سفری به تاریخ خواندن کودکان
کتاب «جنگل اشباح» نوشتهٔ سَم لِیث (Sam Leith)، نویسنده و روزنامهنگار انگلیسی، دربارهٔ تاریخ ادبیات کودک و تجربهٔ خواندن در دوران کودکی است. این کتاب با ترجمهٔ «سعید کلاتی» از سوی انتشارات کتابسرای تندیس منتشر شده است. عنوان انگلیسی کتاب عبارت است از: The Haunted Wood: A History of Childhood Reading
عنوان «جنگل اشباح»، استعاره ای پرقدرت است؛ چندانکه در یادآوری ایده اصلی -خواندن کودکان یا ادبیات کودک- و تولید مفاهیم بیشتر و غنی تر موفق است. این استعاره به فضایی ناشناخته و وهم آلود اشاره دارد. جایی که کودک می تواند در عمق آن گم شود ،بترسد، کشف کند و دوباره از آن بیرون بیاید؛ یعنی دنیای خواندن.
عنوان فرعی کتاب، A History of Childhood Reading است؛ نه The History of Childhood Reading. این عنوان نشان میدهد که نویسنده قصد ندارد یک تاریخ جامع از خواندن در دوران کودکی ارائه دهد؛ بلکه روایتی از میان روایتهای ممکن را عرضه میکند. در مقابل، کاربرد حرف تعریف معرفهٔ The میتوانست چنین برداشتی ایجاد کند که کتاب به تاریخ مشخص و جامع این موضوع میپردازد.
این تفاوت کوچک، از نظر روششناختی اهمیت دارد. تاریخنگاری همواره با انتخاب، گزینش، تفسیر و گاه حذف همراه است. هیچ روایتی نمیتواند تمام وجوه یک پدیدهٔ تاریخی را بهطور کامل دربرگیرد. بنابراین، استفاده از حرف A نوعی پذیرش ضمنیِ گزینشی بودن روایت تاریخی است.
از این منظر، عنوان فرعی کتاب با دامنهٔ واقعی آن تناسب بیشتری دارد: روایتی گسترده، اما انتخابمحور از تاریخ خواندن در دوران کودکی، با تمرکز عمده بر سنت ادبی دنیای انگلیسیزبان. شاید توجه به همین یک حرف برای ارزیابی عنوان فارسی کتاب نیز ضروری باشد؛ عنوانی که با تعبیر «تاریخ ادبیات کودک جهان»، دامنهای بهمراتب گستردهتر از عنوان اصلی و محتوای واقعی اثر را به ذهن متبادر میکند.
عنوان فرعی یعنی «یک تاریخ از خواندن در دوران کودکی»، ناظر بر این مفهوم است که کودکان در ادوار مختلف تاریخی چه می خواندهاند. این عنوان فرعی به صورت «تاریخ ادبیات کودک جهان» ترجمه شده است. این تفاوت؛ خللی در محتوای ارزشمند کتاب ایجاد نمی کند؛ اما عنوان ترجمه شده با تمرکز نویسنده بر ادبیات کودک انگلوساکسون، همخوانی کمتری دارد. نویسنده در کتاب «جنگل اشباح» بر آثار نویسندگان انگلیسی زبان و تاریخ ادبیات کودک بریتانیا متمرکز است و نه کل جهان.
مقدمه دقیق و درخشان دکتر «حسین شیخ رضایی» بر کتاب، کلیدها و نشانه های لازم برای فهم متن و پیوند آن با ادبیات کودک را در اختیار مخاطب می گذارد. نویسنده در این کتاب، بین سه ضلع «کودکی» و «نویسنده» و «کتاب» در حرکت است. بنابراین، کتاب «جنگل اشباح» فقط تاریخ متن ها نیست، تاریخ ذهنیت ها، تجربه ها و مواجهه با متن ها هست. این ویژگی، اهمیت کتاب را از حوزه «ادبیات کودک» به حوزه «مطالعات کودکی» گسترش می دهد. «جنگل اشباح» نشان می دهد که ادبیات کودک چگونه در پیوند با تغییر تصور بزرگسالان از کودکی شکل گرفته و تحول یافته است. از این منظر، تاریخ ادبیات کودک را نمیتوان تنها با فهرست کردن نام نویسندگان و معرفی آثار شاخص آنها نوشت؛ باید همزمان به این پرسشها نیز پرداخت که در هر دوره، کودک چگونه در متن ها بازنمایی میشده، بزرگسالان از او چه انتظاری داشتهاند، چه آثاری برای او نوشته میشده و خود کودکان با این آثار چه نسبتی برقرار میکردهاند.
کتاب با بررسی پیشینههای ادبیات کودک آغاز میشود؛ زمانی که هنوز مفهوم امروزی ادبیات کودک شکل نگرفته بود و داستانها، افسانهها و روایتها الزاماً برای مخاطب کودک نوشته نمیشدند. نویسنده در این بخش به سنت قصهگویی، حکایتهای اخلاقی، افسانهها و نظریههای مربوط به ساختار داستان اشاره میکند. همچنین به تحول مفهوم کودکی در اندیشهٔ متفکرانی چون «جان لاک» و «ژان ژاک روسو» میپردازد؛ اندیشههایی که در شکلگیری نگاه جدید به کودک و آموزش او تأثیرگذار بودند.
در بخش بعدی، نویسنده به دورهای میرسد که کتابها بیش از پیش با هدف آموزش و تربیت کودکان نوشته میشدند. در این دوره، نویسندگان سنت افسانهنویسی و بازآفرینی قصههای عامیانه را بنیان می گذارند. این بخش تصویری از دورهای ارائه میدهد که در آن، ادبیات کودک هنوز به شدت زیر نفوذ اندیشههای تربیتی بزرگسالان قرار داشت؛ اما با ورود به جهان «آلیس»، مسیر ادبیات کودک تغییر میکند. «لوئیس کارول» از جمله نویسندگانی هستند که امکان تازهای برای تخیل، بازی زبانی، شگفتی و رهایی از منطق متعارف بزرگسالان فراهم میکنند. در این مرحله، داستان کودک دیگر صرفاً وسیلهای برای انتقال اندرز نیست؛ میتواند قلمرویی مستقل برای تجربهٔ خیال و لذت باشد.
در کتابک بخوانید: معرفی کتاب و فیلم ماجراهای آلیس در سرزمین عجایب
در ادامه، نویسنده به داستانهای ماجراجویانه، روایتهای حیوانات و فانتزی میپردازد. آثار نویسندگان این دوره هر یک به شیوهای به گسترش امکانات ادبیات کودک کمک کردهاند: از ماجراجویی و سفر گرفته تا تخیل، رابطهٔ انسان و حیوان و خلق شخصیتهایی که در حافظهٔ چندین نسل از خوانندگان باقی ماندهاند.
در بخش دیگری از کتاب به نویسندگانی پرداخته شده که در آثارشان، کودکان بیش از گذشته به شخصیتهایی با خواستهها، احساسات و تجربههای مستقل تبدیل میشوند. اینبار آنها فقط موضوع تربیت نیستند؛ میتوانند جهان خود را بسازند، در برابر محدودیتها بایستند و مناسبات بزرگسالانه را به پرسش بکشند.
در بخشهای مربوط به ادبیات میان دو جنگ جهانی و سالهای پس از جنگ، فانتزی، دوستی، بازی، ماجراجویی و خلق جهانهای داستانی جایگاه پررنگی پیدا میکنند. داستانهای مدرسهای و ماجراجویانه، روایتهای خانوادگی، جهانهای فانتزی و شخصیتهایی که نظم متعارف بزرگسالان را به چالش میکشند، در کنار یکدیگر مطرح می شوند.
در بخشهای بعدی، کتاب به ژانرهای فانتزی و علمیتخیلی دهههای ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ میرسد. در این آثار، تخیل صرفاً ابزاری برای سرگرمی نیست؛ راهی برای بازاندیشی دربارهٔ تاریخ، مکان، هویت، قدرت و مناسبات اجتماعی نیز هست.
یکی از نکات مهم کتاب، توجه به ورود واقعیتهای دشوار به ادبیات کودک و نوجوان است. نویسنده نشان میدهد که ادبیات کودک بهتدریج از تصویرهای ساده و آرمانی فاصله گرفته و به موضوعاتی چون تعارض اجتماعی، خشونت، روابط قدرت، بحرانهای نوجوانی و پیچیدگیهای اخلاقی نزدیک شده است.
در بخشهای پایانی، نویسنده به مسئلهٔ تنوع و بازنمایی در ادبیات کودک میپردازد. کتاب سرانجام با بخشی دربارهٔ کتابهای تصویری و پسگفتاری تأملی دربارهٔ تجربهٔ خواندن در دوران کودکی به پایان میرسد.
یکی از امتیازهای کتاب جنگل اشباح، انتخاب زاویهٔ دیدی است که تاریخ ادبیات کودک را از تاریخ تجربهٔ خواندن جدا نمیکند. او فقط نمیپرسد چه کسانی برای کودکان نوشتهاند و چه آثاری پدید آمدهاند؛ بلکه به این نیز توجه دارد که این آثار در چه شرایطی خوانده شدهاند، چه جایگاهی در زندگی کودکان پیدا کردهاند و چگونه در حافظهٔ خوانندگان باقی ماندهاند.
از این نظر، کتاب به موضوعی فراتر از تاریخ ادبیات یعنی تاریخ کودکی میپردازد و نشان می دهد که تصور از کودکی در دورههای مختلف یکسان نبوده است. در دورهای، کودک بیش از هر چیز موجودی نیازمند تربیت و اصلاح تلقی میشده و ادبیات نیز باید در خدمت آموزش او قرار میگرفته است. در دورهای دیگر، تخیل، بازی و لذت خواندن اهمیت بیشتری یافتهاند. بعدها نیز کودک و نوجوان بهتدریج در مقام شخصیتهایی با تجربههای پیچیدهتر، صداهای متفاوت و قدرت انتخاب و کنش بیشتر وارد داستانها شدهاند. به همین دلیل، میتوان رابطهای دوسویه میان تاریخ کودکی و تاریخ ادبیات کودک در نظر گرفت: از یک سو، تصور تاریخی جامعه از کودک بر نوع ادبیاتی که برای او نوشته میشود تأثیر میگذارد؛ از سوی دیگر، ادبیات کودک نیز در شکل دادن به تصور جامعه از کودکی سهم دارد. داستانها تنها بازتابدهندهٔ نگاه بزرگسالان به کودکان نیستند؛ گاهی خود به تغییر این نگاه کمک میکنند.
کتاب «جنگل اشباح» زمینه و context اجتماعی و تاریخی متن ها را بیان می کند.خواندن آثار گذشته بدون توجه به تصور تاریخی از کودکی ممکن است به داوریهایی شتابزده و حتی گرفتار شدن در خطای «زمانپریشی» بینجامد. نمیتوان معیارهای امروز را بیواسطه بر اثری متعلق به چند قرن پیش تحمیل کرد؛ همانطور که نمیتوان نقش تاریخی و فرهنگی آن اثر را تنها با ارزشگذاری ادبی امروز سنجید.
«جنگل اشباح» از نظر گسترهٔ موضوعی و تنوع نویسندگان و آثار، کتابی قابل توجه است. نویسنده میکوشد تاریخ ادبیات کودک را به مجموعهای از نامها و شاهکارهای ادبی محدود نکند و در کنار آثار مشهور، به تحولات فرهنگی، اجتماعی و نشر نیز توجه داشته باشد. نثر روایتگر و خواندنی کتاب، استفاده از اطلاعات زندگینامهای و پیوند دادن آثار به تجربههای تاریخی نویسندگان، از عواملی است که مطالعهٔ آن را برای مخاطب غیرمتخصص نیز جذاب و امکانپذیر میکند. در ترجمهٔ فارسی نیز این ویژگی ها حفظ شده است.
غلبهٔ گاهبهگاه اطلاعات زندگینامهای و روایتهای شخصی بر تحلیل ادبی، متن کتاب را از نقد ادبی متعارف دور می کند؛ اما همین ویژگی یکی از عوامل جذابیت متن می تواند باشد. در واقع، «جنگل اشباح» بیش از آنکه یک تار یخ نظاممند و فراگیر باشد، روایتی خواندنی، گزینشی و تا اندازهای شخصی از تاریخ خواندن در کودکی است؛ روایتی که در آن تاریخ ادبیات، تاریخ اجتماعی کودکی، زندگی نویسندگان و خاطرهٔ خواندن در روایتی جذاب به هم می رسند.
