آرش کماندار

کتاب کودک و نوجوان: آرش کماندار جلد ۱
شناسنامه کتاب
نویسنده: 
محمدهادی محمدی
تصویرگر: 
ندا راستین مهر
سال نشر: 
۱۳۹۴

کتاب آرش کماندار روایتی دیگر است بر اسطوره آرش که از دوران کودکی این قهرمان شروع و تا مرگ وی پایان می گیرد. تا کنون بازنویسی های بسیاری بر این اسطوره انجام شده است اما در این کتاب برای اولین بار دوران کودکی برای این قهرمان خلق می شود. معمولا در روایات اسطوره ای اشاره چندانی به دوران کودکی قهرمان نمی گردد و اگر اشاره ای نیز رخ دهد در مورد چگونگی به دنیا آمدن قهرمان است.

اما در این روایت از آرش، روند رشد و تربیت آرش به عنوان یک قهرمان و یا دوران پیشا قهرمانی وی روایت می گردد. این نوع روایت و باز خوانی آن به کودکان می آموزد که هیچ قهرمانی در بدو تولد قهرمان نیست. آموزش ها و تلاش های او و خانواده و استادان یک قهرمان در رسیدن وی به جایگاه خلق حماسه نقش به سزایی دارند. کودکان با خواندن صفحه به صفحه این کتاب می توانند خود را به جای قهرمان بگذارند و از فاصله خود با یک اسطوره ازلی بکاهند. 

اسطوره آرش که در اوستا اِرخشَه نامیده شده است داستان قهرمانی ایرانی است که در زمان جنگ ایران و توران بنا به توافق طرفین تیری پرتاب می کند تا مرز های دوکشور تعیین گردد. ایزد باد که وایو نامیده می شود نیز به دور شدن تیر کمک می کند  در نهایت تیر بر تنه درخت گردویی در شرق فرود میاید.

اما در متون باستانی و کهن جز صحنه های خلق این حماسه توضیحی در باره آرش داده نمی شود. اما نویسنده در این کتاب به آرامی روند رشد، آداب و رسوم، تغذیه، محیط زیست و آموزش هایی که در زندگی آرش وجود داشته اند را بازگویی می کند و به کمک تصاویر، فضای زندگی آرش را که دقیقا مشخص نیست به زمان حال نزدیک می کند.

بسیاری از صحنه هایی که در زندگی آرش رخ می دهد، رویداد ها و مناسبت ها برای کودکان امروزی آشنا و قابل درک هستند. به عنوان مثال آیین نوروز که در گنجینه یونسکو به عنوان میراث جهانی ثبت شده است، آیین قصه گویی، چهارشنبه سوری، بند بازی، آیین پهلوانی، جشن های مهرگان و یلدا که روز زایش خورشید ناگذاری شده است، در روند گذر زمان در داستان به زیبایی توصیف شده اند و توجه خواننده کتاب را به آیین ها و مناسک کهن ایران جلب می کنند. 

 جایگاه طب سنتی و نقش زنان نیز با قدرت و به درستی در جای جای داستان جلوه می کند و یاد آور می شود که قهرمان با تغذیه سالم و توجه زنانه ی درست، پرورش می یابد. همان طور که شجاعت، جنگاوری، اسب سواری، شکار و تیر اندازی برای قهرمان شدن آرش لازم است، آشنایی باطب سنتی، رموز گیاهان و تغذیه مناسب نیز مکمل روند رشد آرش است. کودک و مادر امروزی با خواندن این داستان می آموزند که ، جان و تن به موازات هم دیگر به  تغذیه، توجه و رشد نیازمندند.  

وارد کردن عنصر زن در داستان نیز از نکات قابل توجه این کتاب است. جوامع امروزی در برنامه های توسعه خود برنامه های بسیاری برای توانمند سازی زنان و دختران طراحی می کنند. خلق شخصیت هوردخت به عنوان جفت آرش که تا انتهای داستان با آرش همراه است و حتی به همراه آرش برای وطنش تبدیل به خاکستر می گردد بعد مردانه قهرمانان را تعدیل می کند و به دختران می آموزد که قهرمان شدن به جنسیت ربطی ندارد. 


پرداختن به اسطوره‌های کهن ایرانی و در راس آن‌ها آرش کمان‌گیر یکی از دغدغه‌های نویسندگان و شاعران ایران است که چندین بار بازنویسی و بازآفرینی شده است.
این بار محمدهادی محمدی نویسنده و نظریه‌پرداز معروف کودکان در طرحی نو آرش را با نام (آرش کمان‌دار) در دو جلد وزیری بازنویسی خلاق کرده است. کتاب‌با کاغذ عالی و تصاویر بسیار زیبا با قیمت مناسب جدا از خواندن و لذت بردن می‌تواند یک هدیه ارزنده هم به حساب آید.
این افسانه آرش است افسانه پهلوانی که نام او با نام ایران پیوند خورده است. پسری که به اسبان دل باخته است. پدر آرش پهلوان و پرورش‌دهنده اسب است نام او پورآسپ است پسر اسب خوانده می‌شود او یکه شناس اسب است.
نام مادر آرش مهربانو است. هر شب مهربانو برای آرش و فرزندان دیگرش قصه می‌گوید از فریدون و اژدی‌هاک یا ضحاک می‌گوید. آرش کودکی را پشت سر می‌گزارد و به نوجوانی می‌رسد و به جوانی و ازدواج او بارها امتحان شجاعت و پهلوانی می‌دهد و آماده می‌شود برای تصمیم‌های مهم.
توران دشمن ایران است. ایران و توران دو همسایه و هم مرز هستند. شاه ایران منوچهر شاه است و در توران افراسیاب فرمان می‌راند. در جنگ ایران و توران پیغام می‌رسد که برای پایان دادن به جنگ تیری از دل ایران انداخته شود. تیر در هر جا به زمین نشست آن جا مرز ایران و توران خواهد بود.
آرش تیر را در چله می‌گذارد و خاوران را نشانه می‌رود. به چه می‌اندیشد پهلوان آرش؟ به فردای ایران، به کودکانی که با تیر او به زندگی بر می‌گردند و شادی می‌کنند. کمان به زمین می‌رسد واز آرش و اسب‌اش خاکستری مانده است که با باد به هر سو پراکنده می‌شود. هوردخت همسر و همراه آرش با اسب‌اش چند گام برمی‌دارند و خود را روی خاکستر تن آرش می‌اندازند آن‌ها نیز آذر می‌شوند یا آتش.
یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های کتاب «آرش کماندار» محمدهادی محمدی که آن را منحصر به فرد کرده تربیت و پرورش آرش در طول زندگی است.
او یک قهرمان مادرزاد نیست که در یک لحظه تصمیم بگیرد و ایران را نجات دهد، برای تربیت او بسیار زحمت کشیده شده است. آرش لحظه لحظه با آیین زندگی و وطن‌پرستی آشنا می‌شود‌. مادرش هر شب برایش قصه و افسانه تعریف میکند و او با شنیدن افسانه‌ها همذات‌پنداری می‌کند و خود را جای قهرمانان آن‌ها می‌گذارد. عموی آرش یک قصه‌گو است.
آرش در جوانی با هوردخت ازدواج می‌کند. هوردخت نیز سال‌ها در کنار پدر آیین پهلوانی آموخته است. و در تمام لحظات همراه و هم‌فکر آرش است. آرش با سنت‌ها‌، جشن‌ها و خدایان ایران باستان آشنا می‌شود. او می‌داند اهورا و اهریمن همیشه با هم در جنگ‌اند و اپوش دیو، دیو خشک‌سالی و تیشتر ایزد باران را می‌شناسد و می‌خواهد به اهورا و تیشتر کمک کند و این چنین آماده می‌شود برای نبردی سرنوشت‌ساز.
تصاویر کتاب بسیار زیبا است. تصویرگر بسیار توانا است و تصاویر رنگی و متنوعی با به کارگیری مقیاس‌ها و عینی کردن از طریق توجه به جزییات خلق کرده است. تصویر خروس در قسمت پایانی کتاب یکی از ده‌ها تصویر فوق العاده کتاب است.


بیشتر بدانیم:

یادداشتی از ثریا قزل‌ایاغ درباره کتاب «آرش کماندار»

هفتمین نشست لذت خواندن ادبیات با بررسی کتاب «آرش کمان‌دار» برگزار شد.

گزیده ای از کتاب
  • ایران سرزمین من! تو را دوست دارم چنان که پرنده‌ای درختان را و زنبوران عسل شکوفه ها را
  • پدر آرش فرزندانش را به سفر می‌برد تا کودکان او بیاموزند آب پاک هستی‌بخش زندگی است. تا شیوه زندگی مردم را از نزدیک ببینند و بدانند که ایران سرزمین بزرگی است.
  • آرش پهلوان پهلوانان همیشه با ماست و مهربانی نگاهش را به دشت‌ها و کوه‌های سرزمین‌اش بخشیده است.
راهنما

عضویت در کانال تلگرام