مقدمه
نوجوان امروز در جهانی زندگی میکند که خواندن فقط به کتاب چاپی محدود نیست.
او هر روز با متنهایی متنوع مواجه است: وبنوشتها، پستهای طولانی، داستانهای آنلاین، کمیکهای دیجیتال، مقالهها و روایتهای چندرسانهای.
نادیدهگرفتن این واقعیت، یکی از دلایل اصلی فاصلهگرفتن نوجوانان از خواندن است.
پژوهشها نشان میدهد اگر تعریف «خواندن» محدود به رمان سنتی بماند، بخش بزرگی از نوجوانان خود را «غیرخواننده» تصور میکنند، درحالیکه در عمل با متنهای گوناگون درگیرند (OECD, 2019؛ Leu et al., 2015).
این مقاله نشان میدهد چگونه میتوان مسیر خواندن را از رمان تا وبنوشت گسترش داد و نوجوان را دوباره به خواندن علاقهمند کرد.
خواندن در نوجوانی: تغییر شکل، نه حذف
برخلاف تصور رایج، بسیاری از نوجوانان «کمخوان» نیستند؛ بلکه نوع خواندنشان تغییر کرده است.
مطالعات OECD و UNESCO نشان میدهد نوجوانان:
-
زمان زیادی را صرف خواندن متنهای دیجیتال میکنند؛
-
به خواندن هدفمند و مرتبط علاقه دارند؛
-
به متنهایی گرایش دارند که سریع، واقعی و قابل پیوند با زندگی باشند.
مشکل زمانی ایجاد میشود که این خواندنها «به رسمیت شناخته نشوند».
اصل اول: بازتعریف مفهوم خواندن
برای تشویق نوجوانان به خواندن، باید ابتدا تعریف خودمان را اصلاح کنیم.
خواندن در نوجوانی میتواند شامل:
-
رمان و داستان کوتاه
-
رمان گرافیکی و کمیک
-
زندگینامهها و روایتهای واقعی
-
وبنوشتها و مقالههای بلند
-
گزارشهای علمی ساده
-
متنهای تحلیلی در رسانههای معتبر
Leu et al. (2015) این رویکرد را «سواد نوین خواندن» مینامد؛ سوادی که توانایی درک، تحلیل و ارزیابی متنها در بسترهای مختلف را شامل میشود.
اصل دوم: وبنوشتها بهعنوان دروازهی خواندن
وبنوشتها و مقالههای آنلاین، یکی از مؤثرترین پلها برای بازگرداندن نوجوان به خواندناند.
چرا؟
-
کوتاهتر و کمفشارترند
-
موضوعمحور و بهروزند
-
امکان انتخاب و دنبالکردن علاقه را میدهند
پژوهشهای OECD (2019) نشان میدهد نوجوانانی که خواندن آنلاینِ هدفمند دارند، در انتقال مهارتها به خواندن عمیق موفقترند—به شرط آنکه این خواندن هدایتشده و آگاهانه باشد.
اصل سوم: پیوند میان متنهای دیجیتال و کتاب
هدف، جایگزینی کتاب با وبنوشت نیست؛ هدف، ایجاد مسیر است.
راهکارهای مستند:
-
شروع با مقاله یا وبنوشت دربارهی یک موضوع
-
معرفی کتاب مرتبط با همان موضوع
-
مقایسهی روایت دیجیتال با روایت کتابی
Nell Duke (2011) نشان میدهد پیوند میان متون غیرداستانی و کتاب، انگیزه و درک مطلب را افزایش میدهد.
اصل چهارم: احترام به انتخاب رسانه
نوجوانان بهشدت به انتخاب شخصی حساساند.
پژوهشها نشان میدهد:
-
تحقیر خواندن دیجیتال، نوجوان را از خواندن دور میکند؛
-
بهرسمیتشناختن انتخاب رسانه، گفتوگو را ممکن میسازد (Clark, 2014).
بهجای پرسش «چرا کتاب نمیخونی؟»
بپرسیم:
-
«چی میخونی؟»
-
«کجاش برات جالبه؟»
-
«دوست داری دربارهش بیشتر بدونی؟»
اصل پنجم: خواندن انتقادی در فضای دیجیتال
تشویق نوجوان به خواندن دیجیتال بدون آموزش تفکر انتقادی کافی نیست.
بر اساس چارچوب OECD و UNESCO، نوجوان باید بیاموزد:
-
منبع را تشخیص دهد
-
تفاوت نظر و واقعیت را بفهمد
-
اعتبار متن را بررسی کند
-
دیدگاههای مختلف را مقایسه کند
این مهارتها دقیقاً از مسیر خواندن متنوع و گفتوگو دربارهی متن شکل میگیرند.
نقش والدین: پذیرش و همراهی
مطالعات نشان میدهد والدینی که:
-
خواندن دیجیتال را نفی نمیکنند
-
خودشان هم از متنهای متنوع استفاده میکنند
-
دربارهی آنچه نوجوان میخواند گفتوگو میکنند
ارتباط خواندن را حفظ میکنند (Sénéchal, 2006).
نقش والد:
-
همراهِ گفتوگو
-
نه سانسورچی محتوا
-
نه کنترلگر رسانه
نقش مدرسه و کتابخانه
مدرسه و کتابخانه میتوانند:
-
وبنوشتها و مقالههای معتبر را معرفی کنند
-
پروژههای خواندن چندمنبعی اجرا کنند
-
کتاب و متن دیجیتال را در کنار هم قرار دهند
UNESCO (2020) تأکید میکند که ترویج خواندن نوجوان بدون توجه به رسانههای نوین، ناکارآمد است.
جمعبندی
نوجوان امروز اگر نخواند،
اغلب نه از ناتوانی،
بلکه از بیارتباطی است.
وقتی خواندن از رمان تا وبنوشت گسترش یابد،
وقتی انتخاب رسانه محترم شمرده شود،
وقتی گفتوگو جای اجبار را بگیرد،
خواندن دوباره به بخشی زنده از زندگی نوجوان تبدیل میشود—
نه یک وظیفه،
بلکه یک امکان.
منابع
-
OECD (2019). PISA Reading Framework.
-
Leu, D. J., et al. (2015). The New Literacies of Online Research and Comprehension.
-
Duke, N. (2011). Reading Research in Practice.
-
Clark, C. (2014). Young People’s Reading Choices. National Literacy Trust.
-
Sénéchal, M. (2006). The Effect of Family Literacy Interventions.
-
UNESCO (2020). Global Framework for Literacy and Multimodal Reading.
