معرفی سازمان کُد و نقش آن در ترویج خواندن در آفریقا و مناطق کمبرخوردار
مقدمه
کُد (CODE) یکی از سازمانهای غیردولتی و غیرانتفاعی کانادایی در حوزه توسعه آموزشی و سوادآموزی است. نام کامل این سازمان سازمان کانادایی برای توسعه از راه آموزش است و فعالیت آن بر این باور استوار است که آموزش باکیفیت، دسترسی به کتاب و توانمندسازی معلمان میتواند زندگی کودکان و جامعهها را دگرگون کند.
شعار محوری کُد، «ساختن صلح از راه سوادآموزی» است. این شعار نشان میدهد که این سازمان سوادآموزی را فقط مهارت خواندن و نوشتن نمیداند، بلکه آن را پایهای برای عدالت اجتماعی، کاهش فقر، مشارکت مدنی، برابری جنسیتی و صلح پایدار میبیند.
کُد بیش از همه در کشورهای آفریقای زیرصحرا شناخته میشود؛ جایی که بسیاری از کودکان با کمبود کتاب، ضعف زیرساخت آموزشی، کمبود معلم آموزشدیده، زبان آموزشی نامناسب و نابرابری جنسیتی روبهرو هستند. مدل کاری کُد بر همکاری با نهادهای محلی، تولید کتابهای مناسب، آموزش معلمان و تقویت نظام آموزشی استوار است.
مأموریت کُد
مأموریت کُد کمک به کودکان برای دسترسی به آموزش فراگیر، باکیفیت و عادلانه است. این سازمان تأکید دارد که هر کودک باید بتواند بخواند، بنویسد، بیاموزد و در جامعه خود نقش فعال داشته باشد.
در نگاه کُد، سوادآموزی زمانی پایدار میشود که چند شرط همزمان فراهم باشد:
- کودک به کتاب مناسب دسترسی داشته باشد؛
- معلم روشهای مؤثر آموزش خواندن را بداند؛
- کتابها با زبان، فرهنگ و تجربه زندگی کودک هماهنگ باشند؛
- خانواده و جامعه محلی در آموزش مشارکت کنند؛
- نظام آموزشی کشور از برنامههای سوادآموزی پشتیبانی کند.
به همین دلیل، فعالیت کُد تنها توزیع کتاب نیست، بلکه یک مدل کامل آموزشی است.
چرا سوادآموزی برای کُد مسئله صلح است؟
کُد سوادآموزی را با صلح پیوند میدهد، زیرا بیسوادی فقط یک مشکل آموزشی نیست. کودکی که نمیتواند بخواند و بنویسد، در آینده با فرصتهای محدودتری روبهرو میشود. این محرومیت میتواند به فقر، نابرابری، حذف اجتماعی و بیثباتی منجر شود.
از دید کُد، سوادآموزی میتواند:
- فرصت ادامه تحصیل را افزایش دهد؛
- اعتمادبهنفس کودک را تقویت کند؛
- امکان مشارکت اجتماعی را بیشتر کند؛
- دسترسی به اطلاعات را گسترش دهد؛
- دختران را در برابر محرومیت آموزشی توانمندتر کند؛
- جامعه را به سوی عدالت و گفتوگو ببرد.
به همین دلیل، «صلح از راه سوادآموزی» در کار کُد فقط یک شعار تبلیغاتی نیست، بلکه چارچوب فکری سازمان است.
حوزههای اصلی فعالیت کُد
بر اساس صفحه رسمی رویکرد سازمان، فعالیتهای کُد در سه حوزه اصلی سامان یافته است:
۱. برنامههای سوادآموزی
مهمترین بخش کار کُد، برنامههای سوادآموزی کودکان است. این برنامهها معمولاً در مدرسهها و با همکاری نهادهای محلی اجرا میشوند و هدف آنها بهبود مهارت خواندن و نوشتن کودکان است.
این برنامهها بر چند عنصر تکیه دارند:
- آموزش معلمان؛
- دسترسی به کتابهای کودک؛
- تقویت کتابخانههای مدرسهای و محلی؛
- تولید کتابهای مناسب زبان و فرهنگ محلی؛
- تشویق کودکان به خواندن؛
- توجه به دختران و کودکان در معرض محرومیت.
کُد میکوشد کودکان فقط خواندن را یاد نگیرند، بلکه به خوانندگانی علاقهمند و فعال تبدیل شوند.
۲. ابتکارات پژوهشی
کُد برای بهبود برنامههای خود از پژوهش و داده استفاده میکند. در حوزه سوادآموزی، دانستن اینکه چه چیزی در کلاس درس واقعاً مؤثر است، اهمیت زیادی دارد.
ابتکارات پژوهشی کُد میتواند به این پرسشها پاسخ دهد:
- کودکان چگونه بهتر خواندن را یاد میگیرند؟
- معلمان به چه نوع آموزش حرفهای نیاز دارند؟
- کتابهای زبان محلی چه اثری بر یادگیری دارند؟
- چه موانعی باعث ترک تحصیل دختران میشود؟
- چگونه میتوان برنامههای سوادآموزی را پایدار کرد؟
این بخش از فعالیت، کُد را از یک سازمان صرفاً اجرایی فراتر میبرد و آن را به نهادی یادگیرنده تبدیل میکند.
۳. جوایز ادبی
یکی از جنبههای مهم کار کُد، حمایت از ادبیات کودک و تولید کتابهای باکیفیت است. این سازمان از راه جوایز ادبی، نویسندگان، تصویرگران و ناشران را به تولید کتابهایی تشویق میکند که برای کودکان معنادار، جذاب و متناسب با فرهنگ آنان باشد.
این رویکرد اهمیت زیادی دارد، زیرا در بسیاری از کشورهای کمبرخوردار، مشکل فقط کمبود مدرسه یا معلم نیست؛ بلکه کمبود کتاب کودک باکیفیت نیز یکی از موانع اصلی ترویج خواندن است.
مدل اجرایی کُد
همکاری با شرکای محلی
یکی از ویژگیهای کلیدی کُد، همکاری بلندمدت با سازمانهای محلی است. کُد معمولاً برنامههای خود را از بیرون و بهصورت یکطرفه اجرا نمیکند، بلکه با نهادهایی همکاری میکند که زبان، فرهنگ، نظام آموزشی و نیازهای جامعه را میشناسند.
این شرکا میتوانند شامل موارد زیر باشند:
- سازمانهای مردمنهاد محلی؛
- وزارتخانههای آموزش؛
- مؤسسههای تربیت معلم؛
- انجمنهای والدین و معلمان؛
- ناشران محلی؛
- باشگاههای دختران؛
- کتابخانهها و مدرسهها.
این شیوه باعث میشود برنامهها بیشتر با واقعیت محلی سازگار شوند و پس از پایان حمایت مستقیم کُد نیز امکان ادامه داشته باشند.
آموزش معلمان
کُد بر این باور است که کتاب خوب بدون معلم توانمند، اثر محدودی دارد. به همین دلیل، آموزش معلمان یکی از ستونهای اصلی برنامههای این سازمان است.
در برنامههای کُد، معلمان با موضوعهایی مانند اینها آشنا میشوند:
- روشهای آموزش خواندن و نوشتن؛
- استفاده از کتاب کودک در کلاس؛
- بلندخوانی و گفتوگو درباره کتاب؛
- آموزش کودکمحور؛
- توجه به تفاوتهای زبانی و فرهنگی؛
- حمایت از دختران در کلاس درس؛
- سنجش پیشرفت خواندن کودکان.
این آموزشها به معلمان کمک میکند کلاس درس را از محیطی صرفاً مبتنی بر حفظکردن به فضایی فعالتر برای خواندن، پرسش، گفتوگو و یادگیری تبدیل کنند.
کتابهای مناسب زبان و فرهنگ محلی
یکی از مهمترین محورهای فعالیت کُد، دسترسی کودکان به کتابهایی است که برای آنان قابل فهم و معنادار باشد. در بسیاری از مناطق آفریقا، کودکان در خانه به زبانی سخن میگویند که با زبان رسمی آموزش متفاوت است. اگر کتابها با زبان و فرهنگ کودک فاصله داشته باشند، یادگیری خواندن دشوارتر میشود.
کُد تلاش میکند از تولید و دسترسی به کتابهایی حمایت کند که:
- با زبان محلی کودک هماهنگ باشند؛
- از نظر فرهنگی برای جامعه آشنا و قابل پذیرش باشند؛
- تصویرگری مناسب و جذاب داشته باشند؛
- برای سطح سنی کودک مناسب باشند؛
- دختران و پسران را برابر و فعال نشان دهند؛
- در کلاس درس و کتابخانه قابل استفاده باشند.
این توجه به کتاب محلی، کُد را به یکی از سازمانهای مهم در پیوند میان سوادآموزی و نشر بومی تبدیل میکند.
فعالیت کُد در آفریقا
بر اساس منابع رسمی، کُد طی دهه گذشته در چند کشور آفریقای زیرصحرا فعالیت داشته است. صفحه رسمی «کجا کار میکنیم» اعلام میکند که این سازمان در دهه گذشته در هشت کشور آفریقای زیرصحرا فعالیت کرده و در زمان بررسی، برنامه فعال در چهار کشور داشته است. با این حال، نام چهار کشور فعال فعلی در متن قابل استخراج آن صفحه مشخص نبود.
در صفحه رسمی رویکرد سازمان، چند شریک آفریقایی معرفی شدهاند که نشاندهنده گستره و نوع همکاریهای کُد هستند.
موزامبیک
شریک محلی: Associação Progresso
در موزامبیک، کُد با سازمان Associação Progresso همکاری دارد. این همکاری نزدیک به سه دهه ادامه داشته است و بر بهبود سوادآموزی و برابری جنسیتی در آموزش تمرکز دارد.
این شریک محلی از سال ۱۹۹۱ فعال است و با وزارت آموزش و توسعه انسانی موزامبیک همکاری دارد. اهمیت این همکاری در آن است که برنامههای سوادآموزی با ساختار رسمی آموزش کشور پیوند میخورند و امکان اثرگذاری گستردهتر پیدا میکنند.
لیبریا
شریک محلی: WE-CARE Foundation
در لیبریا، کُد با WE-CARE Foundation همکاری میکند. این همکاری از سال ۲۰۰۸ آغاز شده است.
تمرکز اصلی این همکاری بر دو محور است:
- فراهمکردن منابع خواندنی باکیفیت؛
- توسعه حرفهای معلمان.
لیبریا کشوری است که نظام آموزشی آن در دورههای مختلف با چالشهای جدی، از جمله جنگ داخلی و بحرانهای اجتماعی، روبهرو بوده است. در چنین زمینهای، کار بر کتاب، معلم و سوادآموزی اهمیت ویژهای دارد.
سیرالئون
شریک محلی: The Association of Literacy and Learning Educators – Reading Sierra Leone
در سیرالئون، کُد با انجمنی همکاری دارد که بر سوادآموزی، یادگیری و تربیت معلم تمرکز دارد. این همکاری نیز از سال ۲۰۰۸ آغاز شده است.
این نهاد نماینده همه مناطق سیرالئون و مؤسسات تربیت معلم کشور معرفی شده است. چنین ساختاری میتواند به گسترش برنامههای سوادآموزی در سطح ملی کمک کند، زیرا تربیت معلم یکی از مسیرهای پایدار برای تغییر کیفیت آموزش است.
غنا
شریک محلی: The Olinga Foundation for Human Development
در غنا، همکاری کُد با Olinga Foundation for Human Development از سال ۲۰۲۲ آغاز شده است. تمرکز این همکاری بر تغییر روشهای تدریس و نگرش معلمان دوره ابتدایی است.
این بنیاد با خدمات آموزش غنا درباره اثربخشی معلمان و نتایج یادگیری همکاری مشورتی دارد. این نکته نشان میدهد که برنامه کُد فقط در سطح مدرسه محدود نمیماند، بلکه میتواند با سیاستها و برنامههای آموزشی کشور نیز ارتباط پیدا کند.
تانزانیا
شریک محلی: Children’s Book Organization
در تانزانیا، کُد با Children’s Book Organization همکاری دارد؛ نهادی که از سال ۱۹۹۱ شکل گرفته و سابقهای طولانی در زمینه کتاب کودک دارد.
تمرکز این همکاری بر چند حوزه است:
- باسوادشدن کودکان؛
- علاقهمندکردن آنان به مطالعه؛
- تولید کتابهای کودک؛
- حمایت از صنعت نشر محلی.
این همکاری از نظر ترویج خواندن بسیار مهم است، زیرا تولید کتاب کودک بومی یکی از پایههای اصلی شکلگیری فرهنگ مطالعه است.
مالاوی
شریک محلی: Forum for Women African Educationalists in Malawi
در مالاوی، همکاری کُد با Forum for Women African Educationalists in Malawi از سال ۲۰۲۲ آغاز شده است. این نهاد شاخه ملی شبکهای آفریقایی است که در کشورهای مختلف برای آموزش دختران و زنان فعالیت دارد.
تمرکز این همکاری بر دختران و زنان جوان آسیبپذیر است. هدف آن است که آنان مهارتها و دانش لازم برای مشارکت اجتماعی و اقتصادی را به دست آورند.
اهمیت این برنامه در آن است که مسئله سوادآموزی را با برابری جنسیتی پیوند میدهد. در بسیاری از مناطق کمبرخوردار، دختران بیش از پسران در معرض ترک تحصیل، فقر آموزشی و محرومیت اجتماعی قرار دارند.
کُد و برابری جنسیتی
برابری جنسیتی یکی از محورهای مهم فعالیت کُد است. این سازمان میداند که سوادآموزی بدون توجه به وضعیت دختران، ناقص خواهد بود.
دختران در بسیاری از جوامع با موانعی مانند اینها روبهرو هستند:
- فقر خانوادگی؛
- کار خانگی؛
- ازدواج زودهنگام؛
- فاصله زیاد مدرسه؛
- نبود امکانات بهداشتی مناسب؛
- نگرشهای محدودکننده نسبت به آموزش دختران؛
- کمبود الگوهای زنانه در کتابها و مدرسه.
برنامههای کُد با همکاری شرکای محلی میکوشند این موانع را کاهش دهند و فرصت برابر برای یادگیری فراهم کنند.
نقش خانواده و جامعه محلی
کُد آموزش را فقط وظیفه مدرسه نمیداند. خانواده، انجمنهای والدین و معلمان، رهبران محلی و گروههای داوطلب نیز در موفقیت برنامههای سوادآموزی نقش دارند.
وقتی جامعه محلی درگیر برنامه شود:
- مدرسه بهتر حمایت میشود؛
- خانوادهها ارزش خواندن را بیشتر میشناسند؛
- دختران با حمایت بیشتری به مدرسه میروند؛
- کتابخانه و منابع آموزشی بهتر نگهداری میشوند؛
- برنامه پس از پایان حمایت بیرونی پایدارتر میماند.
اثرگذاری اعلامشده
بر اساس صفحه رسمی رویکرد کُد، برنامههای این سازمان تاکنون به بیش از ۱۰ میلیون کودک کمک کردهاند تا به آموزش فراگیر باکیفیت و فرصت خواندن و نوشتن دسترسی پیدا کنند.
همچنین صفحه اصلی کُد اعلام میکند که ۹۰ درصد کمکهای مالی مستقیماً به برنامههای سازمان میرسد و هزینههای جمعآوری کمک توسط یک بنیاد خصوصی پوشش داده میشود.
در یکی از کمپینهای رسمی سازمان نیز هدف جمعآوری ۱۰۷٬۲۵۰ دلار برای حمایت از ۱۱ مدرسه اعلام شده و همان مبلغ نیز بهعنوان مبلغ جمعآوریشده نمایش داده شده است.
این ارقام تصویری کلی از دامنه فعالیت سازمان میدهند، اما برای ارزیابی دقیق اثر آموزشی، باید گزارشهای تفصیلی سالانه، دادههای برنامهای و ارزیابیهای مستقل نیز بررسی شوند.
نقاط قوت کُد
کُد در میان نهادهای ترویج خواندن و سوادآموزی چند ویژگی برجسته دارد:
۱. نگاه جامع به سوادآموزی
این سازمان فقط به کتاب یا فقط به معلم توجه نمیکند، بلکه کتاب، معلم، زبان، جامعه، مدرسه و سیاست آموزشی را در کنار هم میبیند.
۲. همکاری بلندمدت با شرکای محلی
برخی همکاریهای کُد، مانند همکاری در موزامبیک، چند دهه ادامه داشته است. این استمرار میتواند به پایداری برنامهها کمک کند.
۳. توجه به نشر بومی
حمایت از کتابهای محلی و کودکمحور، یکی از جنبههای مهم و ارزشمند فعالیت کُد است.
۴. پیوند سوادآموزی و برابری جنسیتی
کُد بهویژه در همکاری با نهادهایی مانند شاخه مالاوی انجمن آموزشگران زن آفریقایی، به وضعیت دختران و زنان جوان توجه دارد.
۵. تمرکز بر معلمان
آموزش معلم در برنامههای کُد جایگاه اصلی دارد و این موضوع برای پایداری سوادآموزی بسیار مهم است.
چالشها و محدودیتها
۱. کمبود اطلاعات تفصیلی عمومی
در منابع رسمی قابل بررسی، همه جزئیات مربوط به کشورها، سال اجرای برنامهها، بودجه هر پروژه و شاخصهای اثرگذاری بهصورت کامل در دسترس نیست.
۲. دشواری سنجش اثر واقعی
تعداد کودکان تحت پوشش یا تعداد کتابهای تولیدشده مهم است، اما برای سنجش اثر واقعی باید دانست که مهارت خواندن کودکان تا چه اندازه بهتر شده است.
۳. تفاوت زبانها و نظامهای آموزشی
کار در کشورهای مختلف آفریقا به معنای مواجهه با زبانها، برنامههای درسی، ساختارهای آموزشی و چالشهای فرهنگی متفاوت است.
۴. پایداری پس از پایان حمایت مالی
برنامههای آموزشی زمانی موفقاند که پس از پایان کمک خارجی نیز ادامه پیدا کنند. این موضوع به توان دولت، مدرسه و جامعه محلی بستگی دارد.
جایگاه کُد در میان نهادهای جهانی ترویج خواندن
کُد را میتوان در کنار سازمانهایی مانند «روم تو رید» (Room to Read)، «بوک اید اینترنشنال» (Book Aid International)، «ورلدریدر» (Worldreader) و «بنیاد جهانی سواد» (World Literacy Foundation) قرار داد.
اما ویژگی متمایز کُد در این است که بر سه ضلع مهم تکیه دارد:
- کتابهای مناسب و محلی؛
- معلمان آموزشدیده؛
- شراکت با نهادهای بومی و آموزشی.
این ترکیب، کُد را از یک سازمان ساده کتابرسان فراتر میبرد و آن را به نهادی توسعهای در حوزه سوادآموزی تبدیل میکند.
اهمیت کُد برای فعالان ترویج خواندن
تجربه کُد برای فعالان ترویج خواندن چند درس مهم دارد:
- ترویج خواندن فقط با اهدای کتاب موفق نمیشود؛
- کتاب باید با زبان و فرهنگ کودک پیوند داشته باشد؛
- معلم و کتابدار باید آموزش ببینند؛
- خانواده و جامعه محلی باید درگیر شوند؛
- دختران و کودکان محروم باید در مرکز توجه باشند؛
- نشر بومی و تولید کتاب کودک، بخشی از سوادآموزی است؛
- ارزیابی و پژوهش برای بهبود برنامه ضروری است.
این درسها برای برنامههای ترویج خواندن در ایران، بهویژه در مناطق دوزبانه، روستایی، حاشیهای و کمبرخوردار نیز قابل تأمل است.
جمعبندی
کُد (CODE) سازمانی کانادایی در حوزه توسعه آموزشی است که با شعار صلح از راه سوادآموزی فعالیت میکند. این سازمان با تمرکز بر کتابهای مناسب، آموزش معلمان، همکاری با شرکای محلی و حمایت از برابری جنسیتی، میکوشد کودکان مناطق کمبرخوردار را به آموزش باکیفیت و فرصت خواندن و نوشتن نزدیکتر کند.
فعالیت کُد در کشورهای آفریقایی مانند موزامبیک، لیبریا، سیرالئون، غنا، تانزانیا و مالاوی نشان میدهد که سوادآموزی پایدار فقط با رساندن کتاب به دست کودک شکل نمیگیرد. برای رسیدن به اثر واقعی، باید همزمان به معلم، زبان، فرهنگ، خانواده، مدرسه و نظام آموزشی توجه کرد.
کُد نمونهای مهم از سازمانهایی است که خواندن را ابزاری برای تغییر اجتماعی میدانند؛ ابزاری برای آموزش، توانمندسازی، برابری و صلح.
منابع
-
وبسایت رسمی کُد
-
صفحه رویکرد کُد
-
صفحه محل فعالیتهای کُد
-
اطلاعات رسمی کُد درباره شرکای محلی در موزامبیک، لیبریا، سیرالئون، غنا، تانزانیا و مالاوی
-
اطلاعیهها و کمپینهای رسمی منتشرشده در وبسایت کُد
یادداشت منبعشناختی
اطلاعات این مقاله بر پایه صفحات رسمی کُد نوشته شده است. در منابع بررسیشده، صفحه پروژهها و گزارشهای تفصیلی برنامهای بهطور کامل در دسترس نبود؛ بنابراین درباره نام همه پروژههای جاری، بودجههای سالانه و فهرست قطعی کشورهای فعال فعلی، فقط دادههای تأییدشده از صفحات رسمی نقل شده است.
