عنوان فعالیت: دانشآموز پژوهشگر کلاس چهارمی؛ آشنایی با مفهوم تحقیق و کتابخانه
مخاطب: آموزگاران پایه چهارم دبستان
هدف کلی: دانشآموزان با مفهوم «پژوهش» و «تحقیق» آشنا شوند و نقش کتابخانه را به عنوان مهمترین منبع برای یافتن پاسخ پرسشهای خود درک کنند.
اهداف جزئی:
-
آشنایی با معنای پژوهش (پرسش و جستوجوی هدفمند)
-
تقویت مهارت پرسشگری در مورد پدیدههای اطراف
-
آشنایی عملی با کتابخانه و نحوه یافتن منابع
-
آشنایی با کتابهای مرجع (مانند فرهنگنامه) و نحوه استفاده از آنها
-
یادگیری ثبت منابع برای تهیه فهرست در پژوهش
مراحل اجرا:
گام اول: شروع با یک پرسش ساده (ایجاد انگیزه)
آموزگار از دانشآموزان میپرسد: «آیا تا به حال به تئاتر رفتهاید؟»
پس از شنیدن پاسخها و خاطرات کودکان، آنها را به سمت پرسشهای دقیقتر هدایت میکند و سوالاتی را که مطرح میشود، روی تخته کلاس مینویسد:
۱. تئاتر چیست؟
۲. آیا تئاتر همان سینماست؟
۳. تئاتر و سینما چه تفاوتهایی دارند؟
۴. در تئاتر چه کارهایی انجام میدهند؟
۵. چند نفر در اجرای یک تئاتر نقش دارند؟
۶. تئاتر چه فایدهای برای مردم دارد؟
گام دوم: معرفی مفهوم «پژوهش»
آموزگار میگوید: «برای پاسخ دادن به این سوالات، باید تحقیق کنیم.»
طبیعی است که چند دانشآموز بپرسند: «تحقیق یعنی چه؟»
آموزگار پاسخ میدهد: «تحقیق یا پژوهش یعنی پرس و جو کردن، یعنی یک موضوع را موشکافانه بررسی کنیم تا بفهمیم چیزهایی که درباره آن میگوییم درست است یا نه. پژوهش یعنی مجموعه کارهایی که انجام میدهیم تا پاسخ یک سوال مهم و تازه را پیدا کنیم. مثلاً برای پیدا کردن پاسخ سوال ۲ و ۳ (تفاوت تئاتر و سینما) باید پژوهش کنیم.»
گام سوم: مرور اطلاعات قبلی و رفتن به کتابخانه
وقتی دانشآموزان میپرسند «چگونه پژوهش کنیم؟»، آموزگار پاسخ میدهد: «از طریق کتابخانه». سپس فرصت را غنیمت شمرده و از دانشآموزان میخواهد اطلاعات خود را درباره کتابخانه، روش چیدن کتابها در قفسه، جستوجو و مقررات کتابخانه مدرسه مرور کنند و برای هم بازگو نمایند.
سپس آنها را به کتابخانه مدرسه میبرد.
گام چهارم: آموزش در کتابخانه (با کمک کتابدار)
کتابدار ضمن خوشآمدگویی، برای دانشآموزان توضیح میدهد:
-
«پاسخ سوالات شما درباره تئاتر در کتابها و مجلههایی که در قفسهها قرار دارند، پیدا میشود.»
-
نکته مهم: «گاهی اوقات موضوع مورد علاقه شما به همان شکلی که فکر میکنید، یک کتاب مستقل ندارد. مثلاً ممکن است در این کتابخانه فقط یک کتاب با عنوان «تئاتر» داشته باشیم، اما در کتابی که درباره «هنر» نوشته شده، یک فصل کامل به تئاتر اختصاص داشته باشد. پس باید در موضوعات مرتبط هم جستوجو کنید.»
-
«حتی میتوانید در میان کتابهای داستانی هم به دنبال نمایشنامه بگردید. نمایشنامه، داستانی است که یک نویسنده (که به او نمایشنامهنویس میگویند) آن را مینویسد تا در سالن تئاتر اجرا شود. وقتی همین داستان برای سینما نوشته شود، به آن فیلمنامه میگویند.»
با کمک آموزگار و کتابدار، دانشآموزان در قفسههای مختلف به جستوجو میپردازند و کتابهای مرتبط با تئاتر را پیدا میکنند.
گام پنجم: آشنایی با کتاب مرجع (فرهنگنامه)
هفته بعد، آموزگار دوباره دانشآموزان را به کتابخانه میبرد تا با کتابهای مرجع آشنا شوند.
-
آنها را به سمت قفسه کتابهای مرجع هدایت میکند.
-
«فرهنگنامه کودکان و نوجوانان» را از قفسه بیرون میآورد.
-
با صدای بلند چند واژه را میخواند و توضیح میدهد که تمام کلمات و موضوعات در این کتاب بر اساس ترتیب حروف الفبا مرتب شدهاند.
-
جلد نهم را ورق میزند و کلمه «تئاتر» را پیدا میکند.
-
از یکی از دانشآموزان میخواهد نوشته زیر این کلمه را که به آن «مقاله» میگویند، برای دوستانش بخواند.
گام ششم: آموزش ثبت منابع (فهرست منابع)
پس از گفتوگو درباره اطلاعات بهدست آمده، آموزگار نکته بسیار مهمی را به دانشآموزان میآموزد:
«هر وقت کتاب یا مجلهای را برای پاسخ به سوالات تحقیق خود انتخاب کردید، بلافاصله نام کتاب و نام نویسنده آن را یادداشت کنید. این کار برای تهیه فهرست منابع در پایان تحقیق ضروری است.»
سپس توضیح میدهد: «منابع تحقیق یعنی تمام جاهایی که پژوهشگر اطلاعاتش را از آنها به دست آورده است؛ مثل کتابها، مجلهها، فرهنگنامهها و...»
گام هفتم: بازگشت به کلاس و تهیه گزارش
روز بعد، دانشآموزان یادداشتهایی را که از منابع مختلف (کتابها، فرهنگنامه و...) برداشتهاند، در کلاس میخوانند.
سپس آموزگار از آنها میخواهد:
۱. از تمام منابع خود یادداشتبرداری منظمی تهیه کنند.
۲. نتیجه پژوهش خود را (پاسخ سوالات اولیه) به صورت خلاصه بنویسند.
۳. یک گزارش پژوهشی ساده (شامل سوالات، پاسخها و فهرست منابع) آماده کنند.
بخش دوم: توضیحات تکمیلی و نکات کاربردی برای آموزگار
۱. چرا این روش برای کلاس چهارم مناسب است؟
دانشآموزان کلاس چهارم از نظر شناختی آمادهاند تا مفاهیم انتزاعیتری مانند «پژوهش» را درک کنند، اما همچنان نیاز به تجربه عینی و ملموس دارند. شروع با یک موضوع ساده و روزمره مثل تئاتر، آنها را وارد فرآیند پژوهش میکند بدون اینکه احساس خستگی یا سردرگمی کنند.
۲. تفاوت این فعالیت با فعالیت کلاس دوم
در فعالیت کلاس دوم، هدف آشنایی اولیه با کتاب و ساختن کتابخانه کلاسی بود. در اینجا (کلاس چهارم)، دانشآموزان با مفهوم انتزاعیتر «پژوهش» و «منبع» آشنا میشوند و یاد میگیرند که:
-
پژوهش یک فرآیند هدفمند برای پاسخ به سوال است.
-
ممکن است پاسخ در یک کتاب خاص پیدا نشود و باید در موضوعات مرتبط جستوجو کرد.
-
باید منابع خود را ثبت کنند.
۳. نکات اجرایی برای بازدید از کتابخانه
-
هماهنگی با کتابدار: قبل از بازدید، موضوع تحقیق (تئاتر) را با کتابدار در میان بگذارید تا او منابع مرتبط را از قبل شناسایی کند.
-
ایجاد چالش: در حین جستوجو، میتوانید چالشهای کوچکی ایجاد کنید. مثلاً: «چه کسی میتواند کتابی پیدا کند که درباره تئاتر باشد، اما کلمه تئاتر در عنوان آن نیامده باشد؟» (مثل کتابهای مربوط به هنرهای نمایشی)
۴. توضیح بیشتر درباره فرهنگنامه
-
به دانشآموزان بگویید که فرهنگنامهها و دایرةالمعارفها «دوستهای صمیمی» پژوهشگران هستند. چون اطلاعات خلاصه و مفید را سریع در اختیارشان میگذارند.
-
تأکید کنید که در فرهنگنامهها، ترتیب الفبایی مانند ترتیب کلمات در فرهنگ لغت است و پیدا کردن کلمات در آن آسان است.
۵. اهمیت ثبت منابع (فهرست نویسی)
-
این کار را میتوانید با یک بازی ساده تمرین کنید: «فرض کنید دوست شما میخواهد کتابی را که شما خواندهاید پیدا کند. چه اطلاعاتی باید به او بدهید؟» (نام کتاب، نویسنده)
-
ثبت منابع، کودکان را با مفهوم «امانتداری علمی» به زبان ساده آشنا میکند.
۶. مدیریت سوالات و گزارشها
-
ممکن است دانشآموزان به پاسخهای متفاوتی برسند. این یک فرصت عالی برای بحث و گفتوگو است. به آنها بیاموزید که پژوهش همیشه به یک پاسخ واحد ختم نمیشود.
-
گزارش پژوهش میتواند بسیار ساده باشد: یک برگه شامل سوال، پاسخ (با کلمات خود دانشآموز) و نام کتابهایی که استفاده کرده است.
۷. گسترش فعالیت (ایدههای بیشتر)
-
این الگو را میتوانید برای موضوعات دیگر (مثل «چرا آسمان آبی است؟»، «زندگی مورچهها»، «چگونگی ساخت کاغذ») تکرار کنید.
-
اگر کتابخانه مدرسه مجهز است، آنها را با بخش مجلات و روزنامهها نیز آشنا کنید. شاید مقالهای درباره تئاتر در یک مجله پیدا کنند.
