در میان نهادهای فعال در حوزه ترویج خواندن برای کودکان، «بوکتراست» (BookTrust) در بریتانیا جایگاهی ویژه دارد. این نهاد خود را بزرگترین خیریه خواندن کودکان در بریتانیا معرفی میکند و مأموریتش را کمک به کودکان و خانوادهها برای آغاز خواندن، ادامه دادن آن و سهیم شدن در تجربه داستانخوانی میداند. اهمیت بوکتراست فقط در اندازه و گستره فعالیتش نیست، بلکه در نوع نگاه آن به خواندن است: خواندن، از نظر این نهاد، فقط یک مهارت آموزشی نیست، بلکه بخشی از رشد عاطفی، زبانی، اجتماعی و فرهنگی کودک است و باید از نخستین سالهای زندگی در بطن خانواده و زندگی روزمره جای بگیرد.
بوکتراست در انگلستان، ولز و ایرلند شمالی فعالیت میکند و کار خود را از راه همکاری با شبکهای گسترده از شریکان محلی پیش میبرد. این شریکان شامل مدرسهها، کتابخانهها، خدمات سلامت، نهادهای اجتماعی و فعالان حوزه کودکاند. چنین ساختاری به این سازمان امکان داده است که از یک خیریه صرفاً متمرکز بر توزیع کتاب فراتر برود و به نهادی اثرگذار در سیاست عملی ترویج خواندن تبدیل شود؛ نهادی که هم در سطح ملی برنامهریزی میکند و هم در سطح محلی به خانوادهها و کودکان دسترسی دارد.
خواندن به مثابه بخشی از کودکی
آنچه بوکتراست را از بسیاری از نهادهای مشابه متمایز میکند، این است که خواندن را صرفاً در چارچوب آموزش رسمی مدرسه تعریف نمیکند. در نگاه این نهاد، خواندن باید از همان سالهای آغازین زندگی کودک، پیش از ورود به مدرسه، در خانواده شکل بگیرد. به بیان دیگر، کودک باید پیش از آنکه «خواندن» را به معنای فنی آن بیاموزد، با کتاب، قصه، تصویر، ورق زدن، شنیدن و لذت مشارکت در داستان آشنا شود.
این رویکرد از یک فهم مهم سرچشمه میگیرد: بسیاری از پایههای بعدی سواد، در روابط اولیه کودک با زبان و روایت شکل میگیرد. وقتی بزرگسال برای کودک کتاب میخواند، فقط واژهها را منتقل نمیکند؛ بلکه توجه مشترک، ارتباط عاطفی، آهنگ زبان، دایره واژگان، تخیل و حس امنیت را نیز به او منتقل میکند. به همین دلیل، بوکتراست در برنامههای خود نهفقط بر کتاب، بلکه بر «خواندن مشترک» و «حضور خانواده در فرایند خواندن» تأکید میکند.
در این نگاه، ترویج خواندن یعنی ساختن شرایطی که در آن کتاب وارد تجربه روزمره کودک شود؛ تجربهای که ممکن است در آغوش والدین، در کتابخانه محلی، در کلاس درس، یا در قالب بستهای که به خانه فرستاده میشود، شکل بگیرد. بنابراین، مأموریت بوکتراست بیشتر از آنکه پخش کالاهای فرهنگی باشد، ایجاد زمینه فرهنگی و اجتماعی برای عادت خواندن است.
گستره ملی و ساختار مشارکتی
بوکتراست در سه بخش از بریتانیا، یعنی انگلستان، ولز و ایرلند شمالی، فعالیت دارد. همین گستره جغرافیایی نشان میدهد که این سازمان با جامعهای متنوع از نظر طبقاتی، زبانی، فرهنگی و آموزشی روبهروست. برای پاسخ دادن به چنین تنوعی، بوکتراست به جای تکیه بر یک ساختار متمرکز و یکدست، بر شبکهای از همکاریهای محلی تکیه کرده است.
این شبکه محلی یکی از نقاط قوت اصلی آن است. زیرا مسئله خواندن در همه جا یکسان نیست. در بعضی خانوادهها، مسئله اصلی دسترسی به کتاب است؛ در بعضی دیگر، نبود وقت، آگاهی یا اعتمادبهنفس برای کتابخوانی با کودک؛ در برخی مناطق، نیازهای زبانی یا فرهنگی ویژه مطرح است؛ و در برخی دیگر، مسئله اصلی آسیبپذیری اجتماعی کودکان است. بوکتراست با کمک شریکان محلی میتواند برنامههای خود را در دل این تفاوتها اجرا کند و از یک الگوی خشک و یکسان فاصله بگیرد.
از همین رو، باید بوکتراست را نه فقط یک سازمان خیریه، بلکه یک نهاد واسط میان سیاست فرهنگی، آموزش، خدمات اجتماعی و خانواده دانست. این نهاد کتاب را به نقطه تلاقی چند حوزه بدل میکند: سلامت کودک، آموزش ابتدایی، عدالت فرهنگی و پیوندهای خانوادگی.
بوکاستارت؛ برنامهای برای آغاز زودهنگام خواندن
شناختهشدهترین برنامه بوکتراست «بوکاستارت» (Bookstart) است. این برنامه برای آن طراحی شده است که خانوادهها از نخستین سالهای زندگی کودک، لذت خواندن و کتابخوانی مشترک را تجربه کنند. بوکاستارت در انگلستان، ولز و ایرلند شمالی اجرا میشود و برای مراحل مختلف رشد کودک منابع و پیشنهادهایی فراهم میکند.
اهمیت بوکاستارت در این است که خواندن را به سالهای پیش از مدرسه میبرد؛ یعنی به دورهای که شخصیت زبانی و عاطفی کودک با سرعت در حال شکلگیری است. در این مرحله، کتاب فقط وسیلهای برای آموزش واژه یا مفهوم نیست. کتاب میتواند عامل نزدیکی میان کودک و مراقب او باشد، لحظهای برای گفتوگو و توجه مشترک بسازد، تخیل را بیدار کند و کودک را به زبان و روایت علاقهمند سازد.
بوکاستارت، بر اساس اطلاعات رسمی، برای خانوادههایی که کودکشان نیازهای اضافی دارد یا برای خانوادههایی که انگلیسی زبان دوم آنهاست نیز منابع ویژه فراهم میکند. این نکته مهم است، زیرا نشان میدهد برنامه بر مبنای یک تصویر تکبعدی از خانواده طراحی نشده است. در واقع، بوکتراست میداند که اگر ترویج خواندن بخواهد واقعاً ملی و فراگیر باشد، باید تفاوتهای زبانی، رشدی و اجتماعی را به رسمیت بشناسد.
تجربه بوکاستارت از این نظر نیز مهم است که نشان میدهد مؤثرترین برنامههای ترویج خواندن معمولاً از جایی شروع میشوند که کتاب به بخشی از مناسبات روزمره خانواده بدل شود. یعنی نهاد ترویجگر، فقط کتاب را تحویل ندهد، بلکه به خانواده کمک کند بفهمد با آن کتاب چه کند، چگونه آن را وارد گفتوگو و بازی کند و چگونه از کتابخوانی تجربهای مشترک بسازد.
باشگاه جعبهنامه؛ توجه به کودکان آسیبپذیر
یکی دیگر از برنامههای مهم بوکتراست «باشگاه جعبهنامه» (Letterbox Club) است. این برنامه برای کودکان سه تا سیزدهسالهای طراحی شده که تحت مراقبتاند یا در موقعیتهای آسیبپذیر آموزشی و اجتماعی قرار دارند. هدف آن تقویت خواندن و مهارتهای عددی از راه فرستادن مستقیم بستههایی حاوی کتاب و منابع آموزشی به کودکان است.
این برنامه از چند جهت اهمیت دارد. نخست آنکه بهروشنی نشان میدهد بوکتراست به نابرابری آموزشی حساس است. همه کودکان در یک موقعیت برابر به کتاب، حمایت خانوادگی، محیط آرام برای مطالعه یا الگوهای تشویقکننده دسترسی ندارند. در چنین شرایطی، برنامهای مانند باشگاه جعبهنامه میکوشد شکاف را دستکم تا اندازهای جبران کند و برای کودکانی که بیش از دیگران در معرض دور شدن از کتاب و یادگیریاند، یک پیوند مستقیم و شخصی با کتاب برقرار سازد.
دوم آنکه این برنامه از شکلهای رایج و عمومیِ ترویج خواندن فاصله میگیرد و به سراغ «مداخله هدفمند» میرود. یعنی بهجای آنکه تنها برنامهای عام برای همه ارائه کند، منابع خود را به شکلی متمرکز به گروههایی میرساند که بیشترین نیاز را دارند. این رویکرد برای هر نهادی که در حوزه خواندن کار میکند بسیار مهم است، زیرا نشان میدهد عدالت در دسترسی به خواندن، فقط با توصیه فرهنگی محقق نمیشود، بلکه به طراحی برنامههای اختصاصی نیاز دارد.
سوم آنکه فرستادن بسته به خانه یا محل اقامت کودک، معنایی فراتر از انتقال چند کتاب دارد. این کار میتواند برای کودک حامل این پیام باشد که او دیده میشود، برای او سرمایهگذاری فرهنگی صورت میگیرد و کتاب امری دور از زندگی او نیست. در نتیجه، خواندن از یک فعالیت انتزاعی و مدرسهای به تجربهای شخصی و ملموس تبدیل میشود.
بازنمایی، تنوع و عدالت فرهنگی
بوکتراست فقط به این نمیاندیشد که کودکان کتاب بخوانند؛ بلکه به این نیز فکر میکند که چه کتابی میخوانند و خود را تا چه اندازه در آن میبینند. برنامه «بوکتراست بازنمایی میکند» (BookTrust Represents) با همین هدف شکل گرفته است: افزایش و بهبود بازنمایی افراد رنگینپوست در کتابهای کودک، تا همه کودکان بتوانند کتابهایی در دسترس داشته باشند که هم خودشان و هم جامعه گستردهتر پیرامونشان را بازتاب دهد.
این برنامه از یک اصل مهم دفاع میکند: خواندن زمانی میتواند تجربهای عمیق و ماندگار باشد که کودک احساس کند در جهان کتاب جایی دارد. اگر کتاب کودک فقط یک گروه اجتماعی، فرهنگی یا نژادی خاص را بازنمایی کند، بسیاری از کودکان در بهترین حالت با متنی روبهرو میشوند که به آنها تعلق ندارد و در بدترین حالت با متنی مواجه میشوند که آنها را حذف یا نادیده میگیرد.
بر اساس اطلاعات رسمی، این برنامه به نزدیک به صد هزار کودک در سراسر انگلستان رسیده و علاوه بر اهدای کتاب رایگان، رویدادهای نویسندگان را نیز در مدرسهها برگزار کرده است. همکاری با نویسندگان و تصویرگران رنگینپوست و برگزاری کارگاههای حضوری و مجازی برای مدرسهها، نشان میدهد که این برنامه صرفاً در پی اصلاح فهرست کتابها نیست، بلکه میخواهد گفتوگویی گستردهتر درباره نمایندگی فرهنگی در ادبیات کودک ایجاد کند.
از منظر ترویج خواندن، این موضوع بسیار مهم است. زیرا خواندن فقط یادگیری رمزگشایی واژهها نیست. کودک در کتاب، جهان را میبیند، هویتها را میشناسد، خود و دیگری را تصور میکند و امکانهای متفاوت زندگی را تجربه میکند. بنابراین، هر برنامه جدی در حوزه خواندن باید به کیفیت و تنوع محتوایی که عرضه میشود نیز حساس باشد. بوکتراست در این زمینه نشان داده است که ترویج خواندن را با دغدغه عدالت فرهنگی پیوند میزند.
تنوع برنامهها و نگاه مرحلهمند
در فهرست رسمی برنامههای بوکتراست، علاوه بر بوکاستارت، باشگاه جعبهنامه و برنامه بازنمایی، نام برنامههای دیگری نیز دیده میشود؛ از جمله «بوکباز» (Bookbuzz)، «زمان داستان بوکتراست» (BookTrust Storytime) و «بوکاسپارک» (Bookspark). همین تنوع نشان میدهد که بوکتراست برای گروههای سنی و موقعیتهای متفاوت، برنامههایی متنوع و مرحلهمند طراحی کرده است.
وجود چنین مجموعهای از برنامهها بیانگر یک اصل مهم در ترویج خواندن است: عادت خواندن در یک لحظه یا با یک مداخله منفرد ساخته نمیشود. کودک در مراحل مختلف رشد، نیازهای متفاوتی دارد. نوزاد با تجربه حسی و شنیداری کتاب آشنا میشود، کودک خردسال با تصویر و تکرار و قصه، دانشآموز دبستانی با انتخاب شخصی و استقلال تدریجی در خواندن، و کودک یا نوجوان آسیبپذیر ممکن است به حمایت مستقیمتر و پایدارتر نیاز داشته باشد. نهادی که میخواهد در این میدان جدی باشد، باید برای این مسیرِ پیوسته برنامهریزی کند.
بوکتراست از خلال این تنوع برنامهها نشان میدهد که خواندن را فرایندی درازمدت میفهمد. در این رویکرد، هدف فقط آن نیست که کودکی یک بار کتابی دریافت کند، بلکه باید شرایطی فراهم شود که او در دورههای مختلف رشد، پیوسته با کتاب و داستان در تماس بماند.
پیوند با خانواده
یکی از پایههای اصلی کار بوکتراست، توجه به خانواده است. بسیاری از برنامههای این نهاد بر این فرض استوارند که اگر خانواده، یا هر بزرگسال مراقب کودک، در فرایند خواندن مشارکت کند، اثر برنامه پایدارتر میشود. در اینجا خانواده فقط دریافتکننده خدمات نیست؛ بلکه شریک فعال در ساختن عادت خواندن است.
این تأکید بر خانواده، نکتهای کلیدی در سیاستهای نوین ترویج خواندن است. تجربه جهانی نشان داده است که خواندن وقتی به بخشی از زندگی کودک تبدیل میشود که در خانه حضور داشته باشد؛ حتی اگر خانه از نظر اقتصادی یا فرهنگی با محدودیتهایی روبهرو باشد. کتابی که در خانه باز میشود، گفتوگویی که پیرامون داستان شکل میگیرد، یا حتی چند دقیقه توجه مشترک بزرگسال و کودک به یک تصویر، میتواند اثری عمیقتر از توصیههای کلی و انتزاعی مدرسهای داشته باشد.
بوکتراست با برنامههایی مانند بوکاستارت این واقعیت را بهخوبی درک کرده است. منابعی که این نهاد در اختیار خانوادهها میگذارد، در واقع نوعی پشتیبانی فرهنگی از والدین و مراقبان نیز هست؛ پشتیبانیای که آنها را در ایفای نقششان در رشد زبانی و عاطفی کودک توانمندتر میکند.
همکاریهای بینالمللی
بوکتراست فقط در چارچوب ملی فعال نیست. این نهاد در شبکههای بینالمللی مرتبط با خواندن نیز حضور دارد. یکی از مهمترین این همکاریها، پیوند آن با «یورید» (EURead) و نیز «شبکه جهانی اهدای کتاب در سالهای آغازین» (Global Network for Early Years Bookgifting) است.
در فهرست رسمی اعضای این شبکه جهانی، برنامه بوکاستارتِ بوکتراست از بریتانیا به عنوان عضو ثبت شده است. این نکته نشان میدهد که تجربه بوکاسترات فقط در درون مرزهای بریتانیا مطرح نیست، بلکه در سطح بینالمللی نیز به عنوان نمونهای مهم در حوزه اهدای کتاب و ترویج خواندن در سالهای آغازین شناخته میشود.
بر اساس توضیح یورید، این شبکه جهانی برنامههایی را به هم پیوند میدهد که کتاب و راهنمای خواندن رایگان در اختیار خانوادهها میگذارند و خواندن مشترک یا بلندخوانی را تشویق میکنند. هدف شبکه، تقویت برنامههای موجود و کمک به ایجاد برنامههای تازه در کشورهای مختلف است. در چنین بستری، حضور بوکتراست به این معناست که این نهاد هم از تجربههای دیگران بهره میگیرد و هم تجربه خود را در اختیار شبکهای فراملی میگذارد.
در منابع رسمی همچنین آمده است که برنامه بوکاستارت در بریتانیا از سوی بوکتراست توسعه یافته و بعدتر بر گسترش الگوهای مشابه در اروپا و شرق آسیا اثر گذاشته است. اگر این گزاره را در کنار حضور نمایندگان بوکتراست در نشستهای یورید بگذاریم، روشن میشود که این نهاد نهفقط مجری برنامه، بلکه تولیدکننده تجربه و مرجع یادگیری برای دیگران نیز هست.
بوکتراست و الگوی نهادی ترویج خواندن
اگر بخواهیم بوکتراست را به عنوان یک الگوی نهادی بررسی کنیم، چند ویژگی برجسته دارد. نخست، این نهاد بهجای تمرکز محدود بر یک بخش از زنجیره خواندن، از سالهای آغازین زندگی تا دوره مدرسه را در نظر میگیرد. دوم، برنامههایش ترکیبی از رویکرد عمومی و هدفمند هستند؛ یعنی هم برای همه کودکان برنامه دارد و هم برای گروههای آسیبپذیر. سوم، به محتوا و بازنمایی فرهنگی حساس است و فقط به کمیت دسترسی به کتاب فکر نمیکند. چهارم، کار خود را با اتکا به شبکهای از شریکان محلی پیش میبرد و از تمرکزگرایی صرف دوری میکند. پنجم، تجربه خود را در شبکههای بینالمللی نیز عرضه میکند.
این ویژگیها باعث شدهاند که بوکتراست در چشمانداز نهادهای ترویج خواندن، صرفاً یک خیریه توزیع کتاب نباشد. این نهاد، در عمل، الگویی از ترکیب مداخله فرهنگی، حمایت اجتماعی و برنامهریزی ملی را پیش میگذارد. در این الگو، کتاب نه فقط شیئی برای مصرف فرهنگی، بلکه ابزاری برای رشد کودک، پیوند خانوادگی، کاهش شکافهای آموزشی و تقویت مشارکت اجتماعی است.
اهمیت بوکتراست برای مطالعات ترویج خواندن
بررسی بوکتراست برای هر پژوهش یا نوشتهای درباره نهادهای ترویج خواندن اهمیت دارد، زیرا این سازمان چند مسئله بنیادین را در کنار هم قرار میدهد: آغاز زودهنگام خواندن، حمایت از خانواده، توجه به گروههای آسیبپذیر، حساسیت به بازنمایی فرهنگی و حضور در شبکههای همکاری بینالمللی.
در بسیاری از کشورها، فعالیتهای حوزه کتاب کودک میان چند نهاد پراکنده است: یک نهاد مسئول کتابخانههاست، دیگری مسئول آموزش است، یکی بر ادبیات کودک متمرکز است و دیگری بر خدمات اجتماعی. بوکتراست نشان میدهد که چگونه میتوان با محور قرار دادن خواندن، این حوزهها را به هم نزدیک کرد و از کتاب برای ساختن پلی میان خانه، مدرسه و جامعه استفاده کرد.
همچنین، تجربه بوکتراست یادآور این نکته است که ترویج خواندن فقط با شعارهای فرهنگی پیش نمیرود. این کار به زیرساخت، استمرار، شناخت گروههای هدف، طراحی برنامههای متنوع و همکاری میان نهادها نیاز دارد. از این نظر، بوکتراست فقط یک تجربه موفق نیست، بلکه نمونهای آموزنده برای مطالعه سازوکارهای نهادی ترویج خواندن به شمار میرود.
جمعبندی
بوکتراست یکی از مهمترین نهادهای ترویج خواندن کودکان در بریتانیاست؛ نهادی که با نگاهی گسترده و مرحلهمند، خواندن را از سالهای نخست زندگی کودک تا دوره مدرسه دنبال میکند. برنامههایی مانند بوکاستارت، باشگاه جعبهنامه و برنامه بازنمایی، نشان میدهند که این سازمان هم به شکلگیری عادت خواندن توجه دارد، هم به عدالت آموزشی و هم به عدالت فرهنگی.
اهمیت بوکتراست در این است که خواندن را از سطح توصیهای کلی فراتر میبرد و آن را به مجموعهای از برنامههای عملی، پیوسته و مبتنی بر همکاری تبدیل میکند. این نهاد نشان میدهد که اگر کتاب در زمان مناسب، با پشتیبانی مناسب و در قالب رابطهای انسانی به کودک برسد، میتواند نقشی پایدار در زندگی او بازی کند. به همین دلیل، بوکتراست را میتوان یکی از نمونههای شاخص و اثرگذار در عرصه ترویج خواندن کودکان دانست.
در بنیاد بوکتراست برنامهها و پروژههایی مانند:
- اداره جایزه افتخاری ادبیات کودک و نوجوان بریتانیا (Children's Laureate)
- اجرای پروژه های بوک استارت (Bookstart)
- بوک تایم (Booktime)
- (Bookedup)
- برنامه هفته کتاب کودک
- تصویر بزرگ (Big picture)
- هفته قصه گویی پیش از خواب (Bedtime Reading Weak)
- جایزه کتاب های خردسالان (Booktrust Early Year Awards)
- جایزه نوجوانان بوک تراست (Booktrust Teenage Prize)
- جایزه کتاب های بامزه رولد دال (Roald Dahl Funny Prize)
- جایزه کتاب های کودکان نستله (Nestle Children`s Book Prize)
- پروژه آموزشی همه می نویسند (Everybody Writes)
- پژوهش بر روی هزینه های کتابخانه های کودکان (Spending on School libraries)
و بسیاری پروژه های دیگر اجرا می شوند.
