در بیشهای پهناور که از کرانههای رود «گودِنو» در شمال یوتلاند تا فرسنگها در دل دشت دامن میگسترَد، پشتهای بلند و خاکی چون دیواری ستبر در دل جنگل قد برافراشته است. در جانب باختریِ این تیغهٔ خاکی، کلبهمزرعهای ساده بر پا بود؛ گرداگردش زمینی چنان کمرمق و شنی که در میان خوشههای تُنُک چاودار و گندم، خاک زرد رخ مینمود. سالها پیش، دهقانانی که در آن آب و خاک دست در کارِ کشت داشتند، با سه رأس گوسفند، یک خوک و دو گاوِ نر روزگار میگذراندند؛ سفرهشان گشاده نبود، اما چنان که رسم قناعتپیشگان است، نان بخور و نمیری داشتند و از قسمت خویش خشنود بودند. دستشان میرسید که دو اسب نیز نگاه دارند، اما میان برزگران آن سامان مثلی بر سر زبانها بود که: «اسب هر چه بار بیاورد، خودش میچرد»؛ یعنی دخل و خرجش با هم سر به سر میشود. «یپّه یانس»، صاحب مزرعه، تابستانها بیل و داس میزد و زمستانها به ارسیتراشی و ساختن کفشهای چوبی مینشست. شاگرد چالاکی نیز در کنار دستش کار میکرد که در تراشیدن کفشهای سبک، محکم و خوشتراش دستِکمی از خودِ او نداشت. افزون بر کفش، قاشقهای چوبیِ ظریفی نیز میتراشیدند که سکهٔ رایج بازار بود و نانآور؛ از این رو هیچکس یپّه یانس و اهل بیتش را بینوا و تهیدست نمیخواند.
تحلیل داستان «ایب و کریستینای کوچک» اثر هانس کریستیان آندرسن
در این میان، «ایبِ کوچک»، پسرک هفتساله و تکفرزند خانه، ساعتها خاموش مینشست و به دست کارگران چشم میدوخت؛ یا چوبدستیِ خشکی برمیداشت و با کارد میتراشید، و چه بسا به جای چوب، سرانگشتان کوچکش را میبرید! اما روزی از روزها بخت یارش شد و دو پاره چوب را چنان به استادی تراشید که راستراستی دو جفت کفش چوبیِ بندانگشتی از آب درآمد؛ و ایب در دل عهد کرد آنها را به «کریستینای کوچک» پیشکش کند.
اما کریستینای کوچک که بود؟ او دخترک قایقبان بود؛ چنان ظریف، شیرین و بلندبالا که گویی دختر امیری از تبار بزرگان است، و اگر جامهای فاخر بر تن میکرد، محال بود کسی باور کند در کومهای گلین بر پهنهٔ دشت، روزگار به سر میبرد. پدرش مردی عیالمرده و تنها بود که نانش را از راه حمل هیزم با کرجیِ کهنهاش به دست میآورد؛ چوبهای جنگلی را به برکههای مارماهی در اراضی سیلکبورگ میبرد و گاه بارهایش را تا شهر راندرس حمل میکرد. پناهی نبود تا دخترک را بدان سپارد؛ از این رو کریستینا پیوسته یا در کنج کرجی کنار پدر مینشست، یا در میان علفزارهای دشت و بوتههای زرشک و تمشک وحشی میدوید و بازی میکرد. گاه که پدر بارِ سفر به شهر میبست، کریستینا را—که یک سالی از ایب کوچکتر بود—از میان صحرا به کلبهٔ یپّه یانس میآورد و نزد آنان به امانت میگذاشت.
ایب و کریستینا در هر کاری یار و غمخوار یکدیگر بودند؛ هرگاه گرسنه میشدند تکهنان و توتهای وحشیشان را با هم بخش میکردند، در باغچه خاکبازی میکردند و دوشادوش هم در دشت و دمن جستوخیز مینمودند. باری چنان در عمق جنگل پیش رفتند که پای بر فراز آن پشتهٔ خاکی و بلند نهادند، و روزی دیگر تخم چند پرندهٔ پابلند را در شکاف علفها یافتند که پیش چشم کوچکشان واقعهای بس عظیم مینمود. ایب تا آن روز نه پا به صحرای خانهٔ قایقبان گذاشته بود و نه سوار بر موجهای رود شده بود؛ تا آنکه سرانجام روز موعود فرا رسید: قایقبان ایب را به سفری روی آب فراخواند. پسینگاهِ پیش از سفر، پسرک با مرد همراه شد و به کلبهاش در دشت رفت، و بامدادانِ روز بعد، دو کودک را بر فراز تودهای بلند از هیزم در میانهٔ کرجی نشاندند. کودکان نان و توتفرنگی وحشی میخوردند و قایقبان و شاگردش با دیرکهای بلند، شناور را بر سینهٔ آب پیش میراندند. باد و جریان آب یارشان بود؛ قایق از روی دریاچههای کوچک و پرپیچوخم میگذشت، نیزارها گاه چنان در هم تنیده میشدند که گویی راهی پیش رو نیست، اما همواره باریکهآبی پیدا میشد تا کرجی بگذرد. شاخههای کهنسال بلوط بر فراز آب خمیده بودند، چنان که گویی آستینها را بالا زدهاند تا بازوان برهنه و گرهخوردهشان را به رخ بکشند؛ ریشهٔ توسکاها از کرانه گسسته و در قعر آب چنگ انداخته بود و سرشاخههایشان چون جزیرههای کوچک و سرسبز از آب سر برآورده بودند. نیلوفران آبی بر موجها تاب میخوردند و همهچیز عطر سفری رؤیایی داشت تا آنکه به سد بزرگ مارماهی رسیدند؛ جایی که آب با غرش از میان دریچهها فرومیریخت و دو کودک با چشمانی گرد و حیرتزده به تماشایش ایستاده بودند. در آن سالها نه از کارخانهای نشانی بود و نه از شهری شلوغ؛ تنها مزارعی دورافتاده با گلهای اندک و برزگرانی پراکنده به چشم میخوردند. تنها ندای زندگی در سیلکبورگ، خروش آببندها بود و جیغ مرغابیان وحشی.
هیزمها را که خالی کردند، پدر کریستینا ریسهای مارماهی تازه و یک بچه خوک شیری خرید و همه را در سبدی در انتهای قایق جا داد. آنگاه راه بازگشت در پیش گرفتند. باد موافق وزید؛ دو بادبان برافراشتند و کرجی چنان سبکبال پیش تاخت که گویی دو اسب تازنده را بدان بستهاند. در میانهٔ راه، به نزدیکی کومهٔ شاگرد قایقبان رسیدند؛ کرجی را به ساحل بستند و دو مرد، پس از آنکه کودکان را به آرام نشستن امر کردند، پیاده شدند و به خشکی رفتند.
کودکان تنها دمی چند به این فرمان پایبند ماندند و زود همهچیز از یادشان رفت! نخست سرک کشیدند تا مارماهیها و بچه خوک را در سبد ببینند؛ سپس دست بردند تا خوک کوچک را بیرون بکشند، لمس کنند و نوازش نمایند؛ و از آنجا که هر دو میخواستند همزمان حیوان را در بغل بگیرند، طفلک از میان دستهای کوچکشان لغزید، در آب افتاد و امواج تند رود او را با خود برد!
فاجعهای هولناک رخ داده بود! ایب وحشتزده به خشکی جهید و پا به فرار گذاشت. کریستینا فریاد زد: «وای، مرا تنها نگذار!» و شتابان از پی او دوید. چند لحظه بعد، خود را در انبوهیِ بوتههای تیغدار دیدند، بیآنکه دیگر اثری از کرجی یا کرانهٔ آب پیدا باشد. اندکی دیگر دویدند تا پای کریستینا پیچ خورد، بر زمین افتاد و هایهای گریست.
ایب زیر بغلش را گرفت و گفت: «غصه نخور؛ پشت سرم بیا، خانه درست همان روبهروست.» اما خانهای در آن حوالی نبود. در دل جنگل سرگردان شدند، بر برگهای خشک و پاییزیِ سال پیش گام نهادند و خاشاک زیر پاهای کوچکشان شکست و صدا داد. ناگهان صیحهای تیز و سهمگین در فضا پیچید؛ هراسان بر جای خود خشک شدند. غریوِ شومی از گلوی عقابی برخاست و ترس بر دلشان انداخت؛ اما درست پیش رویشان، در ژرفای تاریک بیشه، تمشکهای سیاه و درشت به وفور روییده بودند. میوهها چنان وسوسهانگیز بودند که ترس را شستند و بردند؛ کودکان ایستادند و چندان تمشک خوردند که لبها و گونههایشان از عصارهٔ سیاه میوه یکدست رنگین شد.
دگربار همان بانگ وحشتناک در جنگل پیچید. کریستینا با بغض گفت: «به خاطر آن خوک حسابی کتک میخوریم!» ایب گفت: «فدای سرت! میرویم به کلبهٔ پدرم، همین نزدیکیهاست.»
اما راه را گم کرده بودند. شب پردهٔ تاریکش را کشید و هراس بر جانشان چنگ زد. سکوت سنگین بیشه هر از گاه با زوزهٔ شوم جغد شاخدار میشکست. سرانجام کریستینا به گریه نشست و اشک از چشمان ایب نیز سرازیر شد. پس از گریه و مویهٔ بسیار، تن خسته و لرزان خود را بر بستری از برگهای خشک رها کردند و به خوابی سنگین فرو رفتند.
خورشید بر آسمان بالا آمده بود که بیدار شدند؛ سرمای گزندهای بر تنشان نشسته بود، اما اندکی آنسوتر بر فراز تپهای، آفتاب از لابلای شاخ و برگها میتابید. با این پندار که بر بلندی گرم خواهند شد و شاید بام خانه را ببینند، خود را به فراز تپه رساندند. اما آنجا فرسنگها دور از سامانِ خودشان بود. بر لبهٔ پرتگاهی ایستادند که رو به دریاچهای زلال و آیینهگون سرازیر میشد؛ آب چنان شفاف بود که دستههای ماهیان در تابش خورشید چون سیم و زر میدرخشیدند. دو کودک غرق در این منظرهٔ نامنتظر بودند که بوی فندق تازه به مشامشان رسید؛ درختی پربار پیش رویشان بود. فندقها را شکستند و مغزهای تازه را چشیدند که ناگهان پیرزنی از میان خاربنها بیرون جست: زنی بلندبالا، با چهرهای آفتابسوخته و سیهچرده، زلفانی قیرگون، و چشمانی که صلبیهٔ سپیدش چون چشم کولیانِ بیابان میدرخشید. پشتهای بر دوش داشت و چوبدستیِ گرهداری در مشت. کولی بود.
نخست کلامش را درنیافتند؛ اما پیرزن دست در گریبان کرد و سه دانه فندق درشت درآورد و با صدایی مهربان گفت: «اینها فندقهای آرزویند و نفیسترین گوهرهای عالم در دلشان نهفته است.» ایب دل به دریا زد و فندقها را طلبید. زن آنها را به پسرک بخشید و خودش دامنش را از فندقهای درخت پر کرد.
دو کودک با چشمانی از حیرت گشوده به فندقها نگریستند. ایب پرسید: «در این یکی کالسکهای با دو اسب راهوار هست؟» پیرزن گفت: «آری، کالسکهای زرین با دو اسب طلا.» کریستینا در دم گفت: «پس این را به من بده!» و ایب آن را به او بخشید و زن کولی فندق را در گوشهٔ دستمالگردن دخترک گره زد. ایب دومی را بالا گرفت: «در این یکی دستمالگردنی ابریشمی و زیبا مثل مالِ کریستینا هست؟» زن پاسخ داد: «ده دستمال زربفت در آن است، با پیراهنهای حریر، جورابها و کلاهی با تور سپید.» کریستینا گفت: «این هم مال من! چقدر خوشگل است!» و ایب فندق دوم را نیز به دخترک سپرد. سومی فندقی ریز، کدر و سیاهسوخته بود. کریستینا گفت: «این یکی را خودت نگه دار؛ این هم قشنگ است.» ایب پرسید: «در دل این چه پنهان است؟» زن کولی گفت: «بهترین و ارزندهترین چیز عالم برای تو!» و ایب فندق سیاه را محکم در مشت فشرد.
پیرزن راهِ درست را به کودکان نشان داد؛ مسیری درست بر خلاف گمانشان، چنان که معلوم شد زن سرِ دزدی و فریب نداشته است. در میان راه به جنگلبانی برخوردند که ایب را میشناخت و به مدد او به خانه بازگشتند؛ جایی که اهل خانه از دلواپسی قالب تهی کرده بودند. هرچند به خاطر گم کردن خوک و سر به هوایی مستحق تنبیه بودند، اما به حرمت بازگشتشان بخشیده شدند. کریستینا به کومهٔ پدرش در دشت بازگشت و ایب در کلبهٔ کنار پشتهٔ خاکی ماندگار شد.
شبانگاه، نخستین کار ایب این بود که فندق سیاه را از جیب به در آورد؛ همان که میگفتند والاترین تحفهٔ گیتی را در خود دارد. آن را لای در و چارچوب نهاد و در را فشرد؛ پوستهاش در دم خرد شد، اما اثری از مغزِ فندق نبود! درونش پوک، کرمخورده و انباشته از مشتی خاک سیاه و تیره بود، درست شبیه گردِ توتون. ایب با حسرت گفت: «همان شد که حدس میزدم! مگر در دل فندقی به این خردی جای بهترین چیز عالم میشود؟ فندقهای کریستینا هم از همین قماشند؛ نه رختی از حریر در کار است و نه کالسکهای از زر!»
زمستانها آمدند و رفتند و سالیان درازی سپری شد تا ایب به سن تمییز و آیین تشرّف رسید و زمستانی تمام را نزد کشیش دهکدهٔ مجاور به آموختن معارف گذراند. در همان ایام، روزی قایقبان به دیدار خانوادهٔ ایب آمد و مژده داد که کریستینا به خدمتکاری نزد خاندانی بسیار محترم رفته است: «فکرش را بکنید! رفته به مهمانپذیرِ بزرگ هِرنینگ، فرسنگها دورتر در باختر. آنجا دستیار مهمانخانهدار است و اگر دختر سر به راهی باشد و آیین تشرّفش را به جای آورد، او را چون دختر خود خواهند پذیرفت.»
بدینسان ایب و کریستینا با هم وداع کردند. مردم دهکده از دیرباز آن دو را «نامزد یکدیگر» میخواندند. هنگام جدایی، دخترک دو فندق را نشانش داد که از روزگار گم شدن در جنگل همچنان به یادگار نگه داشته بود؛ و گفت که آن دو جفت کفش چوبیِ بچگی را نیز در گنجهاش گرامی داشته است. و بدین ترتیب از هم جدا شدند.
ایب پس از تشرّف، نزد مادر ماندگار شد؛ چرا که کفاشی چیرهدست شده بود و تابستانها به تنهایی زمین را شخم میزد و میکاشت. پدرش رخت به سرای دیگر کشیده بود و مادر کارگری در مزرعه نداشت. گاهبهگاه، پیکی یا مارماهیفروشی گذرا، خبری از کریستینا میآورد. روزگارش خوش بود و پس از ادای آیین، نامهای برای پدر فرستاد که در آن سلامی گرم به ایب و مادرش رسانده بود و نوشته بود ارباب و بیبی، پیراهنی زیبا و جامههایی پاکیزه به او خلعت دادهاند.
بهارِ سال بعد، کوبهٔ درِ کلبه به صدا درآمد؛ در را که گشودند، قایقبان با کریستینا بر آستانه ایستاده بودند! دخترک به دیدنشان آمده بود؛ کالسکهای از مسافرخانهٔ هِرنینگ به روستای مجاور میآمد و او فرصت را غنیمت شمرده بود. کریستینا چون بانوان اشراف آراسته و زیبا شده بود، با پیراهنی فاخر که گویی تنها برای قامت او دوخته بودند. او در اوج برازندگی ایستاده بود و ایب با جامهٔ کهنه و خاکآلودِ کارگری رو در رویش. ایب زبانش بند آمد؛ تنها دست ظریف دختر را گرفت و محکم در دست فشرد، اما از غایت شوق کلمهای از گلویش برنیامد. لیکن کریستینا بیپروا و گرم، سخن میگفت و با مهری بیپایان گونهاش را بوسید. ساعتی بعد که در خلوت ماندند، دخترک پرسید: «ایب، مرا به یاد آوردی؟» ایب همچنان دستش را رها نکرده بود و سرانجام زمزمه کرد: «بانویی والامقام شدهای، کریستینا... و من کارگری زمخت بیش نیستم؛ اما یاد تو و آن روزگاران هرگز از خاطرم محو نشد.»
آنگاه بر فراز آن پشتهٔ کهنسال رفتند و به دشتِ پر از گلهای زرد چشم دوختند. ایب دم برنمیآورد، اما در دل یقین داشت که کریستینا باید شریک زندگی او شود؛ مگر نه این بود که از کودکی آنان را جفتِ هم میخواندند؟ با آنکه کلامی نگفته بودند، دلش گواهی میداد که آنان به یکدیگر تعلق دارند. فرصت کوتاه بود؛ دخترک باید شبانه به ده مجاور بازمیگشت تا سحرگاه سوار بر کالسکه شود. ایب و قایقبان او را بدرقه کردند. مهتاب سیمین بر جاده میتابید. چون به مقصد رسیدند، ایب دست دختر را فشرد، برقی در چشمانش درخشید و واژهها با لرزشی عمیق از اعماق جانش بر لب آمد: «کریستینا، اگر دلت هوای جاه و جلال نکرده باشد، و اگر به لقمهنانی در کلبهٔ مادرم بسنده کنی، روزی عروس من خواهی شد. اما شتابی نیست، میتوانیم صبوری کنیم.» دخترک در پاسخش گفت: «آری ایب، بگذار دمی درنگ کنیم. به تو ایمان دارم و گمانم این است که دوستت میدارم؛ اما رخصت بده تا در آن بیندیشم.» ایب لبهای او را بوسید و از هم جدا شدند.
در راه بازگشت، ایب به پیرمرد گفت که او و کریستینا پیوند دل بستهاند. قایقبان گفت همیشه در دل منتظر چنین روزی بوده است؛ آن شب را در مزرعهٔ ایب ماند، اما سخن دیگری بر زبان نیاوردند.
در سال بعد، دو نامه میان ایب و کریستینا رد و بدل شد که پایان هر دو امضا شده بود: «وفادار تا دم مرگ.» اما در پایانِ سال، روزی قایقبان با چهرهای گرفته و درمانیده نزد ایب آمد؛ درودی از کریستینا آورد، اما زبانی لرزان داشت. سرانجام سفرهٔ دل گشود: کریستینا روزبهروز زیباتر شده و بختِ درخشانی درِ خانهاش را زده بود؛ همگان شیدایش بودند و پسرِ ارباب مهمانپذیر که به دیدن والدین آمده بود، دل به او باخته و خواهان پیوند با او بود. جوان در دیوانخانهای در کپنهاگ منصبی عالی داشت و چون کریستینا نیز به او میلی نشان داده بود، والدین جوان نیز رضایت داده بودند. با این همه، قایقبان افزود: «کریستینا یاد تو را در سینه دارد و از دلدادگیات باخبر است؛ از این رو قصد دارد پشت پا به این اقبال بلند بزند.»
ایب نخست کلمهای بر زبان نیاورد؛ چهرهاش چون گچ سفید شد، سر را به تلخی تکان داد و آرام گفت: «کریستینا نباید بختِ خویش را پس بزند.» پیرمرد گفت: «پس چند خطی برایش بنگار.»
ایب پشت میز نشست، اما قلم بر کاغذ یاری نمیکرد؛ کلمات برآمده از جانش نبودند، پس کاغذ را درید. بامداد روز بعد، نامهای آماده بر روی میز نهاده شده بود:
«نامهای را که به پدرت نگاشته بودی خواندم و دانستم که روزگارت به کام است و سعادتی فراختر پیش رو داری. دست بر دلت بگذار کریستینا، و نیک بنگر که با پیوند با من چه چیزی در انتظارت خواهد بود؛ چرا که مال و منال من در این جهان پشیزی بیش نیست. در اندیشهٔ من و جایگاه من مباش؛ تنها به سعادت و عاقبتِ خویش بیندیش. عهدی بر گردن تو نیست، و اگر در خلوتِ دل پیمانی با من بستهای، تو را از آن رها میسازم. دعا میکنم آسمان باران برکت و شادی بر سرت فرو ریزد؛ خداوند نیز به دل ناشادِ من تسلی خواهد بخشید. دوستدارِ وفادار همیشگیات، ایب.»
نامه روانه شد و به دست کریستینا رسید. در آبانماه، آیین خطبهخوانیِ پیوند او در کلیسای دشت و نیز در کلیسایی در کپنهاگ به جا آمد. مادرِ داماد آمد و کریستینا را با احترام به کپنهاگ برد، چرا که مشغلهٔ دیوانی به داماد رخصت سفر تا یوتلاند را نمیداد. در میانهٔ راه، دخترک پدر را در روستایی دید و واپسین وداع را به جا آورد. پیش ایب کلامی از این ماجرا بر زبان نیامد و خود نیز لب نگشود؛ اما مادر میدید که پسرش خاموش، در خود فرورفته و مغموم شده است.
در خلوتِ اندیشهاش، ناگزیر یاد آن سه فندق کولی افتاد؛ فندقهایی که گویی طالعبینانی راستگو بودند! یکی حامل کالسکهای زرین و اسبان بادپا بود و دیگری پر از جامههای فاخر؛ و کریستینا اینک همه را در کاشانهٔ نوینش در کپنهاگ به دست آورده بود. سهم دخترک تعبیر شده بود؛ اما سهم ایب فندقی با مشتی خاک سیاه بود... کولی گفته بود: «بهترین چیز برای تو!» ایب در دل تلخند زد و با خود گفت شاید چنین باشد؛ خاکِ سیاه، گوری تاریک و آرامش در آغوش لحد، اینک براستی بهترین مرهم برای جان خستهٔ او بود.
سالها گذشت؛ سالیانی نه چندان دراز، اما در دیدگان ایب چون قرنی کشدار. صاحبان مسافرخانه یک به یک درگذشتند و ثروتی هنگفت از هزاران سکه به پسرشان به ارث رسید. کریستینا اینک کالسکهای از طلا و صندوقچههایی پر از حریر در اختیار داشت. اما در دو سال پس از آن، خطی از کریستینا به پدرش نرسید؛ و هنگامی که سرانجام نامهای آمد، در آن نشانی از دولت و خرمی نبود. کریستینای نگونبخت! نه او رسم تدبیر و پسانداز میدانست و نه همسرش؛ ثروتی بادآورده بود که برکتی با خود نداشت، چرا که در پی شکرگزاری نبودند.
تابستانها دشت با گلهای زرین جامه نو میکرد و زمستانها برف سنگین بر بام کلبهٔ ایب—که در پناه پشتهٔ خاکی آرمیده بود—فرو میریخت. در روزی بهاری، هنگامی که خورشید گرما میبخشید، ایب گاوآهن را بر سینهٔ زمین میراند. ناگهان تیغهٔ خیش به سنگ خارهای اصابت کرد و جرقهای زد؛ در میان شیار خاک، بارقهای زرین پیش چشمش درخشید. ایب خاک را پس زد و النگوی زرین و باشکوهی از دل خاک برآورد که نقش و نگاری باستانی داشت؛ تیغهٔ گاوآهن بر گوری کهن از تبار هونها خورده بود. بیشتر کاوید و گنجینهای بس گرانبها از دل خاک سیاه برکشید. اشیاء را به کشیش نشان داد و او به ارزش بیکران آنها پی برد؛ سپس نزد حاکم رفتند و او ماجرا را به رئیس موزه در پایتخت گزارش داد و ایب را راهی کرد تا خود گنجینه را به حضور ببرد.
حاکم به او گفت: «بهترین چیزی را که آدمی میتواند در زمین بیابد، یافتهای!» ایب در دل گفت: «بهترین چیز... بهترین چیز برای من، و آن هم از دل خاک سیاه! اگر چنین است، پیشگویی زن کولی راست بوده است.»
ایب سوار بر قایق مسافربری از آرهوس رهسپار کپنهاگ شد؛ برای اویی که تنها بارها روی رود کوچک خانه رانده بود، این سفر چونان گذر از اقیانوس بیکران مینمود. در کپنهاگ بهای طلا را به او پرداختند: ششصد دلار سکهٔ خالص، ثروتی سرشار! پس ایب، دهقانزادهٔ دشتنشین، پا به خیابانهای فراخ پایتخت نهاد.
شامگاهِ پیش از روز بازگشت، ایب در کوچهپسکوچههای شهر راه را گم کرد و به بیراهه رفت. چندان پیش رفت که خود را در محلهای فقیرنشین و دلگیر به نام «بندرگاه کریستیان» یافت. پرنده در آنجا پر نمیزد. سرانجام دخترکی خردسال از درِ خانهای ویران بیرون آمد. ایب پیش رفت تا نشانی بپرسد؛ کودک هراسان به او نگریست و بیصدا اشک ریخت. ایب علت را جویا شد، اما از سخنان بریدهبریدهاش سر درنیاورد. دست کودک را گرفت و با او در کوچه روان شد. چون به زیر تیرِ چراغ رسیدند، پرتو نور بر رخسار دخترک افتاد. لرزهای غریب بر اندام ایب نشست؛ گویی تندیس زنده و نفسکشِ «کریستینای کوچک»—درست به همان هیبت و لطافت روزگار کودکی—در برابرش جان گرفته بود!
ایب به دنبال کودک وارد آن عمارت ویران شد و از پلکانی باریک، شکسته و لرزان بالا رفت تا به اتاقکی زیرشیروانی رسید. هوای اتاق گرفته و خفقانآور بود؛ چراغی نمیسوخت و از گوشهای تاریک صدای ناله و سوز به گوش میرسید. زنی بر تختی حقیر افتاده بود: مادر کودک. ایب با کبریتی شمعی افروخت و نزدیک شد: «آیا کمکی از دست من برمیآید؟ این دخترک مرا به اینجا آورد، اما من در این دیار غریبم. همسایهای، خویشی نیست تا صدایش کنم؟»
سپس سرِ زن بیمار را بالا آورد و بالش را زیر سرش هموار کرد. ناگهان خشکش زد: زنی که پیش رویش نفسهای آخر را میکشید، کریستینای دشت بود! سالها بود کسی نام او را پیش ایب نمیبرد تا آرامش دلش نیاشوبد، به ویژه که آوازههای تلخی از او به گوش میرسید. ثروت بادآوردهٔ شوهر، مرد را مغرور و سرمست ساخته بود؛ منصب دولتی را رها کرده، شش ماه در فرنگ به عیاشی گذرانده و در بازگشت چنان بریز و بپاشی به راه انداخته بود که در گرداب وامهای سنگین غرق شده بود. روزگاری بر اریکهٔ غرور لرزیده بود و سرانجام سقوط کرده بود. یاران بزم و کاسهلیسان سفرهاش گفتند سزایش همین بود، چرا که مثل دیوانگان ثروت باخت. صبحگاهی پیکر بیجانش را در کانال آب یافته بودند. دست سرد روزگار قلب کریستینا را فسرده بود؛ طفل دومش که در اوج ناز و نعمت چشم به جهان گشوده بود، در چند هفتگی در گور خفته بود؛ و اینک کریستینا، رهاشده، بیمار و محتضر، در کنج غربت افتاده بود؛ در فقری سیاه که شاید در کودکی تاب میآورد، اما پس از چشیدن طعم ناز و نعمت، چون زهری جانش را میفرسود. و آن دخترک، نخستین فرزندش بود؛ کریستینای کوچکِ دیگری که فقر و گرسنگی را با مادر به دوش میکشید.
زن نالید: «تنها غصهام این است که میمیرم و این طفل معصوم بیپناه میماند... وای، سرنوشت او چه خواهد شد؟» و نفس در سینهاش برید.
ایب تکهشمعی دیگر افروخت تا سوسوی روشنایی بر آن کلبهٔ غمزده بتابد. به چهرهٔ دخترک نگریست و روزگار شیرین کودکی با کریستینا پیش چشمش زنده شد. با خود گفت: به پاس آن مهر دیرین، آیا نمیتوانم این غریبزاده را چون جان خویش دوست بدارم؟ زنِ در حال احتضار چشمانش را گشود و به ایب نگریست. آیا او را شناخت؟ ایب هرگز ندانست؛ چرا که دیگر کلامی از لبانش برنیامد و جان سپرد.
در جنگلِ حاشیهٔ رود گودِنو، در سایهسار آن پشتهٔ خاکی، مزرعهٔ کوچک اینک رنگآمیزی شده و سپید و باطراوت میدرخشید. آسمان پاییزی ابری و گرفته بود و گلی در دشت نمیشکفت؛ بادهای تند برگهای زرد را به سوی کومهٔ قایقبان که دیگر غریبهها در آن میزیستند میراند؛ اما کلبهٔ ایب در پناه درختان کهنسال و تپهٔ سنگی در امان بود. در اجاق، هیزمها با شعلهای سرکش میسوختند و درون خانه سرشار از نور خورشید بود: نوری که از چشمان آفتابیِ کریستینای کوچک ساطع میشد و نوایی شبیه نغمهٔ چکاوک در بهار که از لبان سرخش برمیخاست. همهچیز رنگ زندگی و سرور داشت.
کریستینای کوچک بر زانوان ایب نشسته بود. ایب برای او هم پدر بود و هم مادر؛ یاد پدر و مادر واقعی چنان از ذهن کودک رخت بربسته بود که رؤیایی از یاد میرود. کلبهٔ ایب به زیبایی آراسته شده بود، چرا که مردی توانگر و آسودهحال بود؛ در حالی که مادر دخترک در گورستانی دورافتاده در کپنهاگ، در آغوش خاک سیاه آرمیده بود. ایب اینک مال و منال داشت—ثروتی که از دل همان خاک سیاه به بار نشسته بود؛ و فراتر از آن، سرانجام کریستینا را از آنِ خود کرده بود.
