چطور برای کودک دبستانی کتاب انتخاب کنیم؟

مقدمه

انتخاب کتاب برای کودک دبستانی، فقط انتخاب یک متن ساده برای خواندن نیست؛
این انتخاب، مستقیماً بر انگیزه، اعتمادبه‌نفس و رابطه‌ی کودک با خواندن اثر می‌گذارد.
در سال‌های ۶ تا ۹ سالگی، کودک در مرحله‌ی گذار از «یادگیری خواندن» به «خواندن برای لذت و معنا» قرار دارد و تجربه‌های نامناسب در این دوره می‌تواند باعث دل‌زدگی پایدار از کتاب شود (Chall, 1983؛ OECD, 2019).

این مقاله، بر اساس پژوهش‌های معتبر، معیارهایی روشن و عملی برای انتخاب کتاب مناسب کودک دبستانی ارائه می‌دهد؛ به‌گونه‌ای که والدین و آموزگاران بتوانند بدون فشار آموزشی، علاقه‌ی واقعی به خواندن را تقویت کنند.

کودک ۶ تا ۹ ساله چه نوع خواننده‌ای است؟

کودک دبستانی در این سن:

• تازه مهارت رمزگشایی را آموخته است؛

• هنوز خواندن برایش تلاش ذهنی می‌طلبد؛

• به تجربه‌ی موفقیت سریع نیاز دارد؛

• به‌شدت به تصویر، داستان و هیجان وابسته است.

طبق مدل رشد خواندن Jeanne Chall، این کودکان در مرحله‌ی «یادگیری خواندن» هستند و انتخاب نادرست کتاب می‌تواند این فرایند را مختل کند.

اصل اول: تناسب کتاب با توان خواندن کودک

مهم‌ترین معیار انتخاب کتاب، نه سن شناسنامه‌ای، بلکه توان خواندن واقعی کودک است.

ویژگی‌های کتاب مناسب:

• جملات کوتاه و ساده

• ساختار تکرارشونده

• واژگان آشنا با رشد تدریجی واژه‌های جدید

• فاصله‌ی مناسب خطوط و فونت خوانا

پژوهش‌های Nell Duke نشان می‌دهد کودکانی که کتابی کمی پایین‌تر یا هم‌سطح توان خواندن‌شان می‌خوانند، اعتمادبه‌نفس و انگیزه‌ی بیشتری پیدا می‌کنند (Duke, 2011).

اصل دوم: تصویر، بخش جدایی‌ناپذیر متن است

برای کودک دبستانی، تصویر فقط تزئین نیست؛ بخشی از روایت است.

کتاب مناسب باید:

• تصویرهایی مرتبط با داستان داشته باشد؛

• به فهم روایت کمک کند؛

• امکان حدس‌زدن و گفت‌وگو ایجاد کند.

Maria Nikolajeva تأکید می‌کند که در کتاب‌های کودک، معنا اغلب در تعامل متن و تصویر ساخته می‌شود، نه فقط در کلمات (Nikolajeva, 2014).

اصل سوم: انتخاب آزاد، حتی اگر سلیقه‌ی ما نباشد

پژوهش‌ها به‌وضوح نشان می‌دهد:

کودکانی که اجازه‌ی انتخاب کتاب دارند، بیشتر می‌خوانند و خواندن را ادامه می‌دهند.

کتاب‌های مناسب انتخاب آزاد می‌تواند شامل:

• کتاب‌های طنز

• کمیک و رمان تصویری

• کتاب‌های اطلاعاتی (حیوانات، فضا، ماشین‌ها)

• بازخوانی چندباره‌ی یک کتاب محبوب

Stephen Krashen در نظریه‌ی «خواندن داوطلبانه» نشان داده است که خواندن آزاد، مهم‌ترین عامل رشد سواد پایدار است (Krashen, 2004).

اصل چهارم: حجم کم، حس موفقیت زیاد

کودک دبستانی باید بتواند کتاب را تمام کند.

کتاب‌های خیلی بلند:

• خسته‌کننده می‌شوند؛

• حس شکست ایجاد می‌کنند؛

• انگیزه را کاهش می‌دهند.

مطالعات National Literacy Trust نشان می‌دهد «تجربه‌ی تمام‌کردن کتاب» عامل مهمی در شکل‌گیری هویت خواندن است (Clark & Rumbold, 2006).

اصل پنجم: داستان مهم‌تر از پیام آموزشی است

یکی از خطاهای رایج، انتخاب کتاب‌هایی با پیام اخلاقی مستقیم و آموزشی است.

پژوهش‌ها نشان می‌دهد:

• کودکان با داستان ارتباط می‌گیرند، نه با نصیحت؛

• پیام‌های مستقیم، لذت خواندن را کاهش می‌دهند.

Aidan Chambers تأکید می‌کند که کتاب خوب، پرسش می‌سازد نه پاسخ آماده می‌دهد (Chambers, 1993).

اصل ششم: توجه به علایق فردی کودک

علایق کودک در این سن بسیار متنوع است:

• حیوانات

• ماجراجویی

• دوستی

• مدرسه

• ترس‌های کودکانه

• طنز و شیطنت

کتاب مناسب باید به دنیای کودک نزدیک باشد.
OECD (2019) نشان می‌دهد ارتباط موضوع کتاب با تجربه‌ی زیسته‌ی کودک، درک مطلب و انگیزه را افزایش می‌دهد.

اصل هفتم: کتاب باید گفت‌وگو بسازد

کتاب خوب برای کودک دبستانی:

• سؤال ایجاد می‌کند؛

• امکان گفت‌وگو پس از خواندن دارد؛

• کودک را به فکر و تخیل دعوت می‌کند.

کتاب‌هایی که فقط برای «تمرین خواندن» طراحی شده‌اند، معمولاً گفت‌وگو نمی‌سازند.

نقش والد و آموزگار در انتخاب کتاب

والد و آموزگار باید:

• پیشنهاد بدهند، نه تحمیل؛

• کتاب را معرفی کنند، نه امتحان بگیرند؛

• در صورت نپسندیدن کودک، انتخاب را عوض کنند.

UNESCO (2020) تأکید می‌کند که نقش بزرگسال در ترویج خواندن، تسهیل‌گری آگاهانه است.

جمع‌بندی

انتخاب کتاب برای کودک دبستانی، انتخاب مسیر خواندن اوست.
کتاب مناسب باید:

• قابل‌خواندن باشد؛

• لذت‌بخش باشد؛

• با زندگی کودک پیوند داشته باشد؛

• حس موفقیت ایجاد کند.

اگر کودک در این سال‌ها کتاب را «دوست» بداند،
مهارت خواندن هم به‌تدریج و پایدار رشد خواهد کرد.

منابع

• Chall, J. (1983). Stages of Reading Development. McGraw-Hill.

• Duke, N. (2011). Reading Research in Practice. Guilford Press.

• Krashen, S. (2004). The Power of Reading. Libraries Unlimited.

• Nikolajeva, M. (2014). Reading for Learning. John Benjamins.

• Chambers, A. (1993). Tell Me: Children, Reading & Talk.

• Clark, C., & Rumbold, K. (2006). Reading for Pleasure. National Literacy Trust.

• OECD (2019). PISA Reading Framework.

• UNESCO (2020). Reading Promotion and Literacy Framework.