از داستان تا تحقیق؛ پرورش تفکر انتقادی با کتاب در سال‌های پایانی دبستان

مقدمه

در سال‌های پایانی دبستان (۹ تا ۱۲ سال)، کودک وارد مرحله‌ای تازه از رشد شناختی می‌شود:
او دیگر فقط داستان را دنبال نمی‌کند، بلکه می‌پرسد، مقایسه می‌کند، تردید می‌کند و دلیل می‌خواهد.
این دوره، زمان طلایی برای پیوند دادن خواندن با تفکر انتقادی است؛ مهارتی که پایه‌ی یادگیری مستقل، پژوهش و شهروندی آگاه در سال‌های بعد محسوب می‌شود.

پژوهش‌ها نشان می‌دهد کتاب—اگر درست انتخاب و درست خوانده شود—یکی از مؤثرترین ابزارها برای پرورش تفکر انتقادی در کودکان این سن است (OECD, 2019؛ Duke, 2011).
این مقاله توضیح می‌دهد چگونه می‌توان از مسیر داستان، کودک را به سمت پرسش‌گری، تحقیق و تحلیل هدایت کرد.

تفکر انتقادی در ۹ تا ۱۲ سالگی یعنی چه؟

تفکر انتقادی در این سن به معنای تحلیل فلسفی پیچیده نیست.
بر اساس تعریف OECD و ILA، کودکِ دارای تفکر انتقادی می‌تواند:

• درباره‌ی آنچه می‌خواند سؤال بپرسد

• دلیل رفتار شخصیت‌ها را بررسی کند

• اطلاعات را با هم مقایسه کند

• بین واقعیت و نظر تمایز قائل شود

• از متن شواهد بیاورد

این توانایی‌ها دقیقاً در سال‌های پایانی دبستان شروع به شکل‌گیری می‌کنند.

چرا داستان نقطه‌ی شروع مناسبی است؟

داستان برای کودک امن‌ترین بستر اندیشیدن است.

طبق پژوهش‌های Maria Nikolajeva:

«کودک از طریق داستان، بدون تهدید مستقیم، موقعیت‌های پیچیده‌ی انسانی را تجربه و تحلیل می‌کند.»

داستان به کودک اجازه می‌دهد:

• درباره‌ی تصمیم‌های دیگران فکر کند، نه خودش

• پیامدها را ببیند

• چند دیدگاه را هم‌زمان بررسی کند

به همین دلیل، داستان بهترین نقطه‌ی آغاز برای تفکر انتقادی است (Nikolajeva, 2014).

گام اول: عبور از «چه شد؟» به «چرا شد؟»

بزرگ‌ترین خطا در گفت‌وگوهای پس از خواندن این است که پرسش‌ها در سطح باقی می‌مانند.

پرسش‌های سطحی:

• داستان درباره‌ی چه بود؟

• شخصیت اصلی کی بود؟

پرسش‌های تفکر‌برانگیز (مستند به Duke & Pearson, 2002):

• چرا این شخصیت چنین تصمیمی گرفت؟

• چه انتخاب‌های دیگری داشت؟

• اگر شرایط عوض می‌شد، نتیجه چه بود؟

• کدام بخش داستان نظر تو را تغییر داد؟

این نوع پرسش‌ها کودک را وارد تحلیل می‌کند، نه بازگویی صرف.

گام دوم: مقایسه‌ی متن‌ها و دیدگاه‌ها

در این سن، کودک توانایی مقایسه را به‌دست آورده است.

راهکارهای مستند:

• خواندن دو داستان با موضوع مشابه

• مقایسه‌ی یک داستان تخیلی با یک متن اطلاعاتی

• بررسی تفاوت روایت‌ها از یک موضوع واحد

Nell Duke نشان می‌دهد که ترکیب داستان و متن غیرداستانی، نقش مهمی در رشد تفکر انتقادی و مهارت پژوهش دارد (Duke, 2011).

گام سوم: پیوند خواندن با پرسش و تحقیق

تفکر انتقادی زمانی عمیق می‌شود که خواندن به پرسش منجر شود.

نمونه‌های عملی:

• «آیا این اتفاق در دنیای واقعی هم ممکن است؟»

• «این اطلاعات را از کجا می‌توان بررسی کرد؟»

• «آیا همه‌ی منابع همین را می‌گویند؟»

در این مرحله:

• کودک می‌تواند به کتاب‌های مرجع کودک

• کتابخانه

• منابع اطلاعاتی ساده (دایره‌المعارف کودک، کتاب‌های علمی مصور)

ارجاع داده شود.

OECD (2019) تأکید می‌کند که آموزش تفکر انتقادی باید از خواندن آغاز شود، نه از آموزش مستقیم مهارت‌های پژوهشی.

نقش متون غیرداستانی

در سال‌های پایانی دبستان، علاقه به متون غیرداستانی افزایش می‌یابد:

• علوم

• تاریخ

• زندگی‌نامه‌ها

• کتاب‌های «چرا» و «چگونه»

نادیده‌گرفتن این متون، یکی از دلایل افت علاقه به خواندن است (Duke, 2011).

این متون به کودک کمک می‌کنند:

• شواهد را تشخیص دهد

• اطلاعات را ارزیابی کند

• پرسش‌های تازه بسازد

نقش بزرگسال: راهنما، نه پاسخ‌دهنده

پژوهش‌ها نشان می‌دهد تفکر انتقادی زمانی رشد می‌کند که بزرگسال:

• پاسخ آماده ندهد

• نظر کودک را اصلاح نکند

• اختلاف نظر را بپذیرد

• پرسش را به پرسش دیگر وصل کند

Aidan Chambers تأکید می‌کند:

«کار ما توضیح دادن نیست؛ گوش دادن و ادامه دادن گفت‌وگوست» (Chambers, 1993).

نقش مدرسه و کتابخانه

مدرسه و کتابخانه می‌توانند:

• حلقه‌های گفت‌وگوی کتاب ایجاد کنند

• پروژه‌های کوچک تحقیق مبتنی بر کتاب اجرا کنند

• خواندن را به نوشتن، گفت‌وگو و جست‌وجو پیوند دهند

UNESCO (2020) این رویکرد را «سواد خواندن انتقادی» می‌نامد.

جمع‌بندی

در سال‌های پایانی دبستان،
کتاب می‌تواند چیزی بیش از داستان باشد:
می‌تواند آغاز اندیشیدن باشد.

اگر کودک بیاموزد از متن سؤال بسازد،
به شواهد توجه کند،
و دیدگاه‌های مختلف را ببیند،
تفکر انتقادی نه به‌صورت درس،
بلکه به‌صورت عادت ذهنی شکل می‌گیرد.

منابع

• Duke, N. (2011). Reading Research in Practice. Guilford Press.

• Duke, N., & Pearson, P. (2002). Effective Practices for Developing Reading Comprehension.

• Nikolajeva, M. (2014). Reading for Learning. John Benjamins.

• Chambers, A. (1993). Tell Me: Children, Reading & Talk.

• OECD (2019). PISA Reading Framework.

• UNESCO (2020). Global Framework for Literacy and Critical Reading.

• International Literacy Association (2018). Critical Literacy in Elementary Grades.