دانش یعنی تلاش برای شناختن ناشناختهها. میگویند وظیفهٔ دانش ایجاد پرسش است، نه دادن پاسخ.
دنیای دانش، دنیای پرسشها و نادانستههاست. برای پیدا کردن پاسخ این پرسشهای بیشمار چه باید کرد؟ از کجا باید یاری گرفت تا نادانسته را به دانسته و مجهول را به معلوم تغییر داد؟ پاسخ پرسش نخست، انجام پژوهش و پاسخ پرسش دوم، بهرهگیری از کتابهای مرجع است.
"فرهنگنامه کودکان ونوجوانان" مرجعی ایرانی برای کودکان و نوجوانان ایرانی و سازگار با نیازهای علمی و فرهنگی آنهاست. در سالهای اخیر با توجه به اهمیت یافتن مقولهٔ پژوهش در سامانهٔ آموزشوپرورش ایران، رویکرد به این فرهنگنامه برای آموختن روش بهرهگیری از کتابهای مرجع به دانش آموزان در پژوهشهای خود افزایش یافته و شیوههای گوناگونی برای ترویج و آموزش استفاده از آن در مدارس از سوی گروه مروجان فرهنگنامه کودکان و نوجوانان ابداع شده است. کارگاهی که در زیر میآید، شرح گامبهگام ترویج فرهنگنامه برای دانش آموزان در مدارس است:
گام اول: تماس با مسولان مدرسه، دیدار حضوری یا تماس تلفنی هماهنگکنندهٔ گروه مروجان با مدیر مدرسه و تأکید موارد زیر:
- اهمیت کتابهای مرجع و چگونگی استفاده از آنها
- معرفی فرهنگنامه کودکان و نوجوانان و چگونگی و موارد استفاده از آن
- حضور داوطلبانهٔ مروجان برای کار با فرهنگنامه در پایههای چهارم و پنجم دبستان و در صورت درخواست مدرسه در پایهٔ سوم و در مدارس راهنمایی برای پایههای اول، دوم و سوم راهنمایی.
- مدت حضور مروجان در کلاس که دستکم ۴۵ دقیقه و دست بالا ۹۰ دقیقه است و بنا به خواست مدیر مدرسه میتواند بیشتر شود.
- حضور آموزگار یا دبیر کلاس در کنار یک یا دو مروج برای هر کلاس، برای آموزش خود آموزگار و همکاری وی با مروج
- درخواست از آموزگاران و دبیران برای معرفی کتابهای مرجع و اهمیت استفاده از آنها در نشست با والدین
- درخواست از دانش آموزان برای آوردن یک کتاب مرجع به کلاس، در روز تشکیل کارگاه ترویج فرهنگنامه
- حضور مروجان در کتابخانهٔ مدرسه برای ارزیابی کمی و کیفی کتابهای مرجع آن، پیش از آغاز کارگاه.
گام دوم: معرفی فرهنگنامه و شورای کتاب کودک
هدف: آشنایی با شورای کتاب کودک، معرفی انواع کتابهای مرجع، شناخت فرهنگنامه کودکان و نوجوانان
شکل کار: گروهی
مواد خواندنی و ابزار لازم: فرهنگنامه به تعداد گروهها، کتاب "تاریخ ادبیات کودکان ایران" جلد ۵ نوشتهٔ زهره قایینی و محمدهادی محمدی، نشر چیستا
تخته و ماژیک (گچ)
زمان: ۴۵-۹۰ دقیقه
روش کار:
۱ – مروج خود، شورای کتاب کودک و اهداف کار را به شکل کوتاه معرفی میکند.
۲- از دانش آموزان میخواهد پرسشهای خود را دربارهٔ فرهنگنامه و شورای کتاب کودک با چه چیز؟ چرا؟ چگونه؟ چه زمانی؟ کجا؟ چه کسی یا چه کسانی؟ از وی بپرسند.
نمونهای از پرسشهای دانش آموزان برخی مدارس:
- شورای کتاب کودک چیست؟
- از چه زمانی تشکیل شده است؟
- مکان آن کجاست؟
- شورای کتاب کودک کجاست؟
- چه کسانی در این شورا کار میکنند؟
- چرا شورای کتاب کودک درست شد؟
- کارکنان آن چقدر حقوق میگیرند؟
- چه کسی اولین بار شورا را تشکیل داد؟
- دولت به کارکنان آن چقدر دستمزد میپردازد؟
- چرا این آدمها دوست دارند برای بچهها این کتاب را بنویسند؟
- چرا شما دوست دارید رایگان به کلاس ما بیایید و با ما فرهنگنامه کار کنید؟
- چرا شورا برای کودکان فرهنگنامه مینویسد؟
۳ – مروج یا آموزگار، پرسشهای دانش آموزان را روی تخته مینویسد.
۴ – مروج در آغاز کتاب تاریخ ادبیات کودکان ایران جلد ۵، صفحات ۲۱۳ و ۲۱۷ را به دانش آموزان نشان میدهد (تصویر خانمتوران میرهادیدر نوجوانی و اکنون) سپس با معرفی خانم میر هادی و یارانش، شورای کتاب کودک و فرهنگنامه را با توجه به پرسشها به آنها میشناساند.
گام سوم: انتخاب تصاویر فرهنگنامه
هدف: آشنایی با تصاویر و نمودارهای فرهنگنامه بهعنوان بخشی از موضوعات یک فرهنگنامه مواد خواندنی و ابزار لازم: فرهنگنامه، کاغذ A4 به تعداد گروهها
زمان: ۴۵-۹۰ دقیقه
نکات پیشبینیشده: انتخاب تعداد صفحات و شمارهٔ آغاز و پایان آنها متناسب با زمان حضور مروج در کلاس و تشخیص وی برای شمارههای آغاز و پایان. مثال: صفحات ۱ تا ۱۰۰
روش کار
۱– یک جلد فرهنگنامه و کاغذ A4 به هر گروه داده میشود.
۲- مروج از دانش آموزان میخواهد از صفحهٔ ۱ تا ۱۰۰ را ورق بزنند و تصاویر را با دقت نگاه کنند، سپس با توافق گروه نام آنها را در کاغذ خود بنویسند.
- مناسبترین، جذابترین یا بهترین تصویر را انتخاب کنند.
- توضیح دهند چرا این تصویر را انتخاب کردهاند؟
- توضیح دهند این تصویر چه اطلاعاتی به آنها میدهد؟
۳- پس از انجام این فعالیت با توجه به زمانبندی، دستکم از ۲ گروه خواسته میشود تصاویر انتخاب شده و دلایل انتخاب خود را برای دانش آموزان بخوانند.
۴- در پایان، مروج نوشتهها را جمع میکند.
توجه: در پاسخگوییهای داوطلبانه پیشنهاد میشود در هر فعالیت ۲ گروه پاسخ دهند.
بهطور مثال: در فعالیت اول ۲ گروه، در فعالیت دوم ۲ گروه دیگر
گام چهارم: نمایه خوانی فرهنگنامه کودکان و نوجوانان
هدف: آشنایی با فهرستنویسی و نمایه در کتاب مرجع
مواد خواندنی و ابزار لازم: کپی از صفحات مختلف نمایههای جلد ۵ فرهنگنامه به تعداد گروهها، قطعات بریدهٔ مقواهای رنگی از نشانههای نمایه، چسب نواری یا آهنربا، فرهنگنامه به تعداد گروهها
زمان: ۴۵-۹۰ دقیقه
روش کار
۱– نخست، مروج در زمینهٔ پیوست و نمایه، با نشان دادن جلد ۵ فرهنگنامه توضیح میدهد.
۲- سپس، نشانهها را روی تابلو میکشد یا با استفاده از مقواهای رنگی میچسباند و دربارهٔ هر نشانه همراه با مثال توضیح میدهد.
۳- به هر گروه یک کپی از نمایه داده میشود.
۴- به گروهها فرصت داده میشود نمایه را با دقت نگاه کنند.
۵- مروج و آموزگار یا دبیر از هر گروه میخواهد دربارهٔ مثال خود از کپی، روی تابلو بنویسد و توضیح دهد.
۶ - در پایان، مروج کپیها را جمعآوری میکند.
گام پنجم: یادداشتبرداری (فیشنویسی، برگهنویسی) از کتاب مرجع
هدف: آشنایی دانش آموزان با مقالههای فرهنگنامهٔ کودکان و نوجوانان، آموزش مقدماتی فیشبرداری
مواد خواندنی و ابزار لازم: فرهنگنامه به تعداد گروهها، کاغذ A4 به تعداد گروهها
زمان: ۴۵-۹۰ دقیقه
نکات پیشبینیشده:
- انتخاب تعداد صفحات به زمان اختصاص داده شده برای انجام کار بستگی دارد.
- در برخی موارد، انتخاب موضوع میتواند با نظر مروج باشد، بهطور مثال:
موضوعات مربوط به نجوم یا به مناسبتهای ویژه
روش کار:
۱ – به هر گروه یک کاغذ A4 داده میشود. مروج از اعضای گروهها میخواهد کاغذ خود را از عرض به دو قسمت تقسیم کنند (فرهنگنامهها در اختیار دانش آموزاناند و میتوانند در تغییر فعالیتها آن را با گروههای دیگر عوض کنند).
۲- اگر دانش آموزان در فعالیت انتخاب تصاویر، صفحات ۱ تا ۱۰۰ را ورق زدهاند، مروج از آنها میخواهد در این مرحله صفحات ۱۰۰ تا ۲۰۰ یا بیشتر را ورق بزنند. این کار سبب میشود دانش آموزان هر گروه با موضوعات و تصاویر بیشتری از فرهنگنامه آشنا شوند.
۳ – مروج از دانش آموزان میخواهد یک موضوع را در صفحههای مورد نظر با توافق گروه برگزینند و شمارهٔ صفحات مقالهٔ مورد نظر را یادداشت کنند و کتاب را ببندند.
۴- مروج، نمونهای از کار فیشبرداری و فرمول پرسشهای ششگانه: چه چیزی- چیست؟ چگونه یا چطور؟ چرا یا برای چه؟ چه زمانی یا کی؟ کجا؟ چه کسی یا چه کسانی؟ را آموزش میدهد و نمونهای از فیش را روی تابلو رسم میکند.
۵- مروج از دانش آموزان میخواهد با توجه به پرسشهای ششگانه، پرسسشهای خود را از میان موضوعهای انتخابی گروهشان بنویسند.
۶ – پس از نوشتن پرسشها، صفحهٔ مورد نظر را باز میکنند. یکی از اعضای گروه پاسخ پرسشهای خود را با خواندن مقاله یادداشت میکند. (پاسخها باید کوتاه باشند و کنار پرسشها نوشته شوند).
نکته: مروج توضیح میدهد که ممکن است پاسخ برخی از پرسشهای دانش آموزان در مقالهٔ مورد نظر نوشته نشده باشد یا موضوع انتخابی به سؤالهایی پاسخ داده است که دانش آموزان آنها را در ارتباط با موضوع ننوشتهاند.
۷– مروج از دانش آموزان میخواهد پاسخ خود را بدون نوشتن پرسشها در نمونهٔ کاغذ فیشبرداری بنویسند. پیشنهاد میشود دانش آموزان پاسخها را به ترتیبی که در فرهنگنامه نوشتهشدهاند در برگهٔ یادداشتبرداری بنویسند.
۸ – دو گروه داوطلب، پرسشها و نمونهٔ یادداشت خود را میخوانند.
۹– در پایان، مروجان فیشها و پرسشها را جمعآوری میکنند.
گام ششم (مرحلهٔ پایانی):
هدف: جستوجو و مطالعهٔ مقالههای مربوط به یک موضوع مشخص در جلدهای مختلف فرهنگنامه کودکان و نوجوانان
توجه دادن دانش آموزان به استفاده از این مقالهها در انجام فعالیتهای پژوهشی
مواد و ابزار لازم: پاکتهای رنگی که دارای قطعات کوچکی از مقوا با عنوانهای مقالههای متنوع فرهنگنامه روی قطعههای مقوا هستند. پاکت به تعداد گروهها. هر پاکت دارای ۳ تا ۴ گروه از موضوعات مختلف فرهنگنامه است.
نکات از قبل پیشبینیشده: اگر دانش آموزان متوجه مفهوم مقالهای نشوند، اول از دانش آموزان میخواهیم اگر میتوانند واژهها را معنا کنند، اگر نتوانستند مروجان واژهها را توضیح میدهند.
روش کار:
۱– به هر گروه یک پاکت که داخل آن قطعههای مقوایی هست، داده میشود.
۲- مروجان از گروهها میخواهند در آغاز تکههای کاغذ را روی میز بچینند و آنها را با دقت بخوانند.
اگر معنای واژهها را متوجه نشدند، از مروجان یا دانش آموزان دیگر بپرسند.
