آذر یزدی، شوریده‌ای نهان

آذر یزدی، شوریده‌ای نهان

برای مهدی آذریزدی می توان به گونه ای نوشت که هیچ پاره ای از بخش های نهان سرشت و روح او آشکار نشود، زیرا زندگی ساده و بی پیرایه ی او چنین حکم می کند که ما او را این گونه ببینیم.

آذریزدی نویسنده ادبیات کودکان ایران است، در بازنویسی و بازآفرینی آثار کهن پیشگام بوده است و همواره در آرامش به کار خود پرداخته است. اکنون نیز که دارد به سختی و ناتوانی و روی تخت بیمارستان  دهه ی هشتم زندگی خود را پشت سر می گذارد، از ما چیز زیادی نمی خواهد. زیرا او همیشه و همواره پیرمردی اندک خواه و ساده زیست بوده است. از دنیا چندان نمی خواهد، دنیا هم این گونه بوده که تاکنون چندان به او نداده است که احساس آسودگی در جانش بنشیند.

در آینه ی ذهن ما آذریزدی موجودی متفاوت است از آنچه واقعیت وجودش بیان می کند. شاید بهترباشد این بخش را هم نشناسیم. اما برای ما تاریخ نگاران ادبیات کودکان، آذر یزدی پدیده ای است که باید کشف شود. این بار کشف او را نه از زاویه کاری که برای مخاطبان خود کرده است که از زاویه ی مهدی آذریزدی آفرینشگر پی می گیریم.

مهدی آذر یزدی، نویسنده پیشکسوت ادبیات کودکان ایران،‌ یکی دیگر از کسانی است که بخش هایی از تاریخ ادبیات کودکان این سرزمین را ساخته است. آن هم با دستان خالی،‌ مانند بیش تر  آن کاروانیانی که پیش تر از او یا بعدتر از او این کار را کردند. آذر یزدی از آن مردمی است که خودشان را در کتاب سوزاندند و خاکسترنشین کتاب شدند. و تا هستند نیز همواره چنین می کنند. مانند ققنوس آن پرنده عاشق که از آتش و خاکستر خود همواره آفریده می شود. آذر یزدی هم همواره با کتاب آتش می گیرد،‌ خاکستر می شود و باردیگر از خاکستر خویش کتاب می آفریند. این همه ی زندگی آذر یزدی است. نه کلامی بیش و نه کلامی کم.

شاید چنین توصیفی برای انسانی که همه ی زندگی جویای آرامش بوده است،‌ و هرگز پا در عرصه سیاست و کوشش های جمعی مدنی نگذاشته است،‌ کمی غریب بیاید. اما برای شوریده زیستن نیاز نیست که تنها چنین کنش هایی را داشت. گاهی می توان، با خاموشی و کناره گیری از روند زندگی عادی شوریدگی خود را بیان کرد. آذر یزدی از آن گروه مردم است که هرگز نخواست راه از پیش ترسیم شده زندگی عادی را بپیماید و این مهمترین دلیل برای شوریدگی روح اوست.

راه از پیش ترسیم شده یکی زندگی عادی در این سرزمین یا هر سرزمینی دیگر این است که در هر فصل از زندگی همان کارهایی را انجام دهیم که جامعه به قاعده پذیرفته است. آذریزدی چنین نکرد و زندگی را تنها در یک فصل دید،‌ فصل سرگذاشتن بر آرمان کتاب. او از این دیدگاه یک انسان آرمانی است. و ویژگی های انسان های آرمانی این است،‌ که چون آرمان هیچ گاه محقق نمی شود یا به طور کامل محقق نمی شود،‌ از شادمانی به دور هستند و شادمانی را همزمان با هنگامی می دانند که آرمان شان به واقعیت پیوسته است.

آذر یزدی در همه ی سال هایی که زندگی کرده است،‌ به قول خویش معنای شادمانی را هرگز نه یافت و نه تجربه کرد. اما او کوشش کرد که شادمانی خواندن و بهره بردن از خواندن را به کودکان برساند. و همه ی هنر زیستن او البته همین است که از شادمانی خود گذشت و به شادمانی کودکان پرداخت. او برای کودکان نوشت،‌ زیرا می خواست پیوسته آن کودکی از دست رفته خویش را بازیابی کند. و در این مسیر زندگی اش را گذاشت. و  زندگی اش را برای احساساتش گذاشت. از این جهت نیز او انسانی والاست و به گفته نیچه : آنچه انسانی را والا می سازد،‌ نه شدت احساس های والا، که مدت آن هاست. (فردریش نیجه ، در فراسوی نیک و بد) و آذریزدی در دلبستگی به احساسش همه ی زندگی اش را هزینه کرد.

اما برای من تاریخ نگار ادبیات کوکان، آذر یزدی از چند دیدگاه  قابل بررسی است. آثارش که آن را در مجموعه کتاب های مرجع تاریخ ادبیات کودکان بررسی کرده ایم که بخشی از آن در جلدهای ۵ تا ۷ آمده و بخش دیگر آن هم در جلدهای منتشر نشده ۸ تا ۱۰ آمده است. من در این جستار نمی خواهم که باردیگر او را در آینه آثارش بررسی کنم. این بار می خواهم او را به عنوان نویسنده ای که بیش از همه روح شوریده ای دارد،‌ و دیگر این که نویسنده ای که برای رسیدن و برگشت به کودکی اش می نویسد،‌ بررسی کنم.

آذر یزدی ایرانی است،‌ باید بازتاب دهنده روح ایرانی باشد. روح بیشترینه این مردم روحی منفعل،‌ پذیرنده و کنش پذیر است. چند هزار سال تاریخ این سرزمین حکایت از روح پذیرا و پذیرنده این مردم حکایت می کند. گروهی آن را از نکته های مثبت فرهنگی این مردم می دانند و گروهی دیگر آن را نشانه ای از ویرانی روح مردم این سرزمین. مردمی که تاراج اسکندر و تاخت و تاز ویرانگر چنگیز را دیده و چشیده اند و باز در گوشه و کنار می توانی کسانی از همین مردم را پیدا کنی که نام اسکندر و چنگیز را بر فرزندان خود می گذارند. این چه معنایی دارد؟  آذر یزدی فرزند همین سرزمین است و باید یکی چون بیشترینه ی این آدم ها باشد. اما او چنین نیست. او روح شوریده ای دارد. از تبار همان اندک مردمی که با این روح شوریده وار فرهنگ این مردم را پاس داشته اند و برآن افزوده اند،‌ اگرچه خود و زندگی فردی شان در این راه فدا شده است. اما آذر یزدی این روح شوریده وار را از کی و از کجا به دست آورده است.

آذر یزدی زاده شده در یزد است. یزد هم به سبب همه ی آن چیزهایی که دارد،‌ یکی از شهرهای ایرانی است. از نامش که تاریخ دین و فرهنگ ایران را با خود دارد،‌ از معماری اش که روح ایرانی را در بیابان ها و کویرها بیان می کند،‌ مدارای مردمش که بیانگر شهر چند فرهنگی در همه ی تاریخ آن بوده است. مردمی که از هرقوم و دینی در آن در کنار هم زیسته اند و البته همه این ها را باید در کنار آن روح منفعل و کنش پذیری گذاشت که انسان ایرانی برای سده های بلند در بند آن افتاده است. هرچه براو می رود،‌ پذیراست. و البته مردم پیرامون کویر ایران این روح را بیش از دیگران به نمایش می گذارند. نمی دانم تا کنون کسانی پیوند آب و روح ایرانی را پژوهیده اند یا نه. آن گونه که پیوند آب و شیوه حکومت داری در ایران کاویده و پژوهیده شده است. مردم پیرامون کویر به سبب کم آبی و هراس از بی آبی که همواره در ته جان شان نشسته است،‌ و به سبب تنگدستی طبیعت همواره مردمی بوده اند که به فکر یافتن آب و اندوختن خوراک برای روزها و ماه ها و سال های سخت از جان مایه گذاشته اند.مردمی که همواره می دانسته اند که سه  چیز آن ها را به نابودی می کشاند،‌ یکی حاکمی که آب بر آن ها ببندد و دیگری دشمنی که کاریزها و چشمه های طبیعی  آن ها را ویران کند و سوم طبیعتی که با آن ها از در قهر و ناسازگاری بیفتد و خشکسالی و تنگسالی بیاورد.  به همین دلیل روح این مردم همواره هراسیده از رخ دادن این سه پدیده بوده است. آن ها تا همین چند دهه گذشته نیز به آنچه در جامعه می گذشته است،‌ کمتر واکنشی از خود نشان داده اند، چون سرنوشت خود را در دستان فرمانروای آب و کاریز می دانسته اند. از برانگیختن دشمن و به سوی خود فراخواندنش نیز هراسان بوده اند،‌ چون در چشم انداز بیابان های بی پایان،‌ هیچ دشت سبزی نمایان نبوده است که به آن پناه ببرند.

این پدیده ی هزاران ساله از مردم پیرامون کویر ایران، گونه ای دیگر انسان ساخته است،‌ که البته بیش از همه بازتاب دهنده روح ایرانی است. آذری یزدی نیز باید در ظاهر یکی از این مردم باشد،‌ مانند آن ها به آنچه پیشینیان برای او گذاشته اند،‌ قناعت کند،‌ اگر آذر یزدی چنین بود،‌ اکنون باید درباره او چنین می نوشتیم،‌ در ده خرمشاه،‌ که دهی زرتشتی نشین بود،‌ پسری به دنیا آمد که هرگز رنگ مکتب و مدرسه ندید،  مانند پدرش به کشت و کار پرداخت،‌ همسری برگزید،‌ صاحب هشت بچه شد و اکنون نیز روزهای زمستانی را در آفتاب نشین کوچه های ده می گذراند  تا آفتاب زندگی اش فرو بنشیند. همانند هزاران آدمی که همین اکنون در آن مناطق زندگی می کنند و درباره سیر زندگی آن ها می توان همین جمله ها را بدون کم و کاست به کار برد. و به کار نمی بریم،‌ چون بیان روزمرگی زندگی توده مردم، هیچ گاه به دفترهای تاریخ ره نمی سپارد.

اما درباره آذریزدی واقعی باید گونه ای دیگر نوشت. او نه بیانگر روح منفعل ایرانی که بیانگر روح شوریده ایرانی است. روحی که برای زیستن و دگرگونه زیستن، ‌یا بهزیستن همواره در پی شورش و شوریدگی است. آذر یزدی مکتب و مدرسه ندیده،‌ که از عشق به خواندن و از عشق به شناخت جهان و جایگاه خویش در جهان به کتابفروشی رفت،‌ و به استخدام کتاب در آمد و نه کتابفروش. او همواره تا آن هنگامی که در کتابفروشی ها و انتشاراتی ها کار کرد،‌ در حقیقت کارمند کتاب بود نه کارمند کتابفروش و انتشاراتی. او  به درون کتاب رفت تا به بهای دانستن،‌ خویش را درکتاب آتش بزند.

او برخلاف مردم زیست و بومش که هرآنچه طبیعت و جامعه برای آن ها در سرنوشت آورده، ‌پذیرا هستند،‌ هرگز نخواست،‌ این سرنوشت  را بپذیرد. او با این که می دانست در میان مردمی که زندگی می کند،‌ راهی برای گشایش ندارد و بسیار دست بسته است از رفتن در راهی که چشم اندازی جز تنهایی و بی کسی نداشت، بیمی به خود راه نداد.  او  همواره بازدارنده های این راه را با اراده ای خاموش شکست. زیرا تا کنون کسی ندیده است که این روح شوریده ایرانی، فریادی برآورد. او همواره در درون خود فریاد است. اما این روح شوریده را دو منبع و سرچشمه سیراب کرده است. نخست کودکی اش. کودکی که نادار بود، اما با شامه ای نیرومند بوی فرهنگ را از میان خوشه های گندم و نان حس می کرد،‌ اگرچه پدرش همواره او را از خواندن هرچیزی فراتر از کتاب آسمانی بازمی داشت.  او با شامه ای نیرومند،‌ همچون همه ی آن ها که طبیعت به آن ها اگر نیروی فراوان نداده است،‌ اما حس هایی نیرومند داده است تا با آن حس ها راه خود را برای این که بگویند هستند و در زیست اند،‌  با فراز و نشیب هایی دامنه دار پیدا کرده است.

و دوم، آذر یزدی، ‌خاکستر گرم آن آتشکده های خاموش زادگاه خود است. این خاکستر اگر گرم هست،  گرمای خویش را از یک راز طبیعت ایرانی گرفته است. همواره در میان هزاران روح منفعل ایرانی،‌ یک صدای گرم،  یک آوای خاموش اما سرخ پیدا می شود که من هستم. من می خواهم باشم،‌ اما نه آن گونه که تو زندگی را برای من ترسیم کرده ای. خاموش و سرد! چون سنگ ها و ماسه های شب های کویر!

من می خواهم باشم،‌ آن گونه که دوست دارم! من می خواهم شادمانه باشم. اکنون که تو نمی گذاری من شادمانه باشم،‌ پس من خاموش برهمه ی آن چیزهایی که برمن ساخته ای،‌ می شورم! و یا شادمانی را در واژه های کتاب زنده می کنم تا بدانی که آن کسانی که شادمانه زیستن را نمی دانند،‌ گاهی می توانند آن را در واژه ها بیافرینند!

بنابراین آذریزدی از آن انسان های خودساخته ای است که وامدار هیچ سازمان و نهاد و فردی نیست. هرچه که دارد،‌ با دست های خود ساخت. نه استادی داشت که معنای استادی و شاگردی را درک کند. در هیچ زمانه ای هم برای او فرش قرمز پهن نشد. و البته او با طبیعت بی نیازانه خود، هیچ گاه نیز به دنبال این چیزها نرفت. این روح شوریده زمان در پی چه بود و در پی چه هست؟ همه ی زندگی او می گوید او با آگاهی از این که طبیعت و جامعه به او لطفی نداشته،‌ خودش را از روند همگانی جامعه ایران کنار کشید. جامعه ای که به سبب همان روح منفعل، ‌چند ویژگی عمده دارد و یکی از آن ها زانو زدن در برابر قدرت و دیگری بی علاقگی به تاریخ و فرهنگ خود است. و از نشان های روشن این بی علاقگی نبودن عادت به مطالعه در میان این مردم از هر گروه و طبقه ای است. چه از مردم عادی باشی،‌ چه از نخبگان. و این هم یکی از شگفتی های این سرزمین است که نخبگانش کتاب نمی خوانند. و البته اگر این پدیده را هم در همان چارچوب انفعال روح ایرانی بررسی کنیم،‌ جای شگفتی ندارد. اما چون او انسانی منفعل نبود،‌ برای نشان دادن شوریدگی خود یکی از نشانه های روشن روشنگری را برگزید تا همه ی زندگی در درگاه کتاب نماز بگزارد.

اما این روح های شوریده در این سرزمین چگونه ساخته می شوند. از دیدگاه من این پدیده بسیار پیچیده و چند سویه است. اما شوریدگی این روح ها را باید در کودکی این بزرگان جست و جو کرد. حس های آن ها از همان کودکی بزرگ تر و نیرومندتر از تن های کوچک شان است. آذر یزدی در باره زندگی خود در ده خرمشاه می گوید:‌ "من از هفت – هشت سالگی همراه پدرم توی صحرا و باغ و زمین رعیتی کار می کرم. بازی توی کوچه اصولا‌ ممنوع بود و بعد از غروب هم نمی بایست از خانه بیروم می رفتم، ‌به جز مجلس روضه یا مسجد. "  (زندگی و آثار مهدی آذر یزدی. حوزه هنری.۱۶ )

او مانند همه ی خانواده های کشاورزان که یک زندگی بسته و محدود دارند،‌ در کنار این خانواده رشد کرد اگر او روحی منفعل داشت،‌ باید همه ی رفتارها و الگوهای این خانواده را فرا می گرفت تا با بازتولید آن زندگی و روح زمانه خود را استمرار ببخشد. اما از همان کودکی نشانه هایی از شوریدگی و نافرمانی در او دیده می شود. او به زبان خود این شوریدگی را شرح می دهد: اولین بار که « حسرت» را تجربه کردم موقعی بود که دیدم پسرخاله پدرم – که روی پشت بام با هم بازی می کردیم و هر دو هشت ساله بودیم- چند تا کتاب دارد که من هم می خواستم و نداشتم. به نظرم ظلمی از این بزرگتر نمی آمد که آن بچه که سواد نداشت آن کتاب ها را داشته باشد و من که سواد داشتم نداشته باشم. کتاب ها گلستان و بوستان سعدی، ‌سیدالانشائ، ‌نوظهور و تاریخ معجم چاپ بمبی بود که پدرش از زرتشتی های مقیم بمبئی هدیه گرفته بود.

شب قضیه را به پدرم گفتم. پدرم گفت: این ها به درد ما نمی خورد. کتاب های گلستان و بوستان و تاریخ معجم کتاب های دنیایی اند ما بیاد به فکر آخرتمان باشیم.

شب رفتم توی زیر زمین و ساعت ها گریه کردم و ازهمان زمان عقده کتاب پیدا کردم، ‌که هنوز هم دارم:‌از خوراک و لباس و همه چیز زندگی ام صرفه جویی می کنم و کتاب می خرم،‌ و از هر تفریحی پرهیز می کنم و به جای آن کتاب می خوانم.   (زندگی و آثار مهدی آذر یزدی. حوزه هنری.۱۷  )

آذریزدی به زبان خود می گوید که در همه این سال ها از هر تفریحی پرهیز کرده است،‌ یعنی او شادمانی نکرده است و شادمانی را نیز نمی شناسد. او می توانست اما به گونه ای دیگر باشد،‌ اگر دارای روح منفعل ایرانی بود. روحی که بر این سرزمین حاکم است و بیشترینه ی مردم از آن بهره مند هستند و احتمالا" از داشتن چنین روحی نیز خشنودند. اما او بازتاب دهنده روح بیشترینه ایرانی ها نیست. او به یک جریان اندک از مردمی وابسته است که فراتر از روح زمانه و روح جامعه خود می روند. رفتار این مردم اندک، آمیزه ای شگفت از سوزاندن خویش و روشنایی بخشیدن به فرهنگی است که دل در گرو آن داشته اند. آن ها همواره به این می اندیشند که تنها هنگامی می توان فرزندان این مرز و بوم را در شادمانی پرورش داد که تن خویش را افروزه آن شادمانی گریزپایی کرد که هرگز در زندگی خود آن را تجربه نکردند. و این افروزه چیزی جز کتاب نیست که از خاکستر این مردمان اندک اما روشن بین ساخته می شود.  

اطلاعات:
تاریخ انتشار: ۱۳۸۸-۰۴-۱۳ ۱۶:۱۷
نویسنده:
محمدهادی محمدی
متن سفارشی:

ديدگاه شما