مایکل روزن و جایزه هانس کریستین آندرسن ۲۰۲۶

صدایی برابر با ضربان قلب کودک: تحلیل جامع زندگی، آثار و افتخارآفرینی مایکل روزن در کنگره IBBY ۲۰۲۶

چهل‌امین کنگره جهانی دفتر بین‌المللی کتاب برای نسل جوان (IBBY) در ۶ تا ۹ اگوست ۲۰۲۶ اوتاوا، کانادا، با شعار «شنیدن صدای یکدیگر» (Listening to Each Other’s Voices) برگزار شد. این کنگره، که مهم‌ترین گردهمایی بین‌المللی فعالان ادبیات کودک و نوجوان به شمار می‌رود، در کنار نشست‌ها و گردهمایی‌ها با موضوع‌های گوناگون، بهانه‌ای است برای اعطای عالی‌ترین افتخار ادبیات کودک جهان: جایزه هانس کریستین آندرسن (نوبل ادبیات کودک). در این دوره، هیئت داوران بین‌المللی IBBY از میان برگزیدگانی از ده‌ها کشور جهان، مایکل روزن (Michael Rosen)، شاعر، نویسنده و نظریه‌پرداز برجسته بریتانیایی را به‌عنوان برنده جایزه آندرسن ۲۰۲۶ در بخش نویسندگی معرفی کرد. هیئت داوران بین‌المللی جایزه آندرسن دلایل خود را برای اعطای جایزه بخش نویسندگی ۲۰۲۶ به مایکل روزن این‌گونه تشریح کرد: «مجموعه‌آثار مایکل روزن توانایی فوق‌العاده‌ای در سخن گفتن با کودکان با صداقت، طنز، هوشمندی و احترام را نشان می‌دهد. نوشته‌های او منعکس‌کننده ریتم زبان و اندیشه کودکان است و بازیگوشی را با عمق عاطفی و آگاهی اجتماعی پیوند می‌زند. آثار او فضا را برای گفتگو درباره تاریخ، خانواده، فقدان، هویت و جامعه باز می‌کند و اثبات می‌نماید که ادبیات کودک می‌تواند در عین بازیگوشانه بودن، کاملاً عمیق و پرمغز باشد.»

زندگینامه مایکل روزن: ریشه‌ها، تربیت و مواجهه با رنج

دوران کودکی و خانواده

مایکل روزن در ۷ مه ۱۹۴۶ در هَرو (Harrow) واقع در میدلسکس انگلستان، در خانواده‌ای یهودی با گرایش‌های چپ‌گرایانه و آموخته به تفکر انتقادی به دنیا آمد. پدر و مادر او، هارولد و کانی روزن، هر دو از معلمان و آموزگاران پیشرو و نوآور زمانه خود بودند که نقشی کلیدی در آموزش زبان و ادبیات ایفا می‌کردند. محیط خانوادگی روزن سرشار از طنز، اصطلاحات زبان یدیش، قصه‌گویی‌های شفاهی و آهنگین، و بازخوانی متون ادبی (ازجمله نمایشنامه‌های شکسپیر) بود. این فضای فرهنگی به روزن آموخت که زبان فقط مجموعه‌ای از قواعد خشک دستوری نیست، بلکه جریانی زنده، بازیگوش و ابزاری برای پیوند انسانی است.

تحصیلات و نخستین گام‌های حرفه‌ای

روزن در ابتدا با هدف پزشک شدن وارد دانشگاه شد و یک سال به تحصیل در رشته پزشکی پرداخت، اما به‌سرعت دریافت که شیدای واژه‌ها، زیست‌شناختیِ زبان و جادوی ادبیات است. او تغییر مسیر داد و در دانشگاه آکسفورد به تحصیل در رشته زبان و ادبیات انگلیسی پرداخت. در دوران دانشجوئی و سال‌های پس از آن، فعالیت‌های اجتماعی و نگاه نقادانه روزن او را به سمت تولید برنامه‌های آموزشی و خردسالان در BBC کشاند. نخستین کتاب شعر مستقل او با عنوان «مواظب کار خودت باش» (Mind Your Own Business) در سال ۱۹۷۴ منتشر شد؛ اثری که نویدبخش ظهور صدایی کاملاً متفاوت در شعر کودک بریتانیا بود.

مواجهه با سوگ و بیماری

زندگی شخصی روزن خالی از مواجه‌های سهمگین با فقدان و بیماری نبوده است. نخستین و سخت‌ترین آن‌ها از دست دادن فرزندش بود. در سال ۱۹۹۹، فرزند ۱۸ ساله‌اش، ادی (Eddie)، به‌طور ناگهانی بر اثر مننژیت حاد درگذشت. این سوگ جانکاه بن‌مایه خلق یکی از شاهکارهای ادبیات مدرن کودک در حوزه روان‌شناسی عواطف شد: «کتاب غمگین مایکل روزن» (Michael Rosen’s Sad Book). در سال های اخیر روزن مانند میلیون‌ها انسان درگیر نبرد با کرونا شد. در سال ۲۰۲۰، روزن به نوع بسیار شدید کووید-۱۹ مبتلا شد و ۴۰ روز را در اغما (کومای مصنوعی) سپری کرد. تجربه بازگشت او به زندگی و بازتوانی جسمی‌اش در کتاب «استیکی مک‌استیک» (Sticky McStick) با نگاهی انسان‌گرایانه و امیدبخش بازآفرینی شد.

کارنامه و فعالیت‌های نویسندگی: زبان، ریتم و ساختارشکنی

مایکل روزن در طول بیش از پنج دهه فعالیت حرفه‌ای، افزون بر ۲۰۰ عنوان کتاب شامل شعر، داستان، متون غیرداستانی، نظریه‌های سوادآموزی و کتاب‌های تصویری به نگارش درآورده است.

سبک ادبی و انقلاب در زبان شعر کودک

پیش از روزن، بخش عمده‌ای از شعر کودک در بریتانیا تحت تأثیر وزن‌های سنتی، تعارفات کلامی و نصیحت‌گری‌های اخلاقی بود. روزن با الهام از ریتم واقعی گفتار روزمره کودکان، انقلاب بی‌بدیلی در شعر کودک به وجود آورد و شعر را با اجرای شفاهی (Performance Poetry) همراه کرد. او شعر را صرفاً برای خواندن صامت روی کاغذ نمی‌داند. شعر او برای اجرا، شنیده شدن و بدن‌مندی خلق می‌شود. کانال یوتیوب و اجراهای زنده او با میلیون‌ها بازدید، هنر شعرخوانی را به یک تجربه مشترک و پرنشاط بین‌المللی بدل کرده است. او از صوتی‌سازی (Onomatopoeia) و وزن‌های درونی زبان استفاده می‌کند تا کودک بدون نیاز به حفظ فرمول‌های ادبی، زیبایی‌شناسی کلام را حس کند.

آثار برجسته و کارنامه داستانی

• «می‌‌خوام یک خرس شکار کنم» (We’re Going on a Bear Hunt - 1989): با تصویرگری هلن اوکسنبوری، یکی از محبوب‌ترین کتاب‌های تصویری تاریخ ادبیات کودک جهان است. این کتاب با ریتم تکرارشونده و آواهای ماندگار، ماجرای خانواده‌ای را روایت می‌کند که از میان موانع طبیعی عبور می‌کنند؛ الگویی بی‌نظیر برای مواجهه کودک با ترس و موانع زندگی.
• «کتاب غمگین مایکل روزن» (Michael Rosen’s Sad Book - 2004): با تصویرگری کوئنتین بلیک. این کتاب با شجاعتی بی‌نظیر صریحاً از غم، فقدان و پذیرش احساسات منفی برای کودکان سخن می‌گوید و نشان می‌دهد که ادبیات کودک می‌تواند در عین سادگی، عمیق‌ترین مفاهیم فلسفی و روانی را مطرح کند.
• «گم‌شدگان» (The Missing - 2020) و «در حال حرکت» (On the Move - 2024): آثاری که به روایت تاریخچه خانوادگی روزن، هولوکاست، مهاجرت، جابه‌جایی‌های اجباری و جنگ می‌پردازند و کودکان و نوجوانان را با ابعاد واقعی تاریخ و هویت آشنا می‌سازند.
• «لطفاً زود بنویس» (Please Write Soon - 2022): روایتی مکاتبه‌ای میان دو پسرعمو در جریان جنگ جهانی دوم که پایداری و امید را تصویر می‌کند.

فعالیت‌های آکادمیک و ترویج کتاب‌خوانی

روزن از سال ۲۰۰۷ تا ۲۰۰۹ به‌عنوان ملک‌الشعرای کودکان بریتانیا (Children’s Laureate) خدمت کرد و در این دوره بسترهای بنیادینی برای حذف سنجش‌های خشک و تست‌محور در مدارس و جایگزینی آن با «کتاب‌خوانی برای لذت» (Reading for Pleasure) ایجاد نمود. او همچنین به‌عنوان استادیار و استاد ادبیات کودک در دانشگاه گلداسمیت لندن (Goldsmiths, University of London) آموزش نسل جدیدی از پژوهشگران و نویسندگان را بر عهده دارد.