مقدمه
در سالهای ۹ تا ۱۲ سالگی، کودک به مرحلهای میرسد که خواندن برایش فقط رمزگشایی متن نیست، بلکه فرصتی برای فکر کردن، قضاوت کردن و بیان نظر شخصی است.
در این سن، گفتوگو دربارهی کتاب نقش تعیینکنندهای در تعمیق درک مطلب و تداوم علاقه به خواندن دارد.
پژوهشها نشان میدهد کودکانی که دربارهی آنچه میخوانند گفتوگو میکنند، هم فهم عمیقتری از متن دارند و هم نگرش مثبتتری نسبت به کتاب پیدا میکنند (Chambers, 1993؛ OECD, 2019).
این مقاله نشان میدهد چگونه گفتوگو—اگر درست طراحی و اجرا شود—میتواند خواندن را از یک فعالیت فردیِ محدود، به تجربهای معنادار و اجتماعی تبدیل کند.
چرا گفتوگو در این سن اهمیت ویژه دارد؟
کودکان ۹ تا ۱۲ ساله:
-
توانایی بیان نظر شخصی را پیدا کردهاند؛
-
میتوانند چند دیدگاه را همزمان در نظر بگیرند؛
-
به عدالت، دلیل و منطق حساس شدهاند؛
-
دوست دارند شنیده شوند، نه اصلاح.
مطابق نظریهی خواندن تعاملی (Transactional Reading)، معنا در تعامل میان خواننده، متن و گفتوگو ساخته میشود، نه صرفاً در خود متن (Rosenblatt, 1978).
گفتوگوی مؤثر چه تفاوتی با پرسش و پاسخ دارد؟
گفتوگوی مؤثر:
-
باز است، نه امتحانی
-
بر نظر کودک تکیه دارد، نه پاسخ «درست»
-
ادامهدار است، نه پایانبخش
-
به تجربهی کودک وصل میشود، نه فقط متن
در مقابل، پرسشهای امتحانی:
-
گفتوگو را میبندند
-
اضطراب ایجاد میکنند
-
انگیزهی خواندن را کاهش میدهند (OECD, 2019).
اصل اول: پرسشهای باز و تفکربرانگیز
پژوهشهای Duke & Pearson (2002) نشان میدهد پرسشهای باز بیشترین تأثیر را بر درک مطلب دارند.
نمونههای مؤثر:
-
کدوم بخش داستان بیشتر ذهنت رو درگیر کرد؟
-
چرا فکر میکنی این شخصیت این تصمیم رو گرفت؟
-
با کدوم شخصیت بیشتر همدلی کردی؟ چرا؟
-
اگه داستان از دید شخصیت دیگهای روایت میشد، چه فرقی میکرد؟
این پرسشها کودک را به تحلیل، نه بازگویی، دعوت میکنند.
اصل دوم: پذیرش چند برداشت متفاوت
در این سن، بسیار مهم است که کودک بفهمد:
«یک داستان میتواند چند معنا داشته باشد.»
پژوهشهای Maria Nikolajeva نشان میدهد پذیرش چندبرداشتی بودن متن، پایهی رشد تفکر انتقادی و سواد ادبی است (Nikolajeva, 2014).
بزرگسال نباید:
-
برداشت کودک را اصلاح کند
-
نتیجهگیری خودش را تحمیل کند
-
پاسخ «نهایی» بدهد
بلکه باید:
-
بپرسد «چه چیزی در متن تو رو به این فکر رسوند؟»
اصل سوم: پیوند گفتوگو با تجربهی زندگی
گفتوگو زمانی معنا پیدا میکند که کودک بتواند متن را به زندگی خودش وصل کند.
نمونههای مستند:
-
این موقعیت تو رو یاد کدوم تجربهی خودت انداخت؟
-
اگه یکی از دوستهات این مشکل رو داشت، چی بهش میگفتی؟
-
فکر میکنی این اتفاق تو دنیای واقعی هم ممکنه؟
OECD (2019) نشان میدهد پیوند متن با تجربهی زیسته، درک مطلب و یادگیری پایدار را افزایش میدهد.
اصل چهارم: گفتوگوی تدریجی، نه یکباره
گفتوگو لازم نیست فقط بعد از تمامشدن کتاب باشد.
روشهای مؤثر:
-
گفتوگوهای کوتاه در حین خواندن
-
مکث روی صحنههای مهم
-
بازگشت به داستان چند روز بعد
Aidan Chambers تأکید میکند گفتوگو دربارهی کتاب فرایندی است، نه یک رویداد واحد (Chambers, 1993).
اصل پنجم: احترام به سکوت و نخواستنِ پاسخ
همهی کودکان همیشه آمادهی حرفزدن نیستند.
پژوهشها نشان میدهد:
-
فشار برای صحبتکردن، اثر معکوس دارد
-
سکوت میتواند بخشی از فرایند فهم باشد
بزرگسال باید اجازه دهد:
-
کودک زمان خودش را داشته باشد
-
پاسخها تدریجی شکل بگیرند
(UNESCO, 2020)
نقش والدین
والدین میتوانند:
-
شنوندهی فعال باشند
-
تجربهی خواندن خودشان را به اشتراک بگذارند
-
از گفتوگو لذت ببرند، نه نتیجه بگیرند
مطالعات Sénéchal (2006) نشان میدهد گفتوگوی خانوادگی دربارهی کتاب، پیشبینیکنندهی علاقهی پایدار به خواندن است.
نقش مدرسه و کتابخانه
مدرسه و کتابخانه میتوانند:
-
حلقههای گفتوگوی کتاب تشکیل دهند
-
گفتوگو را جایگزین گزارش کتاب کنند
-
فضای امن برای اختلاف نظر ایجاد کنند
UNESCO (2020) این فضا را یکی از ارکان «فرهنگ خواندن» میداند.
جمعبندی
برای کودک ۹ تا ۱۲ ساله،
گفتوگو دربارهی کتاب یعنی دیدهشدن، شنیدهشدن و جدیگرفتهشدن.
وقتی کودک بداند:
-
نظرش مهم است
-
برداشتش پذیرفته میشود
-
کتاب به گفتوگو منجر میشود
خواندن از یک فعالیت فردی،
به تجربهای زنده، اجتماعی و ماندگار تبدیل میشود.
منابع
-
Chambers, A. (1993). Tell Me: Children, Reading & Talk.
-
Rosenblatt, L. (1978). The Reader, the Text, the Poem.
-
Duke, N., & Pearson, P. (2002). Effective Practices for Developing Reading Comprehension.
-
Nikolajeva, M. (2014). Reading for Learning.
-
OECD (2019). PISA Reading Framework.
-
UNESCO (2020). Reading Promotion and Literacy Framework.
-
Sénéchal, M. (2006). The Effect of Family Literacy Interventions.
