کتابخانههای خودجوش اندونزی: کتابخوان کردن کودکان با سهچرخه و موتور
با یک فشار محکم و زحمت زیاد، جوان ریکشای سه چرخ قدیمی را از شیب پایین میراند و موتور آن با پقپق شروع به کار میکند. راننده، سوتینو «کینونگ» هادی، همزمان که سهچرخه کوچک (بِمو) خود را جلوی یک پیشدبستانی در منطقه تانا آبانگ در مرکز جاکارتا میچرخاند، میخندد. همین صدای موتور کافی است تا نزدیک به ۲۰ کودک بیرون بریزند، ماشین را محاصره کنند، از در و دیوارش آویزان شوند و روی صندلی جلو بنشینند. زمان هیجانانگیزی است: کتابخانهشان از راه رسیده است.

کینونگ یکی از هزاران اندونزیایی است که در محلههای خود کتابخانه شخصی راه انداختهاند. برآوردها نشان میدهد هزاران کتابخانه از این دست در اندونزی وجود دارد که توسط مردم عادی و با ابتکار شخصی برای جبران کمبود کتاب در منطقهشان تأسیس شده و با کمکهای مالی پراکنده اداره میشوند.
در کتابک بخوانید: ملاقات با بصارت کاظم: چهرهی برجستهی نخستین کتابخانه کودک در پاکستان
از جملهی این ابتکارها، «پراهو پوستاکا» یا قایق کتابخوانی است که در سراسر سولاوسی غربی روی آب حرکت میکند. همچنین کتابخانههایی روی گاریهای سبزیفروشی، قفسههای حملشده توسط اسبها در سرانگ و پاپوآی غربی فعال هستند. در استان بانتن نیز یک گروه ۲۰۰ نفره از موتورسواران به نام «کومونیتاس موتور لیتراسی» (Moli) با جعبههای متصل به وسایل نقلیه خود، کتابها را مثل سفارش غذا به در منازل میرسانند.
همه این پروژهها توسط مردم عادی، خلاق و پرانگیزهای اداره میشوند که شباهت زیادی به کینونگ ۵۹ ساله دارند؛ کسی که پیش از ۱۰ سالگی مدرسه را ترک کرده است. او از سال ۲۰۱۳ بِموی خود را نزدیک مدارس تانا آبانگ پارک میکند تا کودکان بنشینند و از خواندن کتاب لذت ببرند. او تنها گاهی اجازه میدهد کتابها را به خانه ببرند، آن هم با قولی محکم برای بازگرداندنشان. او با خنده میگوید: «از همین راه کتابهای زیادی را از دست دادهام.»

اندونزی با داشتن ۱۷,۰۰۰ جزیره و جغرافیایی که وسعت آن تقریباً برابر با فاصله لندن تا تهران است، همواره برای ترویج کتابخوانی در سراسر کشور با چالش روبرو بوده است. از هر ۱۰۰ دانشآموز، تنها یکچهارم با حداقل استانداردهای سواد و حسابآموزی مدرسه را تمام میکنند. تنها ۳۰ درصد از روستاها کتابخانه دارند و برخی از کوچکترین آنها فقط نسخههایی از قرآن را نگهداری میکنند. دولت اقدامات مختلفی را امتحان کرده است؛ از جمله قانونی که کودکان را ملزم میکند هر روز صبح ۱۵ دقیقه کتابی غیر درسی در مدرسه بخوانند، یا طرحی که طبق آن در هفدهمین روز هر ماه، افراد میتوانند به هر نقطه از کشور بهصورت رایگان کتاب پست کنند.
در کتابک بخوانید: شادی کنشی برای مقاومت، روایت نیجریه- وقتی تصویرگران نیجریهای جهان را به چالش میکشند

با این حال، این باور نادرست که اندونزیاییها علاقهای به خواندن ندارند همچنان پابرجاست. سپتامبر گذشته، انیس باسودان، فرماندار جاکارتا به جاکارتا پست گفت: «چالش ما بهبود علاقه به مطالعه است؛ بهویژه در عصری که مردم بیشتر به خواندن چتهای واتساپ علاقه دارند تا کتاب... مردم امروز مرور سریع را به خواندن عمیق ترجیح میدهند.»
اما مردم عادی معتقدند مشکل از علاقه نیست، بلکه از نبود زیرساخت است. لورا پرینسلو، ناشر و رئیس کمیته ملی کتاب اندونزی با اشاره به میلیونها نفری که در روز هفدهم ماه کتاب پست میکنند، میگوید: «اشتیاق به خواندن در اندونزی پایین نیست، فقط دسترسی به کتاب سخت است. در اندونزی اگر دولت ناموفق عمل کند، مردم خودشان دست به کار میشوند. بسیاری از کسانی که این کتابخانهها را اداره میکنند تحصیلات عالی ندارند و در جامعهای که همهچیز بر پایه ارتباطات است، کار برایشان سخت میشود. پس اگر کسی را نمیشناسند، خودشان دست به کار میشوند.»

نمونه آن آندری گوناوان است؛ جوان ترکه و چالاکی که رهبری گروه موتورسواران سوادآموزی (Moli) را بر عهده دارد. او هرگز در هیچیک از مدارسش کتابخانه نداشت و تازه در سنین بزرگسالی به خوانندهای مشتاق تبدیل شد. او میگوید: «برخلاف آنچه خیلیها میگویند، مسئله عدم علاقه به مطالعه نیست، بلکه عدم وجود کتاب است. ما باید از همین نقطه شروع میکردیم.»

آندری گوناوان سرپرستی طرح «مولی» را بر عهده دارد و با استفاده از موتورسیکلت به ترویج سوادآموزی میپردازد
یا کیسوانتی، زن ۵۲ سالهای که کار خود را با تحویل رایگان کتاب خانه به خانه با دوچرخه آغاز کرد. اکنون، کتابخانه و مدرسه او به نام «وارابال» در پارونگ (جنوب جاکارتا) ۲۱ ساله شده و ۱۵,۰۰۰ جلد کتاب دارد که توسط ۲۵ داوطلب برای ۱,۷۰۰ عضو اداره میشود.
کیسوانتی که ترجیح میدهد تنها از یک نام استفاده کند، فقط چند سال آموزش ابتدایی دیده است و با گذشت چند دهه، هنوز با یادآوری اینکه مجبور بود از شکافهای دیوار بامبویی به درسهای مدرسه مجاور سرک بکشد، گریه میکند. او میگوید: «پدرم عذرخواهی کرد که نمیتواند مرا به مقاطع بالاتر بفرستد. اما به من گفت اگر میخواهم باهوشتر شوم، باید کتاب بخوانم—و اگر این کار را بکنم، میتوانم به هر رؤیایی برسم.»

کیسوانتی، که مدرسه و کتابخانه «وارابال» را در پارونگ، واقع در جنوب جاکارتا اداره میکند، پیشتر ۱۰ روز در ماه روزه میگرفت تا بتواند برای خرید کتاب پول پسانداز کند
رؤیای او افتتاح کتابخانه خودش بود و با سرسختی آن را دنبال کرد. دستمزدش از پوست کندن زمینی و درو کردن برنج صرف خرید کتاب میشد. وقتی به عنوان خدمتکار خانگی در جاکارتا مشغول به کار شد، درخواست کرد دستمزدش را با کتاب پرداخت کنند. زمانی که همسرش در سال ۱۹۸۷ از او خواستگاری کرد، شرط گذاشت؛ از جمله آزادی در خرید هر کتابی که میخواهد.
وقتی کیسوانتی در سال ۱۹۹۷ کتابخانه وارابال را افتتاح کرد، حتی ماهانه ۱۰ روز روزه میگرفت تا کتابهای بیشتری بخرد. او توضیح میدهد: «برای هزینهی غذای روزانهام به ۳,۰۰۰ روپیه نیاز داشتم. اگر غذا نمیخوردم، میتوانستم در ۱۰ روز ۳۰,۰۰۰ روپیه پسانداز کنم؛ بنابراین میتوانستم بهترین دانشآموزانمان را به کتابفروشی ببرم و هر کتابی که میخواستند برایشان بخرم.»

کتابخانه کیسوانتی و مدرسه وارابال اکنون ۲۱ سال است که با کمک ۲۵ داوطلب فعالیت میکنند
مشکلات سلامتی در نهایت او را از ادامه این کار بازداشت، اما ارادهاش تغییر نکرده است: «خواندن مرا به جهانهای جدیدی میبرد و پرواز میدهد—میخواهم این تجربه را به کودکان هم هدیه دهم.»
در کتابک بخوانید: شادی کنشی برای مقاومت، روایت بولیوی: وقتی قصهها در کوهستانهای آند طنینانداز میشوند
اگرچه مالکان کتابخانههای محلی مانند آندری، کیسوانتی و کینونگ مورد تمجید دولت اندونزی قرار میگیرند، اما همگی به کمکهای مردمی متکی هستند. حتی جوکو ویدودو، رئیسجمهور اندونزی نیز به کینونگ کتاب اهدا کرده است؛ کینونگ عکس کوچکی از دست دادنشان را به عنوان افتخار روی بِموی خود چسبانده است.

حتی ممنوعیت تردد بِموی او در جادهها از سال گذشته نتوانسته اراده کینونگ را تضعیف کند، اگرچه به مسافرکشی ۴۰ ساله او پایان داد. او اکنون در کنار خیابان نوشیدنی میفروشد و فقط میتواند هفتهای یک یا دو بار این کتابخانه را در محله بگرداند. او میگوید: «وضعیت زندگیام الان کمثبات است. اگر درآمدم بیشتر بود، خانوادهام باثباتتر میشدند و میتوانستم بیشتر این کار را انجام دهم. من فقط میخواهم بچهها بیشتر از آنچه من خواندم، کتاب بخوانند.»
