با انتشار کتاب «سواد ادبی و ادبیات کودکان در عمل» نوشتهی زهره قایینی، آخرین حلقه از سهگانه سوادی که نویسنده پیش از این از آن سخن گفته بود، کامل میشود. پس از انتشار دو اثر «سواد شکوفایی: از پژوهش تا عمل» و «سواد فرهنگی و ترویج خواندن در عمل»، اکنون اثری پیشروی ماست که به یکی از نیازهای ضروری و مطالعاتی هر ترویجگر، مربی، آموزگار و علاقهمند به ادبیات کودکان پاسخ میگوید.
در جلد نخست، «سواد شکوفایی: از پژوهش تا عمل»، سواد بهمثابه فرآیندی زنده و پیوسته دیده شد که از سالهای آغازین زندگی شکل میگیرد. جلد دوم، «سواد فرهنگی و ترویج خواندن در عمل»، این نگاه را گسترش داد که سواد، گسترهای از دانش، فرهنگ و تجربه است که کودک آن را از راه رویارویی با متنها، روایتها و گفتوگوها به دست میآورد. اکنون کتاب سوم، «سواد ادبی و ادبیات کودکان در عمل»، شناخت ادبیات را ابزاری میداند که هر کنشگرِ حوزه ترویج کتابخوانی و آموزش کودکان به آن نیازمند است.
خرید مجموعه سواد، اثر زهره قایینی
به باور نویسنده که در زمینه تاریخ فرهنگ کودکی و ادبیات کودکان پژوهشهای گستردهای انجام داده است، ترویجگر کتاب کودک، خواه والد باشد یا مربی، آموزگار یا کتابدار، زمانی میتواند کودک یا نوجوانی کتابخوان پرورش دهد که:
- مراحل رشد کودک را بشناسد و بداند او از چه زمان و چرا به کتاب نیاز دارد،
- آگاه باشد که چگونه میتوان کودک را تشویق به خواندن کرد،
- و از همه مهمتر بداند ادبیات کودکان و نوجوانان چیست، چه گونههایی دارد و هر یک از این گونهها در میدان عمل چگونه باید ترویج شوند.
از آنجا که کتابداران، آموزگاران و مربیان تصمیم میگیرند چه متنی به دست کودک برسد و چگونه با او خوانده شود، شناخت ادبیات کودکان برای آنان یک ضرورت است. در دنیای امروز که رسانههای دیجیتال و متنهای سطحی، تمرکز و عمیقخوانی کودکان و نوجوانان را تهدید میکنند، نیاز ترویجگران به «سواد ادبی» بیش از هر زمان دیگری احساس میشود.
کتاب «سواد ادبی و ادبیات کودکان در عمل» از دل همین دغدغهها برآمده و پژوهیده و نوشته شده است، با این هدف که سواد ادبی را بهعنوان بخشی از سواد حرفهای کتابداران، آموزگاران و مربیان برجسته کند. سواد ادبی، توانایی دیدن کیفیت، تشخیص گونهها، درک زبان و ساختار روایت و فهم نقش تصویر در متن است؛ دانشی که نه فقط نظری، بلکه حاصل درگیر شدنِ عملی با متنهای ادبی است. سواد ادبی راهی است برای رسیدن به لذتی عمیق از ادبیات، تا ادبیات از یک ابزار آموزشی صرف به تجربهای زیباشناختی و رهاییبخش بدل شود.
این کتاب نتیجه بیش از دو دهه اجرای برنامه «با من بخوان» و کسب تجربههای بسیار در کتابخانهها، کلاسهای درس و مراکز فرهنگی گوناگون است؛ تجربههایی که اکنون پشتوانه عملی دیدگاههای نظریِ مطرحشده در این اثر هستند.
در کتابک بخوانید: «با من بخوان» از سوی دو نهاد بینالمللی و یک شخصیت بزرگ ادبی جهان نامزد جایزهی آلما 2024 شد!
کتاب «سواد ادبی و ادبیات کودکان در عمل» در نُه فصل تدوین شده است:
- فصل نخست: به این پرسش پاسخ میدهد که «سواد ادبی چیست؟» و سپس به تعریف ادبیات کودکان و پیوند آن با مفهوم کودکی میپردازد. شناخت ماهیت یا چیستی ادبیات کودکان بهعنوان مفهومی چندصدساله در این فصل بررسی میشود.
- فصل دوم: برنامه «با من بخوان»، سهیم شدن کتابهای باکیفیت با کودکان را اصلی خدشهناپذیر میداند؛ چراکه خواندن کتاب باکیفیت حق همه کودکان است. از همینرو فصل دوم با عنوان «کتابهای باکیفیت کودکان: ویژگیها و کاربردها» به بازتاب مهمترین دیدگاههای صاحبنظران و کارشناسان این حوزه میپردازد.
- فصل سوم: درباره «ساختار داستان و عناصر ادبی» است. در این فصل مهمترین عناصر ادبی داستان از جمله گونه، موضوع، درونمایه، پیرنگ، فضاسازی و شخصیتپردازی شناسانده میشوند و درباره نقشه داستان و چگونگی سهیم شدن عناصر داستان با کودکان و نوجوانان از این طریق، گفتوگو میشود.
- فصلهای چهارم تا هشتم: به مهمترین گونههای ادبی در ادبیات کودکان (شامل ادبیات سنتی، بازنویسی و بازآفرینی، داستانهای واقعگرا، فانتزی، غیرداستان و شعر) میپردازند.
- فصل نهم: به جادوی تصویر و کتابهای تصویری اختصاص یافته است.
در کتابک بخوانید: زهره قایینی برندهی جایزهی ایبی- آیرید سال 2022 شد!
این اثر تنها یک مجموعه نظری نیست. ساختار فصلهای ۴ تا ۹ به گونهای طراحی شدهاند تا مخاطب را از نظر به عمل برسانند. هر فصل شامل بخشهای زیر است:
- متن اصلی: شامل تعریفها، پیشینه، مخاطبشناسی و ویژگیهای هر گونه.
- زنگ ادبیات: رهنمودها و راهکارهای عملی و تجربهشده برای سهیم شدن آن گونه خاص با کودکان.
- تجربه با من بخوان: بازتاب تجربه زیسته کتابداران و مربیان در میدان عمل.
- گفتوگو: گپ و گفت با صاحبنظرانی که دیدگاههایی تازه و تکمیلکننده مطرح میکنند.
- بیشتر بخوانیم: مطالبی برای تعمیق دانش درباره موضوع مطرحشده در هر فصل.
- سخن پایانی: جمعبندی کوتاه برای مرور مطالب کلیدی هر فصل.
در کتابک بخوانید: معرفی کتاب «سواد فرهنگی و ترویج خواندن در عمل» از منظری دیگر: نمونهای تاملبرانگیز برای مستندسازی تجارب تربیتی
