اگر «یورید» (EURead) چتری برای ترویج خواندن در اروپا باشد، بنیاد خواندن (Stiftung Lesen) بیتردید یکی از قدرتمندترین و مؤثرترین ستونهای این چتر در آلمان است. این بنیاد که در سال ۱۹۸۸ تأسیس شد، بزرگترین و شناختهشدهترین نهاد غیرانتفاعی در آلمان است که بهصورت تخصصی بر ترویج اشتیاق به خواندن و تقویت مهارتهای سوادآموزی تمرکز دارد.
در این مقاله، به بررسی فعالیتها، الگوهای موفق و تأثیرات این بنیاد بر جامعهٔ آلمان میپردازیم.
«بنیاد خواندن» چیست؟
بنیاد خواندن یک نهاد خصوصی، مستقل و غیرانتفاعی است که دفتر مرکزی آن در شهر «ماینتس» (Mainz) آلمان قرار دارد. مأموریت اصلی این بنیاد، «ایجاد لذت خواندن» در میان تمامی اقشار جامعه است. شعار آنها ساده اما عمیق است: «خواندن کلید مشارکت در جامعه است.»
این بنیاد معتقد است که مهارت خواندن، پیشنیاز اصلی آموزش، مشارکت اجتماعی و توسعهٔ فردی است و بنابراین، دسترسی به کتاب و داشتن انگیزه برای مطالعه را یک حق همگانی میداند.
تاریخچه و ساختار
بنیاد در سال ۱۹۸۸ توسط ناشران آلمانی، کتابفروشان، رسانهها و بخشهای مختلف آموزشی تأسیس شد. هدف از شکلگیری آن، مقابله با کاهش سرانه مطالعه و بیسوادی عملکردی (Functional Illiteracy) در آلمان بود. از آن زمان تاکنون، این بنیاد به یکی از نهادهای کلیدی در سیاستهای آموزشی و فرهنگی آلمان تبدیل شده و از حمایتهای گستردهٔ دولتی و خصوصی برخوردار است.
حوزههای اصلی فعالیت
فعالیتهای بنیاد خواندن بسیار گسترده است، اما میتوان آنها را در چهار محور اصلی دستهبندی کرد:
۱. سالهای نخست زندگی
بنیاد خواندن معتقد است که آموزش خواندن باید از بدو تولد آغاز شود. به همین منظور، آنها برنامههایی برای نوزادان، کودکان نوپا و پیشدبستانی دارند.
- بستههای اهدای کتاب: در این برنامه، به والدین در هنگام مراقبتهای پزشکی نوزاد، بستههایی شامل کتابهای تصویری و راهنمای بلندخوانی داده میشود تا والدین یاد بگیرند چگونه برای فرزندشان کتاب بخوانند.
۲. محیطهای آموزشی
بنیاد در مدارس نیز بسیار فعال است و سعی میکند محیط آموزشی را از حالت خشک و درسی به محیطی لذتبخش تبدیل کند.
- پروژههای مدرسه: تأمین منابع آموزشی، آموزش معلمان برای استفاده از ادبیات در کلاسهای غیرادبی (مانند تاریخ یا علوم) و ایجاد باشگاههای کتابخوانی در مدارس.
۳. ترویج خواندن در اوقات فراغت
هدف این است که مطالعه به بخشی از سبک زندگی خانوادهها تبدیل شود. بنیاد خواندن با استفاده از رسانهها، کمپینهای تبلیغاتی و همکاری با کتابخانهها، سعی میکند جذابیت مطالعه را در اوقات فراغت کودکان و نوجوانان افزایش دهد.
۴. پژوهش و شواهد علمی
بنیاد خواندن تنها یک نهاد اجرایی نیست؛ آنها یکی از مهمترین مراکز تولید داده در حوزهٔ سواد و خواندن در آلمان هستند. پژوهشهای سالانهٔ آنها با عنوان «گزارش خواندن» (Reading Report / Vorlesestudie) دقیقترین آمارها را از وضعیت مطالعه در خانوادههای آلمانی ارائه میدهد و مبنای سیاستگذاریهای کلان وزارت آموزش و فرهنگ آلمان است.
ابتکارات ملی و شاخص
بنیاد خواندن چندین طرح ملی دارد که در آلمان بسیار شناختهشده هستند:
- روز ملی بلندخوانی در آلمان: این شاید مشهورترین رویداد بنیاد باشد. هر سال در ماه نوامبر، میلیونها نفر در سراسر آلمان (از سیاستمداران و سلبریتیها گرفته تا دانشآموزان و والدین) برای کودکان کتاب بلند میخوانند. این رویداد بزرگترین کمپین ترویج خواندن در آلمان است.
- ایستگاههای کتاب: ایجاد فضاهای جذاب مطالعه در مکانهای عمومی، ایستگاههای قطار و مراکز خرید برای دسترسی آسان مردم به کتاب.
چرا مدل «بنیاد خواندن» برای ما الگو است؟
برای فعالان حوزهٔ کتاب در ایران، بررسی مدل بنیاد خواندن درسهای مهمی دارد:
- ترکیب بخش خصوصی و دولتی: بنیاد موفق شده است همزمان حمایتهای مالی کلان دولت و مشارکت داوطلبانهٔ ناشران، شرکتها و افراد مشهور را جذب کند.
- تمرکز بر والدین: بنیاد به جای اینکه فقط کودک را هدف قرار دهد، آگاهیبخشی به والدین را (از طریق پزشکان اطفال و مراکز بهداشت) در اولویت قرار داده است.
- دادهمحوری: هر اقدامی که بنیاد انجام میدهد، بر اساس پژوهشهای دقیق علمی است. آنها «شواهد» را پشتوانهٔ «اجرا» کردهاند.
- استفاده از رسانه: بنیاد بهخوبی میداند که برای ترویج خواندن، باید از ابزارهای رسانهای مدرن (دیجیتال، شبکههای اجتماعی و تلویزیون) استفاده کرد.
نتیجهگیری
بنیاد خواندن فراتر از یک مؤسسه خیریه، یک «تسهیلگر ملی» در آلمان است. آنها توانستهاند مطالعه را از یک فعالیتِ فردی و مدرسهای به یک «سنت اجتماعی» تبدیل کنند که در آن تمام ارکان جامعه (از سیاستمداران تا والدین) در آن نقش دارند. مدل آنها ثابت میکند که ترویج خواندن، نه یک کار حاشیهای، بلکه یک «سرمایهگذاری ملی» برای آیندهٔ جامعه است.
برخی از پروژه های بنیاد خواندن:
- کتابخوانان به پیش!
- با یک نویسنده دوستی کن!
- باشگاههای خواندن، خانه دوم کودکان و نوجوانان!
- جیم دکمه تولدت مبارک!
- کودکان و نوجوانان آلمانی از نارنیا مینویسند!
- روزی که آلمانیها برای یکدیگر کتاب میخوانند!
- همه کودکان این جهان!
- هفته بلندخوانی برای خردسالان و کودکان پیش دبستانی!
- بهترین آغاز برای هر نوزاد!
- من داستانی به تو هدیه میکنم!
