هدف: دانشآموزان با مفهوم مصاحبه به عنوان یکی از روشهای مهم جمعآوری اطلاعات (منابع شفاهی) آشنا شوند و بتوانند یک مصاحبه پژوهشی را از مرحله برنامهریزی تا اجرا و گزارشدهی، به درستی انجام دهند.
مراحل اجرا:
گام اول: معرفی مصاحبه به عنوان یک منبع اطلاعاتی
به دانشآموزان یادآوری کنید که همه منابع اطلاعاتی، نوشتاری (کتاب، مجله) نیستند. برخی از مهمترین و غنیترین اطلاعات، از طریق منابع شفاهی و صحبت با افراد آگاه به دست میآید. به این فرآیند هدفمند، مصاحبه میگویند.
گام دوم: آموزش مراحل انجام یک مصاحبه پژوهشی
یک مصاحبه خوب، تصادفی نیست؛ بلکه نیاز به برنامهریزی دقیق دارد. مراحل زیر را به دانشآموزان آموزش دهید:
۱. آمادهسازی قبل از مصاحبه:
-
شناسایی فرد مناسب: ابتدا تحقیق کنید و مشخص کنید چه کسانی (استاد، متخصص، صنعتگر، معلم، کتابدار و...) درباره موضوع شما بیشترین اطلاعات را دارند.
-
هماهنگی قبلی (وقت گرفتن): با فرد مورد نظر تماس بگیرید و هدف خود را توضیح دهید. برای مصاحبه، زمانی را که برای او مناسب است تعیین کنید.
-
تهیه پرسشنامه: سوالات خود را از قبل آماده کرده و یادداشت کنید. این کار باعث میشود در طول مصاحبه دچار سردرگمی نشوید و همه نکات مهم را بپرسید.
-
زمانبندی: زمان مصاحبه را کوتاه و مشخص در نظر بگیرید (حدود ۲۰ تا ۳۰ دقیقه). به این معنا که هم به موضوع بپردازید و هم وقت مصاحبهشونده را نگیرید.
۲. رعایت آداب مصاحبه (چگونگی رفتار در روز مصاحبه):
-
معرفی خود: در ابتدای مصاحبه، خود، مدرسه و معلم راهنمایتان را معرفی کنید.
-
توضیح هدف: به طور شفاف درباره موضوع پژوهش خود صحبت کنید و توضیح دهید که مصاحبهشونده چگونه میتواند به شما کمک کند.
-
حضور به موقع: سر وقت مقرر در محل مصاحبه حاضر شوید.
-
درخواست اجازه برای ضبط: اگر میخواهید از ضبطصوت استفاده کنید، حتماً اجازه بگیرید. این کار به شما کمک میکند بدون نگرانی از یادداشت کردن، روی گفتوگو تمرکز کنید.
-
یادداشتبرداری: حتی اگر صدا را ضبط میکنید، نکات کلیدی را یادداشت کنید.
-
سپاسگزاری: در پایان جلسه، به طور رسمی از وقتی که در اختیار شما گذاشته است، تشکر کنید.
۳. پس از مصاحبه:
-
تأیید نهایی: پس از پیادهکردن صحبتها (نوشتن آنها روی کاغذ یا فایل دیجیتال)، حتماً متن نهایی را برای مصاحبهشونده بفرستید تا آن را مطالعه کرده و تأیید کند. این کار از صحت اطلاعات و رعایت امانتداری اطمینان میدهد.
-
گزارشنویسی: مصاحبه را به همراه تحلیلی کوتاه از یافتهها، در قالب یک گزارش منظم به کلاس بیاورید.
نکته: مصاحبه میتواند به صورت مکاتبهای هم انجام شود. در این روش، پرسشنامه را برای فرد مورد نظر ارسال میکنید و او در فرصت مناسب، پاسخ کتبی میدهد.
گام سوم: فعالیتهای عملی کلاسی
فعالیت ۱ (تهیه پرسشنامه):
از دانشآموزان بخواهید با توجه به موضوع پژوهشی که انتخاب کردهاند، مشخص کنند با چه کسانی باید مصاحبه کنند. سپس یک پرسشنامه (فهرستی از سوالات) برای مصاحبه خود طراحی کرده و به کلاس بیاورند.
فعالیت ۲ (بررسی و اصلاح پرسشنامه در کلاس):
چند نفر از دانشآموزان موضوع خود و پرسشنامهای که تهیه کردهاند را برای کلاس بخوانند. با راهنمایی معلم و مشارکت سایر دانشآموزان، درباره نقاط قوت و ضعف سوالات (مثلاً واضح نبودن سوال، بیش از حد طولانی بودن، نامرتبط بودن) گفتوگو کرده و آنها را اصلاح کنند.
فعالیت ۳ (انجام مصاحبه و ارائه گزارش):
از دانشآموزان بخواهید برای هفته بعد، مصاحبه خود را انجام داده و گزارشی از آن (شامل زمان و مکان مصاحبه، مشخصات مصاحبهشونده، سوالات و پاسخها، و نتیجهگیری کوتاه) تهیه کنند و به کلاس بیاورند.
فعالیت ۴ (مرور و نقد همکلاسیها):
گزارشهای مصاحبه را روی میز قرار دهید. از دانشآموزان بخواهید با توجه به علاقه خود، یکی از گزارشها را انتخاب کرده، بخوانند و سپس با تهیهکننده آن به گفتوگو بپردازند. این کار باعث یادگیری از تجربیات یکدیگر میشود.
فعالیت ۵ (تمرین نگارش نامه درخواست):
از دانشآموزان بخواهید برای فردی که صلاحیت مصاحبه درباره موضوعشان را دارد، یک نامه رسمی بنویسند و درخواست مصاحبه کنند. چند نمونه از این نامهها در کلاس خوانده شود و برای بهتر و مؤثرتر شدن آنها گفتوگو کنید.
بخش دوم: توضیحات تکمیلی برای معلم
برای اینکه آموزش مصاحبه عمیقتر و کاربردیتر شود، به نکات زیر توجه کنید:
۱. تفاوت بین «پرسشنامه کتبی» و «راهنمای مصاحبه»
-
به دانشآموزان توضیح دهید که پرسشنامهای که برای مصاحبه آماده میکنند، صرفاً یک لیست خشک و غیرقابل انعطاف نیست. این پرسشنامه یک راهنما است. در طول مصاحبه، ممکن است پاسخهای مصاحبهشونده سوالات جدیدی ایجاد کند که باید دنبال شوند.
۲. انواع سوالات در مصاحبه
-
سوالات باز: سوالاتی که با «چرا»، «چطور»، «نظرتان درباره... چیست» شروع میشوند. این سوالات به مصاحبهشونده اجازه میدهند توضیحات کاملی بدهد. (مثلاً: «نظر شما درباره تأثیر شبکههای اجتماعی بر نوجوانان چیست؟»)
-
سوالات بسته: سوالاتی که پاسخ کوتاه «بله» یا «خیر» یا یک گزینه مشخص دارند. (مثلاً: «آیا فکر میکنید استفاده از تلفن همراه در کلاس درس باید ممنوع شود؟»)
-
به دانشآموزان بیاموزید در مصاحبههای عمقی، بیشتر از سوالات باز استفاده کنند.
۳. اهمیت تأیید نهایی (بازخوردگیری)
-
این مرحله را بسیار جدی بگیرید و دلیل آن را توضیح دهید:
-
امانتداری علمی: مطمئن میشوید که چیزی را اشتباه متوجه نشده یا تحریف نکردهاید.
-
کسب اعتبار: مصاحبهشونده با تأیید خود، به اطلاعات شما اعتبار میبخشد.
-
ایجاد ارتباط حرفهای: این کار نشاندهنده احترام شما به فرد مصاحبهشونده است و میتواند درهای همکاریهای بعدی را باز کند.
-
۴. نکاتی برای تهیه پرسشنامه (فعالیت ۱ و ۲)
-
سوالات باید کوتاه، روشن و بدون ابهام باشند.
-
از پرسیدن سوالات شخصی و خصوصی که باعث ناراحتی مصاحبهشونده میشود، خودداری کنید.
-
سوالات را به صورت منطقی و از ساده به دشوار سازماندهی کنید.
-
قبل از مصاحبه نهایی، پرسشنامه را با یکی از دوستان یا اعضای خانواده تمرین کنید تا متوجه اشکالات آن شوید.
۵. ساختار نامه درخواست مصاحبه (فعالیت ۵)
یک نامه رسمی و مؤثر برای درخواست مصاحبه باید شامل بخشهای زیر باشد:
-
مخاطب: نام و عنوان دقیق فرد.
-
مقدمه و معرفی: معرفی خود و مدرسه.
-
هدف از تماس: توضیح موضوع پژوهش و اهمیت آن.
-
دلیل انتخاب مصاحبهشونده: چرا فکر میکنید او بهترین فرد برای پاسخگویی است؟
-
درخواست مشخص: درخواست وقت مصاحبه به مدت معین (مثلاً ۲۰ دقیقه).
-
انعطافپذیری: پیشنهاد هماهنگی در وقت و مکان دلخواه مصاحبهشونده.
-
تشکر و امضا.
۶. آمادگی برای شرایط پیشبینینشده
به دانشآموزان یادآوری کنید که ممکن است مصاحبهشونده در روز مقرر وقت کافی نداشته باشد، یا برخی سوالات را نخواهد پاسخ دهد. باید برای این شرایط آماده باشند و خونسردی خود را حفظ کنند. هدف نهایی، کسب اطلاعات مفید است، نه اصرار بر پرسیدن تمام سوالات.
