مقدمه
«خواننده جهانی» (Worldreader) یک سازمان غیرانتفاعی بینالمللی است که با استفاده از فناوری دیجیتال، دسترسی کودکان و خانوادههای کمبرخوردار را به کتاب و منابع خواندنی افزایش میدهد. این سازمان مأموریت خود را با عبارت «کمک به خواندن جهان» بیان میکند و بر این باور است که هیچ کودکی نباید به دلیل فقر، محل زندگی، زبان یا نبود کتاب از تجربه خواندن محروم بماند.
خواننده جهانی فعالیت خود را از سال ۲۰۱۰ آغاز کرده و مدل آن بر پیوند میان کتاب دیجیتال، فناوری تلفن همراه، محتوای محلی، مشارکت والدین و پژوهش آموزشی استوار است. برنامه اصلی این سازمان، یعنی «بوکاسمارت» (BookSmart)، یک کتابخانه دیجیتال رایگان برای کودکان، والدین و مراقبان آنان است.
خواننده جهانی چیست؟
خواننده جهانی سازمانی جهانی در حوزه سوادآموزی و ترویج خواندن است که تلاش میکند کتاب را از طریق تلفن همراه، تبلت و رایانه به کودکانی برساند که به کتابخانه و کتاب چاپی دسترسی محدودی دارند.
این سازمان علاوه بر فراهمکردن کتابهای دیجیتال، به دنبال آن است که:
- عادت مطالعه در خانوادهها شکل بگیرد؛
- والدین در یادگیری کودکان مشارکت کنند؛
- کودکان به زبان مادری و زبانهای محلی کتاب بخوانند؛
- دسترسی به منابع آموزشی در مناطق دورافتاده افزایش یابد؛
- خواندن با رشد اجتماعی ـ عاطفی کودکان پیوند بخورد.
بر اساس گزارش پژوهشی منتشرشده از سوی خواننده جهانی، این سازمان از زمان آغاز فعالیت خود به حدود ۲۲ میلیون خواننده در سراسر جهان دست یافته و پلتفرم بوکاسمارت در بیش از ۱۰۰ کشور قابل استفاده بوده است.
پیشینه شکلگیری
خواننده جهانی در سال ۲۰۱۰ در دورهای شکل گرفت که گسترش تلفنهای همراه و ابزارهای دیجیتال، امکان تازهای برای دسترسی به کتاب فراهم میکرد. ایده اصلی سازمان این بود که فناوری بتواند محدودیتهای توزیع کتاب چاپی را کاهش دهد و منابع خواندنی را با هزینه کمتر به کودکان و خانوادهها برساند.
در بسیاری از مناطق کمبرخوردار، مشکل فقط نبود مدرسه نیست؛ بلکه نبود کتاب مناسب، کتابخانه، منابع زبان مادری و فرصت مطالعه در خانه نیز مانع رشد سواد میشود. خواننده جهانی تلاش کرده است از طریق محتوای دیجیتال و همکاری با سازمانهای محلی، بخشی از این خلأ را جبران کند.
مأموریت و چشمانداز
مأموریت خواننده جهانی، گسترش فرصت خواندن برای کودکان و خانوادههاست. این سازمان سوادآموزی را یکی از پایههای توسعه فردی و اجتماعی میداند.
از دیدگاه خواننده جهانی، خواندن میتواند به این زمینهها کمک کند:
- بهبود درک مطلب؛
- رشد واژگان و مهارت زبانی؛
- تقویت رابطه والد و کودک؛
- افزایش آمادگی تحصیلی؛
- رشد مهارتهای اجتماعی و عاطفی؛
- گسترش سواد دیجیتال؛
- تقویت اعتمادبهنفس و استقلال کودک.
برنامه بوکاسمارت
معرفی برنامه
«بوکاسمارت» مهمترین برنامه خواننده جهانی است. این برنامه یک کتابخانه دیجیتال رایگان را در اختیار خانوادهها قرار میدهد و برای استفاده با تلفن همراه، تبلت و رایانه طراحی شده است.
مخاطبان اصلی بوکاسمارت عبارتاند از:
- کودکان خردسال؛
- والدین و مراقبان؛
- معلمان؛
- مدرسهها و مراکز آموزشی؛
- سازمانهای مردمنهاد؛
- جوامع کمبرخوردار و دورافتاده.
این پلتفرم بهگونهای طراحی شده است که خانوادهها بتوانند بدون نیاز به کتابخانه فیزیکی، به مجموعهای از کتابهای کودک دسترسی پیدا کنند.
ویژگیهای بوکاسمارت
مهمترین ویژگیهای این برنامه عبارتاند از:
- دسترسی رایگان؛
- وجود هزاران کتاب کودک؛
- پشتیبانی از چند زبان؛
- توجه به فرهنگ و تجربههای محلی؛
- امکان مطالعه با تلفن همراه و تبلت؛
- مصرف پایین داده؛
- امکان استفاده آفلاین از برخی منابع؛
- فعالیتهای بازیمحور؛
- راهنمایی برای والدین؛
- چالشها و فعالیتهای خانوادگی مطالعه.
این ویژگیها بهویژه برای خانوادههایی اهمیت دارند که به اینترنت پرسرعت یا کتاب چاپی دسترسی ندارند.
زبان و محتوای محلی
یکی از چالشهای کتابخانههای دیجیتال بینالمللی، غلبه زبانهای پرکاربرد و کمبود محتوای بومی است. خواننده جهانی برای حل این مشکل با ناشران و نهادهای محلی همکاری میکند و کتابهایی را در زبانهای مختلف در اختیار کودکان قرار میدهد.
تجربه برنامههای این سازمان نشان داده است که والدین معمولاً به کتابهایی به زبان مادری کودکان علاقه بیشتری دارند؛ زیرا این کتابها برای گفتوگو، بلندخوانی و ارتباط عاطفی مناسبترند.
در عین حال، بسیاری از والدین به کتابهای انگلیسی نیز علاقه نشان میدهند، زیرا آن را با موفقیت تحصیلی و فرصتهای آینده کودکان مرتبط میدانند.
تمرکز بر مشارکت والدین
خواننده جهانی فقط به این پرسش توجه نمیکند که «کودک چه کتابی میخواند؟»؛ بلکه میپرسد: چه کسی با کودک میخواند و این خواندن در کجا اتفاق میافتد؟
پژوهشهای این سازمان نشان میدهد که مطالعه مشترک والد و کودک میتواند:
- رابطه عاطفی میان آنها را تقویت کند؛
- گفتوگو در خانواده را افزایش دهد؛
- واژگان کودک را گسترش دهد؛
- علاقه کودک به کتاب را بیشتر کند؛
- والدین را به نقش آموزشی خود آگاهتر سازد.
در برنامههای خواننده جهانی، والدین از طریق پیامک، محتوای دیجیتال، راهنماهای مطالعه و فعالیتهای خانوادگی به خواندن با کودکان تشویق میشوند.
نمونههای برنامهای در کشورهای مختلف
کنیا
در کنیا، خواننده جهانی با برنامههایی مانند «رشد خوانندگان» (Raising Readers) بر نقش معلمان و والدین در شکلگیری عادت مطالعه تمرکز کرده است.
تجربه این برنامه نشان داده است که معلم میتواند در پذیرش فناوری از سوی خانوادهها نقش مهمی داشته باشد. اگر معلم استفاده از بوکاسمارت را معرفی و پیگیری کند، احتمال مشارکت والدین افزایش مییابد.
مصر
در همکاری خواننده جهانی و سازمان «کر» (CARE)، بیش از ۷۱۲ خانواده در برنامه مطالعه مشارکت کردند. بر اساس گزارش پژوهشی، خانوادههای شرکتکننده پس از چند هفته، بهطور میانگین روزانه حدود ۲۳ دقیقه با کودکان خود مطالعه میکردند.
این نمونه نشان میدهد که فناوری، اگر با آموزش و حمایت اجتماعی همراه شود، میتواند به تغییر رفتار مطالعه در خانواده کمک کند.
هند
برنامه «با کودکان بخوانید» (Read to Kids) در دهلی هند، یکی از نمونههای مهم فعالیت خواننده جهانی است. این برنامه از سال ۲۰۱۵ تا ۲۰۱۷ اجرا شد و از تبلیغات دیجیتال، پیامرسانی و فعالیتهای حضوری برای تشویق والدین به مطالعه با کودکان استفاده کرد.
ویژگیهای برنامه:
- دسترسی حدود ۲۰۰ هزار خانواده؛
- کتابخانهای شامل حدود ۵۵۰ کتاب داستان کودک؛
- کتابهایی به زبان هندی و انگلیسی؛
- همکاری با ۳۴ ناشر محلی و بینالمللی؛
- تبدیل حدود ۷ هزار خانواده به خوانندگان منظم.
در این مطالعه، خواننده منظم کسی بود که دستکم چهار بار در ماه از برنامه مطالعه استفاده میکرد.
اردن
در برنامههای مرتبط با خانوادههای پناهنده سوری در اردن، والدین مطالعه مشترک را راهی برای تقویت رابطه خود با کودکان دانستند. در چنین شرایطی، کتاب علاوه بر نقش آموزشی، میتواند به کودکان در مدیریت اضطراب، تجربه مهاجرت و فشارهای روانی کمک کند.
ایالات متحده آمریکا
خواننده جهانی در ایالات متحده نیز بر خانوادههای کمبرخوردار و کودکانی تمرکز دارد که در خانه به کتاب دسترسی کافی ندارند. فعالیتهای این سازمان در این کشور شامل دسترسی دیجیتال به کتاب و تشویق خانوادهها به مطالعه مشترک است.
پژوهش و ارزیابی اثرگذاری
یکی از ویژگیهای مهم خواننده جهانی، توجه به پژوهش و ارزیابی است. این سازمان تلاش میکند بررسی کند که فناوری دیجیتال چگونه میتواند:
- میزان مطالعه کودکان را افزایش دهد؛
- مشارکت والدین را تقویت کند؛
- محیط سوادآموزی خانه را بهبود دهد؛
- دسترسی به کتاب را در مناطق محروم گسترش دهد.
مطالعه برنامه «با کودکان بخوانید» در هند، با همکاری نهاد «ریزالتس فور دولوپمنت» (Results for Development)، یکی از منابع مهم برای بررسی اثر فناوری بر مطالعه خانوادگی است.
نتایج این مطالعه نشان داد که ترکیب چند روش، از جمله پیامرسانی دیجیتال، تبلیغات، فعالیتهای حضوری و دسترسی رایگان به کتاب، در تغییر نگرش والدین مؤثرتر از استفاده از یک روش واحد است.
مزیتهای مدل دیجیتال خواننده جهانی
کاهش هزینه توزیع
ارسال و نگهداری کتاب چاپی در مناطق دورافتاده هزینهبر است. کتاب دیجیتال میتواند با هزینه کمتر به تعداد زیادی از خانوادهها برسد.
دسترسی در مناطق دورافتاده
در مناطقی که مدرسه یا کتابخانه مناسبی وجود ندارد، تلفن همراه میتواند به ابزار دسترسی به کتاب تبدیل شود.
تنوع زبانی
یک پلتفرم دیجیتال میتواند مجموعهای از کتابها را در زبانهای مختلف ارائه کند و سریعتر از نظام توزیع چاپی بهروزرسانی شود.
امکان مطالعه خانوادگی
والدین و کودکان میتوانند از یک ابزار مشترک برای خواندن و گفتوگو درباره کتاب استفاده کنند.
گردآوری داده
پلتفرم دیجیتال امکان بررسی الگوهای استفاده، تعداد مطالعه و میزان مشارکت کاربران را فراهم میکند؛ البته استفاده از این دادهها باید با رعایت حریم خصوصی همراه باشد.
محدودیتها و چالشها
شکاف دیجیتال
همه کودکان به تلفن همراه، برق، اینترنت یا ابزار مناسب دسترسی ندارند. بنابراین کتاب دیجیتال نمیتواند بهتنهایی جایگزین کتابخانه و کتاب چاپی شود.
نیاز به همراهی بزرگسال
کودکان خردسال معمولاً برای استفاده مؤثر از کتابخانه دیجیتال به همراهی والد، معلم یا مراقب نیاز دارند.
کیفیت و تناسب محتوا
کتابهای دیجیتال باید از نظر زبان، تصویر، محتوا و تناسب فرهنگی بررسی شوند. تعداد زیاد کتاب بهتنهایی نشانه کیفیت نیست.
پایداری برنامهها
اجرای برنامه در مقیاس جهانی به منابع مالی، همکاری نهادهای محلی و پشتیبانی فنی مستمر نیاز دارد.
محدودیت شواهد منتشرشده
خواننده جهانی درباره تعداد کاربران و دامنه فعالیت خود اطلاعاتی ارائه میکند، اما برای همه برنامهها دادههای مستقل و بلندمدت درباره بهبود مهارت خواندن منتشر نشده است. بنابراین باید میان خروجیها مانند تعداد کاربران و کتابهای ارائهشده، و پیامدها مانند رشد واقعی مهارت خواندن تفاوت گذاشت.
تفاوت خواننده جهانی با نهادهای اهدای کتاب
خواننده جهانی با سازمانهایی مانند «بوک اید اینترنشنال» (Book Aid International) تفاوت دارد. بوک اید بیشتر بر کتابهای چاپی، تجهیز کتابخانهها و آموزش کتابداران تمرکز میکند؛ در حالی که خواننده جهانی محور اصلی خود را بر دسترسی دیجیتال، مطالعه خانوادگی، تلفن همراه و محتوای چندزبانه گذاشته است.
البته این دو رویکرد رقیب یکدیگر نیستند. در بسیاری از جوامع، بهترین نتیجه از ترکیب کتاب چاپی، کتابخانه فیزیکی و منابع دیجیتال به دست میآید.
اهمیت خواننده جهانی برای ترویج خواندن
تجربه خواننده جهانی برای فعالان ترویج خواندن چند درس مهم دارد:
- فناوری زمانی مفید است که به نیاز واقعی جامعه پاسخ دهد.
- کتابهای زبان مادری برای شکلگیری تجربه خواندن اهمیت دارند.
- والدین باید بخشی از برنامه سوادآموزی باشند.
- محتوای دیجیتال باید با آموزش و پیگیری همراه شود.
- دسترسی رایگان، شرط مهم اما کافی برای مطالعه نیست.
- ارزیابی اثرگذاری باید در کنار آمار پوشش برنامه انجام شود.
جمعبندی
خواننده جهانی سازمانی بینالمللی است که با استفاده از فناوری دیجیتال، کتاب را به کودکان و خانوادههایی میرساند که دسترسی محدودی به منابع خواندنی دارند. برنامه بوکاسمارت، محتوای چندزبانه، امکان مطالعه آفلاین، مشارکت والدین و همکاری با مدرسهها و سازمانهای محلی، عناصر اصلی مدل این سازمان هستند.
مهمترین ویژگی خواننده جهانی این است که ترویج خواندن را از کتابخانه فیزیکی به خانه، تلفن همراه، مدرسه، مرکز درمانی و جامعه محلی میبرد. با وجود چالشهایی مانند شکاف دیجیتال و نیاز به ارزیابیهای مستقل بیشتر، این سازمان نمونهای مهم از پیوند فناوری و سوادآموزی در جهان امروز است.
منابع
-
وبسایت رسمی خواننده جهانی
-
برنامه بوکاسمارت
-
گزارش «فناوری چگونه میتواند مشارکت والدین و مراقبان را در یادگیری کودکان تسهیل کند؟»
خواننده جهانی و شبکه تأمین مالی آموزش، ۲۰۲۴
-
گزارش پژوهشی برنامه «با کودکان بخوانید» در هند
«ریزالتس فور دولوپمنت»، ۲۰۱۸
-
پایگاه کتابهای دیجیتال بوکاسمارت
