوان مرکز مطالعات و سیاست‌گذاری علمی) و نهادهای اجرایی مانند Lis avec moi (به‌عنوان نیروی میدانی)، سبب شد که دولت فرانسه و وزارت فرهنگ این کشور اهمیت ترویج خواندن از بدو تولد را به رسمیت بشناسند و حمایت‌های مالی و سازمانی از برنامه‌های «با من بخوان» (Lis avec moi) در سراسر فرانسه گسترش یابد. در واقع، Lis avec moi یکی از موفق‌ترین جلوه‌های عملی و میدانیِ تفکرات انجمن اَکسه در جامعه فرانسه است.

دستاوردها و تأثیرات جهانی

فعالیت‌های انجمن اَکسه طی بیش از چهار دهه، تحولی بنیادین در نگاه به ادبیات خردسالان ایجاد کرد. در نتیجه تلاش‌های این انجمن:

• مفهوم «کتابخانه‌های ویژه خردسالان و نوزادان» در فرانسه و سپس در سراسر اروپا گسترش یافت.
• دولت فرانسه و شهرداری‌ها بودجه‌های ویژه‌ای را به برنامه‌های ترویج خواندن برای نوزادان اختصاص دادند.
• تأسیس و توسعه طرح‌های قدرتمند میدانی نظیر Lis avec moi در فرانسه محقق شد که الگوی بردن کتاب به تمام ف فضاهای زندگی کودکان (از مهدها تا بیمارستان‌ها) را تثبیت کرد.
• الهام‌بخش پروژه‌های مشابهی در سطح بین‌المللی شد (مانند پروژه‌های Bookstart در بریتانیا و Nati per Leggere در ایتالیا که از مفاهیم مطرح شده توسط اَکسه بهره بردند).
• آثار ماری بونافه به زبان‌های مختلف ترجمه شد و به عنوان منابع پایه برای مروجان خواندن مورد استفاده قرار گرفت.

نتیجه‌گیری

انجمن اَکسه (A.C.C.E.S.) با تلفیق دانش روان‌کاوی و دغدغه‌های اجتماعی، نشان داد که ادبیات کودک یک کالای لوکس نیست، بلکه ابزاری قدرتمند برای برابری اجتماعی، رشد ذهنی و سلامت روان است. این انجمن با پایه‌گذاری مبانی علمی و حمایت از طرح‌های اجرایی درخشان مانند Lis avec moi («با من بخوان»)، ثابت کرد که مبارزه با بی‌سوادی و طرد اجتماعی باید از همان روزهای اول تولد و از طریق معجزه کتاب و قصه آغاز شود.

منابع

1. Official Website of A.C.C.E.S.: acces-lires.fr (وب‌سایت رسمی انجمن، شامل تاریخچه و منشور فعالیت‌ها)
2. Lis avec moi - La Sauvegarde du Nord Official Portal: lisavecmoi.org / lasauvegardedunord.fr (اسناد تاریخی و گزارش‌های اجرایی برنامه «با من بخوان» در فرانسه)
3. Bonnafé, Marie (1994). Les Livres, c’est bon pour les bébés (کتاب‌ها برای نوزادان خوب هستند). Calmann-Lévy. (منبع اصلی و پایه تئوریک فعالیت‌های انجمن و برنامه‌های اجرایی)
4. Diatkine, René & Bonnafé, Marie. Publications on early childhood psychology, PMI activities, and reading initiatives.
5. Reports from French PMI (Protection Maternelle et Infantile) on early reading interventions and partnerships with ACCES and Lis avec moi.