مقدمه
سالهای ۶ تا ۹ سالگی، یکی از حساسترین دورهها در شکلگیری رابطهی کودک با خواندن است.
در این بازه، کودک از شنوندهی داستان به «نوخوان» تبدیل میشود؛ یعنی کسی که تازه توانایی خواندن مستقل را بهدست آورده، اما هنوز هویت خواندن او شکل نگرفته است.
پژوهشها نشان میدهد تجربههای خواندن در این دوره، تعیینکنندهی نگرش بلندمدت کودک نسبت به کتاب، مدرسه و یادگیری است (Chall, 1983؛ OECD, 2019).
این مقاله با تمرکز بر کودکان نوخوان (۶–۹ سال)، راهکارهایی عملی و مبتنی بر شواهد ارائه میدهد تا والدین، آموزگاران و کتابداران بتوانند علاقهی پایدار به خواندن را در این مرحلهی حساس پرورش دهند.
کودک نوخوان کیست؟
اصطلاح «نوخوان» به کودکی اطلاق میشود که:
-
رمزگشایی پایه (خواندن کلمات ساده) را آموخته است؛
-
هنوز خواندن برایش تلاشبرانگیز است؛
-
تمرکز اصلیاش روی «خواندن درست» است نه «فهم عمیق متن»؛
-
در صورت فشار یا تجربهی ناموفق، ممکن است از خواندن فاصله بگیرد.
بر اساس مدل رشد خواندن Jeanne Chall، این کودکان در مرحلهی «یادگیری خواندن» (Learning to Read) قرار دارند، نه «خواندن برای یادگیری» (Reading to Learn) (Chall, 1983).
اصل بنیادین: علاقه مقدم بر مهارت
مطالعات گسترده نشان دادهاند که انگیزه و لذت خواندن در این سن، مهمتر از سرعت یا دقت فنی خواندن است.
-
کودکانی که خواندن را با لذت تجربه میکنند، در بلندمدت مهارت بالاتری کسب میکنند؛
-
کودکانی که خواندن برایشان به تکلیف و ارزیابی تبدیل میشود، حتی با مهارت اولیهی خوب، احتمالاً خواندن را رها میکنند (Clark & Rumbold, 2006).
بنابراین هدف اصلی در این دوره:
«کتاب، دوست من است؛ نه آزمون من»
۱. انتخاب کتاب مناسب نوخوانها
یکی از مهمترین عوامل علاقهمندی، تناسب کتاب با توان و تجربهی کودک است.
ویژگیهای کتاب مناسب ۶ تا ۹ سال:
-
جملات کوتاه و ساختار ساده
-
فونت خوانا و فاصلهی مناسب خطوط
-
تصویرهایی که روایت را پشتیبانی میکنند
-
داستانهای قابل پیشبینی و تکرارشونده
-
حجم کم با حس «موفقیت سریع»
طبق پژوهشهای Nell Duke، کودک نوخوان باید بتواند کتاب را تقریباً مستقل بخواند تا احساس شایستگی کند (Duke, 2011).
۲. تداوم بلندخوانی، حتی پس از مدرسه رفتن
یکی از خطاهای رایج این است که با شروع مدرسه، بلندخوانی کنار گذاشته میشود.
در حالیکه پژوهشها نشان میدهد بلندخوانی برای کودک نوخوان حیاتی است.
مزایا:
-
تقویت واژگان و درک شنیداری
-
تجربهی متنهای دشوارتر از سطح خواندن کودک
-
ایجاد پیوند عاطفی با کتاب
-
الگوسازی خواندن روان و لذتبخش
Trelease (2013) تأکید میکند که بلندخوانی باید تا سالها پس از مستقل شدن کودک ادامه یابد.
۳. خواندن مشترک و مشارکتی
در این روش، کودک و بزرگسال با هم میخوانند:
-
بزرگسال بخشی را میخواند
-
کودک بخشی را
-
یا کودک میخواند و بزرگسال حمایت میکند
این روش به کودک اجازه میدهد بدون ترس از اشتباه، در خواندن مشارکت کند.
مطالعات Sénéchal & Young نشان دادهاند که خواندن مشارکتی یکی از مؤثرترین روشها برای تقویت انگیزهی خواندن در سالهای ابتدایی است.
۴. حذف فشار، آزمون و اصلاح مداوم
اصلاح پیدرپی اشتباهات، یکی از مهمترین عوامل دلزدگی نوخوانهاست.
توصیههای پژوهشی:
-
اشتباههای جزئی را نادیده بگیرید اگر معنا منتقل شده است
-
از کودک نخواهید هر صفحه را «درست و بیغلط» بخواند
-
گزارشنویسی و خلاصهنویسی اجباری نکنید
-
خواندن را از نمره و رقابت جدا کنید
OECD (2019) نشان میدهد اضطراب خواندن در این سن میتواند اثرات منفی بلندمدت داشته باشد.
۵. ایجاد روتین کوتاه اما منظم خواندن
پژوهشها تأکید دارند:
«کوتاه و مداوم» بهتر از «طولانی و پراکنده» است.
پیشنهاد عملی:
-
روزانه ۱۰ تا ۱۵ دقیقه
-
زمان ثابت (مثلاً قبل خواب یا بعد از مدرسه)
-
محیط آرام و بدون مزاحمت
-
بدون موبایل و تلویزیون
این روتین ساده، پایهی شکلگیری عادت خواندن است (Krashen, 2004).
۶. اجازهی انتخاب؛ حتی انتخابهای «غیرادبی»
کودک نوخوان باید حق انتخاب داشته باشد:
-
کتابهای طنز
-
کمیک و رمان تصویری
-
کتابهای اطلاعاتی دربارهی حیوانات یا ماشینها
-
حتی بازخوانی یک کتاب محبوب چندین بار
Krashen نشان داده است که خواندن داوطلبانه، حتی از متونی که بزرگسالان «کمارزش» میدانند، به رشد سواد کمک میکند.
۷. گفتوگو بهجای بازخواست
پس از خواندن، بهجای سؤالهای امتحانی، گفتوگو کنید:
-
کدوم بخشش رو دوست داشتی؟
-
اگه جای این شخصیت بودی چی کار میکردی؟
-
دوست داری ادامهش چطور باشه؟
این گفتوگوها به کودک کمک میکند بفهمد خواندن، تجربهای انسانی است نه تکلیف مدرسه (Chambers, 1993).
نقش مدرسه و کتابخانه
پژوهشها نشان میدهد کودکانی که:
-
به کتابخانه دسترسی منظم دارند
-
اجازهی انتخاب دارند
-
در محیط امن و غیرقضاوتی میخوانند
نگرش مثبتتری به خواندن دارند (UNESCO, 2020).
کتابخانهی مدرسه و عمومی میتواند نقش حیاتی در حمایت از نوخوانها ایفا کند.
جمعبندی
کودک نوخوان در آستانهی یک انتخاب بزرگ است:
یا خواندن را بهعنوان لذت و همراه زندگی میپذیرد،
یا آن را بهعنوان وظیفه و فشار کنار میگذارد.
سالهای ۶ تا ۹، زمان آموزش عشق به خواندن است؛
نه زمان عجله برای مهارتهای پیچیده.
اگر کودک در این دوره احساس امنیت، لذت و موفقیت کند، مسیر کتابخوانی برای سالهای بعد هموار خواهد شد.
منابع
-
Chall, J. (1983). Stages of Reading Development. McGraw-Hill.
-
Clark, C., & Rumbold, K. (2006). Reading for Pleasure. National Literacy Trust.
-
Trelease, J. (2013). The Read-Aloud Handbook. Penguin.
-
Duke, N. (2011). Reading Research in Practice. Guilford Press.
-
Krashen, S. (2004). The Power of Reading. Libraries Unlimited.
-
Sénéchal, M., & Young, L. (2008). The Effect of Family Literacy Interventions. Review of Educational Research.
-
OECD (2019). PISA Reading Framework.
-
UNESCO (2020). Literacy and Reading Promotion Framework.
