مقدمه
درک مطلب در سالهای آغاز دبستان، صرفاً نتیجهی توانایی فنی خواندن نیست.
کودک ۶ تا ۹ ساله زمانی متن را «میفهمد» که بتواند با آن بازی کند، دربارهاش حرف بزند و تجربهی شخصیاش را وارد داستان کند.
پژوهشها نشان میدهد بازی و گفتوگو دو ابزار کلیدیاند که خواندن را از یک فعالیت آموزشیِ خشک، به تجربهای لذتبخش و معنادار تبدیل میکنند (Vygotsky, 1978؛ Chambers, 1993).
این مقاله توضیح میدهد چرا و چگونه بازی و گفتوگو بهطور مستقیم بر درک مطلب، انگیزه و لذت خواندن در کودکان نوخوان اثر میگذارند.
چرا درک مطلب در این سن شکننده است؟
کودکان ۶ تا ۹ ساله معمولاً:
-
تمرکز ذهنی محدودی دارند؛
-
هنوز در حال خودکارسازی مهارت خواندناند؛
-
انرژی شناختی زیادی صرف رمزگشایی واژهها میکنند.
به همین دلیل اگر خواندن فقط به «صحیحخوانی» محدود شود، ظرفیت ذهنی برای فهم عمیق باقی نمیماند.
مطابق پژوهشهای Jeanne Chall، کودک نوخوان برای درک معنا به حمایتهای بیرونی غیرمستقیم نیاز دارد (Chall, 1983).
نقش بازی در درک مطلب
بازی؛ زبان طبیعی کودک
در نظریهی رشد شناختی ویگوتسکی، بازی مهمترین بستر یادگیری کودک است.
کودک در بازی:
-
نقش میگیرد
-
موقعیت را بازسازی میکند
-
معنا را تجربه میکند
وقتی داستان وارد بازی میشود، متن از سطح واژهها به سطح تجربه منتقل میشود.
پژوهشها چه میگویند؟
-
Vygotsky (1978): بازی باعث انتقال مفاهیم انتزاعی به تجربهی ملموس میشود.
-
Nikolajeva (2014): بازی نمایشی پس از خواندن، درک روایت و همدلی را تقویت میکند.
-
Pellegrini (2009): بازیهای داستانمحور حافظهی روایی و فهم توالی رویدادها را افزایش میدهند.
نمونههایی از بازیهای مرتبط با خواندن
(همه مستند در پژوهشهای ترویج خواندن)
-
بازی نقش (Role Play): کودک نقش یکی از شخصیتها را بازی میکند.
-
بازی «اگر من بودم»: تصمیمگیری بهجای شخصیت داستان.
-
بازسازی صحنه با اسباببازی: روایت بدون نیاز به خواندن دوبارهی متن.
-
بازی تغییر پایان: کودک پایانی تازه میسازد.
این بازیها باعث میشوند کودک:
-
روابط علت و معلولی را بفهمد؛
-
انگیزهی شخصیتها را درک کند؛
-
داستان را به حافظهی بلندمدت بسپارد.
نقش گفتوگو در درک و لذت خواندن
گفتوگو، قلب تجربهی خواندن
مطابق نظریهی خواندن تعاملی (Transactional Reading)، معنا در گفتوگو میان کودک و متن شکل میگیرد، نه صرفاً در خود متن (Rosenblatt, 1978).
Aidan Chambers تأکید میکند:
«بدون گفتوگو، خواندن ناقص است» (Chambers, 1993).
گفتوگو چه چیزی را فعال میکند؟
-
تفکر
-
احساس
-
تخیل
-
زبان شفاهی
همین عناصر پایههای درک مطلباند.
چه نوع گفتوگویی مؤثر است؟
پژوهشها نشان میدهد پرسشهای باز و غیرآزمونی بیشترین اثر را دارند.
نمونههای مستند:
-
«کدوم بخشش برات جالب بود؟»
-
«چرا فکر میکنی این شخصیت این کار رو کرد؟»
-
«اگه ادامهش دست تو بود، چی میشد؟»
در مقابل، پرسشهایی مثل:
-
«داستان دربارهی چی بود؟»
-
«اسم شخصیت اصلی چی بود؟»
اثر بسیار کمتری بر درک عمیق دارند (Duke & Pearson, 2002).
پیوند بازی و گفتوگو
بازی بدون گفتوگو، ممکن است به تخلیهی صرف انرژی تبدیل شود.
گفتوگو بدون بازی، ممکن است انتزاعی و خستهکننده شود.
پژوهشهای Nell Duke نشان میدهد بیشترین رشد درک مطلب زمانی رخ میدهد که:
بازی + گفتوگوی هدایتشده پس از خواندن با هم ترکیب شوند.
نقش بزرگسال: تسهیلگر، نه آزمونگیر
در این سن، بزرگسال نباید:
-
اصلاحگر دائم باشد
-
معنا را دیکته کند
-
برداشت کودک را «درست یا غلط» بداند
وظیفهی بزرگسال:
-
ایجاد فضای امن
-
گوش دادن فعال
-
تشویق به بیان شخصی
این رویکرد در اسناد UNESCO (2020) بهعنوان اصل ترویج خواندن کودک معرفی شده است.
نقش مدرسه و کتابخانه
مطالعات نشان میدهد کلاسها و کتابخانههایی که:
-
زمان بازی روایی دارند
-
گفتوگو را بخشی از خواندن میدانند
-
خواندن را از نمره جدا میکنند
کودکانی با درک مطلب بالاتر و نگرش مثبتتر به خواندن پرورش میدهند (OECD, 2019).
جمعبندی
برای کودک ۶ تا ۹ ساله،
درک مطلب نه از حفظ واژهها، بلکه از زندگیکردن با داستان بهدست میآید.
بازی، داستان را قابل لمس میکند؛
گفتوگو، آن را قابل فهم.
اگر خواندن با بازی و گفتوگو همراه شود،
کودک نهتنها بهتر میفهمد،
بلکه دوست دارد دوباره بخواند — و این، هدف نهایی ترویج خواندن است.
منابع
-
Vygotsky, L. (1978). Mind in Society. Harvard University Press.
-
Chall, J. (1983). Stages of Reading Development. McGraw-Hill.
-
Chambers, A. (1993). Tell Me: Children, Reading & Talk. Thimble Press.
-
Rosenblatt, L. (1978). The Reader, the Text, the Poem.
-
Duke, N., & Pearson, P. (2002). Effective Practices for Developing Reading Comprehension.
-
Nikolajeva, M. (2014). Reading for Learning.
-
Pellegrini, A. (2009). The Role of Play in Human Development.
-
OECD (2019). PISA Reading Framework.
-
UNESCO (2020). Reading Promotion and Literacy Framework.
