مقدمه
بانک کتاب (Banco del Libro) از مهمترین نهادهای ترویج خواندن در آمریکای لاتین است؛ نهادی که کار خود را در سال ۱۹۶۰ در کاراکاس آغاز کرد و در طول چند دهه، از یک مرکز مبادله کتابهای درسی دستدوم به سازمانی مرجع در حوزه ترویج خواندن، ادبیات کودک و نوجوان، کتابخانهسازی، آموزش میانجیهای کتابخوانی، ارزیابی کتاب و پشتیبانی از دسترسی کودکان به کتاب تبدیل شد.
اهمیت بانک کتاب فقط در سابقه طولانی آن نیست. این نهاد در عمل نشان داد که ترویج خواندن، تنها به چاپ کتاب یا برگزاری چند برنامه فرهنگی محدود نمیشود، بلکه نیازمند شبکهسازی، شناخت اجتماعی، دسترسی عادلانه، تربیت نیروی انسانی، تولید دانش و پایداری نهادی است. به همین دلیل، بانک کتاب هم در ونزوئلا و هم در بیرون از آن، بهعنوان یک الگو شناخته شده است.
این نهاد در سال ۱۹۸۸ برنده جایزه ترویج خواندن آساهی-ایبی شد و در سال ۲۰۰۷ نیز جایزه یادبود آسترید لیندگرن را دریافت کرد؛ دو جایزه مهم جهانی که جایگاه آن را در تاریخ ترویج خواندن تثبیت میکنند.
بانک کتاب چگونه و در چه زمینهای شکل گرفت؟
بانک کتاب در بستری تاریخی شکل گرفت که برای فهم مأموریت آن بسیار مهم است. پس از سقوط دیکتاتوری در ونزوئلا در سال ۱۹۵۸، بازسازی نهادهای اجتماعی و آموزشی کشور به یکی از اولویتها تبدیل شد. در همین دوره، گروهی از داوطلبان کوشیدند راهی برای کاهش فشار اقتصادی بر خانوادهها و کمک به بهبود وضعیت آموزش پیدا کنند. نتیجه این تلاش، ایجاد برنامهای برای مبادله کتابهای درسی دستدوم بود.
نام «بانک کتاب» نیز از همینجا میآید: جایی که کتاب، مانند یک سرمایه عمومی، در گردش قرار میگیرد تا افراد بیشتری بتوانند از آن بهرهمند شوند. این ایده در ظاهر ساده بود، اما در عمل دو مسئله مهم را همزمان هدف میگرفت:
- کاهش هزینه دسترسی به کتابهای درسی برای خانوادهها
- کمک به بازسازی و بهبود نظام آموزشی
بر پایه روایت هیئت داوران جایزه یادبود آسترید لیندگرن، خدمت مبادله کتابهای درسی که با نام «کانخه» (Canje) آغاز شد، فقط یک فعالیت موقت نبود و تا دههها بعد نیز اهمیت خود را حفظ کرد. این نکته نشان میدهد که بانک کتاب از همان آغاز، نهادی عملگرا بود: به نیاز واقعی جامعه پاسخ میداد و در همان حال، از دل یک مسئله فوری، افقی بلندمدت برای ترویج خواندن میساخت.
از یک مرکز مبادله کتاب تا یک نهاد جامع ترویج خواندن
بانک کتاب در دهه نخست فعالیتش بهتدریج از یک مرکز خدماتی محدود فراتر رفت. این نهاد دریافت که اگر قرار است دسترسی به کتاب و فرهنگ خواندن پایدار شود، فقط گردش کتاب کافی نیست. باید بر کیفیت مواد آموزشی، کتابخانهها، آموزش، ارزیابی کتاب و رساندن کتاب به گروههای محروم نیز کار کرد.
بر همین اساس، بانک کتاب در سالهای بعد به چند مسیر اصلی وارد شد:
بهبود کتابهای درسی و مواد آموزشی
در سالهای آغازین، این نهاد به بررسی و ارزیابی کتابهای درسی پرداخت، معیارهایی برای سنجش آنها تدوین کرد و در برگزاری نشستها و سمینارهای مربوط به بهبود مواد آموزشی نقش داشت. این بخش از فعالیتها نشان میدهد که بانک کتاب از ابتدا فقط توزیعکننده کتاب نبود، بلکه به کیفیت محتوای آموزشی نیز توجه داشت.
توسعه کتابخانههای مدرسه و عمومی
بانک کتاب در ایجاد کتابخانههای مدرسه در کاراکاس و دیگر نقاط ونزوئلا نقش داشت. همچنین در طراحی کتابخانه عمومی ماریانو پیکون سالاس در کاراکاس مشارکت کرد؛ کتابخانهای که بعدتر بهعنوان الگویی برای نظام کتابخانههای عمومی ونزوئلا شناخته شد. اهمیت این تجربه در آن است که بانک کتاب صرفاً برنامهمحور نبود، بلکه در زیرساختسازی فرهنگی نیز سهم داشت.
ایجاد شبکه و واگذاری الگوهای موفق
بر اساس روایت جایزه یادبود آسترید لیندگرن، بسیاری از کتابخانهها و شبکههایی که بانک کتاب در دورهای راه انداخت، بعدها به نظام کتابخانههای عمومی و وزارت آموزش سپرده شد. این یعنی بانک کتاب فقط مجری پروژه نبود؛ بستر میساخت، الگو ایجاد میکرد و پس از تثبیت، امکان گسترش آن را در سطح ملی فراهم میکرد.
رساندن کتاب به جاهایی که کتاب به آنها نمیرسید
یکی از مهمترین دلایل شهرت بانک کتاب، خلاقیت آن در رساندن کتاب به کودکان و نوجوانانی بود که در مناطق دورافتاده، محروم یا دشوارگذر زندگی میکردند. این ویژگی، بانک کتاب را از بسیاری از نهادهای مشابه متمایز میکند.
هیئت داوران جایزه یادبود آسترید لیندگرن در توصیف این نهاد، از چند شیوه شاخص نام میبرد:
- کتابقاطرها برای روستاهای دورافتاده کوهستانی
- قایقهای کتابرسان برای دسترسی به جوامع آمازون و مناطق قابل دسترسی از راه آب
- ایجاد ساختارهای محلی توزیع کتاب با همکاری شریکهای بومی
این تجربهها فقط راهحلهای لجستیکی نبودند. آنها بیانگر یک نگاه بنیادیاند: اگر کودکان به کتاب نمیرسند، نهاد ترویج خواندن باید راه خود را تا کودکان پیدا کند. این جابهجاییِ نقطهنظر بسیار مهم است. در اینجا کتابخانه یا مرکز فرهنگی، منتظر مراجعه مخاطب نمیماند؛ بلکه خود به سمت او میرود.
همین انعطافپذیری، بانک کتاب را به نهادی پیشرو تبدیل کرد. به تعبیر داوران جایزه، این نهاد در زاغهها، روستاهای کوهستانی، دانشگاهها و حتی فضای مجازی، راههای تازهای برای رساندن کتاب و برانگیختن میل به خواندن پیدا کرده است.
مرکز اسناد؛ قلب فکری و پژوهشی بانک کتاب
یکی از پایههای ماندگاری بانک کتاب، فقط فعالیت میدانی آن نیست، بلکه بُعد پژوهشی و مرجعیت دانشی آن نیز هست. این نهاد در سال ۱۹۷۴ مرکز اسناد ادبیات کودک خود را بنیان گذاشت؛ مرکزی که در روایت منبع آلمایی، نخستین مرکز از این نوع در آمریکای لاتین معرفی شده است.
اهمیت این مرکز در چند نکته است:
- گردآوری کتابها و اسناد مربوط به ادبیات کودک و نوجوان
- پشتیبانی از پژوهشگران، دانشجویان، نویسندگان، تصویرگران و فعالان این حوزه
- تبدیل شدن به مرجعی برای مطالعه، ارزیابی و توسعه ادبیات کودک در ونزوئلا و منطقه
بر پایه توصیف جایزه یادبود آسترید لیندگرن، این مرکز در دورهای دارای بیش از ۲۰ هزار کتاب کودک و نوجوان و حدود ۱۰ هزار سند دیگر بوده است. حتی اگر این آمار به امروز مربوط نباشد، باز هم نشان میدهد که بانک کتاب تنها یک مؤسسه اجرایی نبوده، بلکه یک حافظه نهادی و مرکز تولید دانش در حوزه ادبیات کودک بهشمار میرفته است.
چنین مرکزی برای ترویج خواندن اهمیت اساسی دارد. ترویج خواندنِ ماندگار بدون شناخت کتاب خوب، بدون ارزیابی ادبیات کودک و بدون تربیت نسل تازهای از پژوهشگران و میانجیها ممکن نیست. بانک کتاب این حلقههای بهظاهر جدا را به هم پیوند زده بود.
نقش بانک کتاب در تقویت ادبیات کودک ونزوئلا
بانک کتاب فقط مصرفکننده یا توزیعکننده کتاب نبود؛ در رشد ادبیات کودک ونزوئلا نیز نقشی فعال داشت. این نقش دستکم در سه عرصه دیده میشود:
۱. ایجاد انتشارات اکاره
در سال ۱۹۷۸ بانک کتاب بخش نشر کودک خود را با نام ادسیونس اکاره (Ediciones Ekaré) بنیان گذاشت. هدف از این کار، پاسخ دادن به کمبود جدی آثار باکیفیت برای کودکان و نوجوانان بود. بعدها اکاره از بانک کتاب مستقل شد و به یکی از شناختهشدهترین ناشران ادبیات کودک اسپانیاییزبان تبدیل شد.
اهمیت این نکته در آن است که بانک کتاب فقط از بیرون به بازار کتاب نگاه نمیکرد. وقتی خلأیی در تولید آثار باکیفیت میدید، خود برای پر کردن آن دست به کار میشد. این یکی از روشنترین نشانههای نهادسازی فرهنگی است.
۲. افتتاح کتابفروشی تخصصی کودک
در سال ۱۹۷۶ بانک کتاب نخستین کتابفروشی تخصصی کودک در ونزوئلا را راهاندازی کرد. این کار به ایجاد دسترسی بهتر به کتابهای مناسب کودکان و نوجوانان کمک میکرد و در عین حال، فضایی فرهنگی برای انتخاب آگاهانه کتاب به وجود میآورد.
۳. ایجاد فهرست و جایزه بهترین کتابها برای کودکان
در سال ۱۹۸۰ بانک کتاب برنامه «بهترین کتابها برای کودکان» را بنیان گذاشت. این برنامه از این نظر اهمیت دارد که فقط یک جایزه نمادین نبود؛ بلکه سازوکاری برای شناسایی، معرفی و اعتباربخشی به کتابهای باکیفیت فراهم میکرد. چنین فهرستهایی در فضای کتاب کودک نقش تعیینکننده دارند، زیرا به خانوادهها، آموزگاران، کتابداران و میانجیهای خواندن در انتخاب کتاب کمک میکنند.
شواهد موجود نشان میدهد که این سنت تا امروز نیز ادامه یافته و در سال ۲۰۲۵ هم فهرستهای برگزیده بانک کتاب همچنان منتشر شدهاند. همین استمرار، یکی از نشانههای زندهبودن نهادی آن است.
بانک کتاب و ترویج خواندن در بحرانهای اجتماعی
یکی از مهمترین ابعاد کار بانک کتاب، حضور آن در وضعیتهای بحرانی است. پس از فاجعه طبیعی ویرانگر ایالت وارگاس در سال ۱۹۹۹، این نهاد برنامهای با عنوان «خواندن برای زندگی» راهاندازی کرد. اهمیت این برنامه در آن است که خواندن را نه صرفاً یک فعالیت آموزشی، بلکه ابزاری برای بازسازی روانی و اجتماعی کودکان میدید.
این نگاه، فهمی پیشرفته از ترویج خواندن را نشان میدهد. در چنین دیدگاهی، کتاب فقط برای آموزش سواد یا پر کردن اوقات فراغت نیست؛ بلکه میتواند به کودکان در مواجهه با ترس، سوگ، بیثباتی و بحران کمک کند. قصه، گفتوگو، شنیدن و خواندن جمعی میتوانند تجربهای از امنیت، بازشناسی احساسات و بازسازی پیوندهای انسانی ایجاد کنند.
همین رویکرد است که بانک کتاب را در ردیف نهادهای مهم ترویج خواندن قرار میدهد: نهادی که خواندن را از متن زندگی اجتماعی جدا نمیکند.
چرا بانک کتاب در سطح جهانی مهم شد؟
بانک کتاب فقط در ونزوئلا اثرگذار نبود، بلکه در سطح جهانی نیز بهعنوان الگو دیده شد. دو جایزه مهم بینالمللی این موضوع را روشن میکنند:
جایزه ترویج خواندن آساهی-ایبی، ۱۹۸۸
بانک کتاب در نخستین دورههای جایزه ترویج خواندن آساهی-ایبی در سال ۱۹۸۸ برنده شد. این جایزه به نهادها و برنامههایی داده میشود که سهمی پایدار و مؤثر در ترویج خواندن کودکان و نوجوانان داشته باشند. دریافت این جایزه نشان میدهد که بانک کتاب خیلی زود بهعنوان یک نمونه ممتاز در سطح بینالمللی شناخته شده بود.
جایزه یادبود آسترید لیندگرن، ۲۰۰۷
در سال ۲۰۰۷، بانک کتاب جایزه یادبود آسترید لیندگرن را دریافت کرد. داوران این جایزه بر چند ویژگی محوری تأکید کردند:
- روحیه پیشگامانه
- خلاقیت و انعطافپذیری
- نزدیکی واقعی به کودکان
- حرفهایگری
- دوری از بوروکراسی فرساینده
- توانایی رساندن کتاب به محیطهای بسیار متفاوت
در متن داوری همچنین تأکید شده است که بانک کتاب در طول نزدیک به نیم قرن، با پروژههای متعدد خود، کتاب و میل به خواندن و نوشتن را به شمار زیادی از کودکان و نوجوانان منتقل کرده و در ایجاد کتابخانهها، شبکههای کتابخانهای، نشر ادبیات کودک و تولید نشریات نقش داشته است.
وضعیت کنونی بانک کتاب؛ آیا هنوز فعال است؟
بر پایه شواهد در دسترس، بانک کتاب همچنان فعال است. مهمترین نشانههای این تداوم عبارتاند از:
تداوم برنامههای ترویج خواندن
در گزارشی از روزنامه ال ناسیونال (El Nacional) در ۲۹ ژوئن ۲۰۲۶ آمده است که بانک کتاب برای کودکان و نوجوانان ساکن پناهگاههای کاراکاس برنامههای ترویج خواندن برگزار کرده است. این گزارش نشان میدهد که نهاد نه فقط بهطور اسمی، بلکه در عمل نیز در میدان حضور دارد.
تداوم فعالیت انتخاب و معرفی کتاب
شواهد مربوط به سال ۲۰۲۵ نشان میدهد که سنت انتخاب و معرفی کتابهای برگزیده بانک کتاب ادامه داشته و این نهاد همچنان در مقام مرجع انتخاب کتاب کودک و نوجوان فعال بوده است.
استمرار هویت نهادی
منابع اخیر هنوز از بانک کتاب بهعنوان یک نهاد غیرانتفاعی مستقر در کاراکاس یاد میکنند و نام مدیر آن، ماریا مدینا، نیز در منابع بینالمللی دیده میشود. این استمرار مدیریتی و نهادی، برای سازمانی با چنین سابقهای بسیار مهم است.
در ارزیابی وضعیت امروز بانک کتاب باید به چه نکتهای توجه کرد؟
هرچند شواهد معتبر از تداوم فعالیت بانک کتاب خبر میدهند، باید با دقت علمی میان «فعال بودن» و «ثبات کامل» تفاوت گذاشت. کشور ونزوئلا در دهههای اخیر با بحرانهای اقتصادی و اجتماعی گسترده روبهرو بوده و طبیعی است که نهادهای فرهنگی نیز در چنین زمینهای با دشواریهای جدی مواجه شوند. بنابراین، اگرچه شواهد موجود از ادامه فعالیت بانک کتاب پشتیبانی میکنند، اما برای داوری درباره گستره دقیق، بودجه، شمار برنامهها یا دامنه نفوذ کنونی آن، به دادههای رسمی و منتشرشده بیشتری نیاز است.
با این حال، همینکه این نهاد پس از بیش از شصت سال هنوز در میدان ترویج خواندن حضور دارد، خود نشانهای مهم از تابآوری و ریشهداری آن است.
چرا بانک کتاب هنوز یک مرجع مهم است؟
بانک کتاب به چند دلیل همچنان مرجع است:
- ترویج خواندن را با عدالت فرهنگی پیوند زد
- از خدمات ساده به نهادسازی گسترده رسید
- همزمان در میدان، در پژوهش و در انتخاب کتاب نقش داشت
- در بحرانها نیز کارکرد فرهنگی خود را حفظ کرد
- در تولید، توزیع، ارزیابی و آموزش، یک زنجیره کامل ساخت
- الگوهای آن در ونزوئلا و فراتر از آن الهامبخش شد
در واقع، ارزش اصلی بانک کتاب در این است که نشان میدهد ترویج خواندن وقتی ماندگار میشود که فقط یک «برنامه» نباشد، بلکه به یک «نهاد زنده» تبدیل شود؛ نهادی که هم نیاز روز را بفهمد، هم ساختار بسازد، هم کیفیت را جدی بگیرد و هم از دورترین کودکان غافل نماند.
جمعبندی
بانک کتاب ونزوئلا از یک ابتکار اجتماعی برای مبادله کتابهای درسی، به یکی از معتبرترین نهادهای ترویج خواندن در جهان تبدیل شد. این نهاد در طول تاریخ خود، هم به مسئله دسترسی به کتاب پاسخ داد، هم به کیفیت کتاب و مواد آموزشی، هم به ساخت کتابخانه و شبکه، هم به تربیت میانجی، هم به پژوهش در ادبیات کودک و هم به حضور فرهنگی در بحرانها.
نقش آن در راهاندازی انتشارات اکاره، تأسیس مرکز اسناد، ایجاد کتابفروشی تخصصی کودک، برگزاری برنامههای انتخاب کتاب برتر و رساندن کتاب به مناطق دورافتاده، نشان میدهد که بانک کتاب نه یک پروژه محدود، بلکه یک نهاد چندلایه و اثرگذار بوده است.
امروز نیز شواهد موجود نشان میدهد که این نهاد همچنان فعال است و با وجود همه دشواریها، به کار خود در ترویج خواندن ادامه میدهد. از همین رو، بانک کتاب را باید یکی از نمونههای برجسته در تاریخ جهانی ترویج خواندن دانست؛ نهادی که مطالعه تجربه آن برای هر کسی که به کتاب کودک، کتابخانه، عدالت فرهنگی و خواندن علاقهمند است، همچنان ضروری است.
