خواندن فراتر از تکلیف درسی؛ چگونه کودک را به خواندن آزاد ترغیب کنیم؟

مقدمه

سال‌های ۹ تا ۱۲ سالگی، دوره‌ای تعیین‌کننده در مسیر خواندن کودک است.
در این سن، کودک از «نوخوان» به خواننده‌ای نسبتاً مستقل تبدیل شده و خواندن را نه‌فقط به‌عنوان مهارت، بلکه به‌عنوان فعالیتی ذهنی و فرهنگی تجربه می‌کند.
اما هم‌زمان با افزایش تکالیف مدرسه، خطر بزرگی شکل می‌گیرد:
خواندن مساوی تکلیف می‌شود.

پژوهش‌های متعدد نشان می‌دهد کودکانی که خواندن را فقط در چارچوب مدرسه تجربه می‌کنند، در سال‌های بعد انگیزه‌ی خواندن آزاد را از دست می‌دهند (OECD, 2019؛ Clark, 2014).
این مقاله بررسی می‌کند چگونه می‌توان خواندن را از «وظیفه‌ی درسی» جدا کرد و دوباره به تجربه‌ای شخصی، لذت‌بخش و انتخابی تبدیل نمود.

چرا خواندن در این سن به تکلیف تبدیل می‌شود؟

کودکان ۹ تا ۱۲ ساله معمولاً:

• با حجم بیشتری از کتاب‌های درسی و کمک‌درسی مواجه‌اند؛

• با آزمون، نمره و ارزیابی خواندن روبه‌رو می‌شوند؛

• خواندن را ابزاری برای موفقیت تحصیلی می‌بینند، نه تجربه‌ای شخصی.

مطابق گزارش National Literacy Trust، بسیاری از کودکان در این سن می‌گویند:

«من برای مدرسه می‌خوانم، نه برای خودم.»

این تغییر نگرش، زنگ خطر جدی برای آینده‌ی خواندن است (Clark & Teravainen, 2017).

تفاوت «خواندن آزاد» و «خواندن درسی»

بر اساس پژوهش‌های Stephen Krashen، خواندن آزاد (Free Voluntary Reading) ویژگی‌هایی دارد که آن را کاملاً از خواندن درسی جدا می‌کند:

خواندن آزاد:

• داوطلبانه است

• بر اساس انتخاب کودک انجام می‌شود

• بدون آزمون و ارزیابی است

• با لذت و کنجکاوی همراه است

در مقابل، خواندن درسی:

• الزام‌آور است

• هدف‌محور و نتیجه‌محور است

• با سنجش و نمره همراه است

Krashen (2004) نشان می‌دهد رشد واقعی سواد، بیشتر از مسیر خواندن آزاد اتفاق می‌افتد تا خواندن تکلیفی.

اصل اول: حق انتخاب واقعی کودک

مهم‌ترین شرط خواندن آزاد، انتخاب آزاد است؛ نه انتخاب هدایت‌شده‌ی پنهان.

کودک ۹ تا ۱۲ ساله باید بتواند:

• ژانر مورد علاقه‌اش را انتخاب کند؛

• کتابی را نیمه‌کاره رها کند؛

• یک کتاب را چندبار بخواند؛

• کتاب‌هایی بخواند که از نگاه بزرگسال «آسان» یا «کم‌ارزش» به نظر می‌رسند.

پژوهش‌های Clark (2014) نشان می‌دهد کودکانی که در انتخاب کتاب آزادی دارند، هم بیشتر می‌خوانند و هم نگرش مثبت‌تری نسبت به خواندن دارند.

اصل دوم: جداکردن خواندن آزاد از ارزیابی

یکی از موانع اصلی خواندن آزاد، این تصور است که:

«اگر خواندی، باید چیزی تحویل بدهی.»

تحقیقات نشان می‌دهد:

• خلاصه‌نویسی اجباری

• پرسش‌های امتحانی

• گزارش کتاب

انگیزه‌ی خواندن آزاد را به‌شدت کاهش می‌دهد (OECD, 2019).

برای خواندن آزاد:

• هیچ تکلیفی لازم نیست

• هیچ نمره‌ای وجود ندارد

• گفت‌وگو جایگزین ارزیابی می‌شود

اصل سوم: تنوع متنی فراتر از رمان

در این سن، بسیاری از کودکان به متن‌هایی غیر از داستان علاقه‌مند می‌شوند:

• کتاب‌های اطلاعاتی

• زندگینامه‌ها

• کمیک و رمان گرافیکی

• مجلات کودک و نوجوان

• کتاب‌های علمی ساده

Nell Duke نشان می‌دهد حذف متون غیرداستانی از سبد خواندن، باعث افت انگیزه در بخش بزرگی از کودکان می‌شود (Duke, 2011).

خواندن آزاد یعنی به رسمیت شناختن این تنوع.

اصل چهارم: زمان و فضای مستقل برای خواندن

خواندن آزاد نیاز به زمان و مکان مشخص اما غیرتحمیلی دارد.

پژوهش‌ها توصیه می‌کنند:

• زمان کوتاه اما منظم (۱۵–۲۰ دقیقه)

• فضای آرام و راحت

• بدون مزاحمت دیجیتال

• بدون قطع‌کردن برای «کنترل خواندن»

برنامه‌هایی مثل DEAR – Drop Everything And Read در مدارس، نمونه‌ی موفق جهانی‌اند (ILA, 2018).

نقش والدین: الگو، نه ناظر

مطالعات نشان می‌دهد کودکانی که والدین‌شان:

• خودشان کتاب می‌خوانند

• درباره‌ی خواندن حرف می‌زنند، نه بازخواست

• کتاب را بخشی از زندگی می‌دانند

نگرش مثبت‌تری به خواندن دارند (Sénéchal, 2006).

والد در این سن:

• پیشنهاد می‌دهد، نه تحمیل

• گوش می‌دهد، نه بازجویی

• همراه است، نه کنترل‌گر

نقش مدرسه و کتابخانه

مدرسه و کتابخانه می‌توانند:

• خواندن آزاد را از برنامه‌ی درسی جدا کنند

• فضاهای خواندن غیررسمی ایجاد کنند

• اجازه‌ی انتخاب واقعی بدهند

• خواندن را از «درس ادبیات» فراتر ببرند

گزارش UNESCO (2020) تأکید می‌کند که نهادهای آموزشی باید خواندن را هم «مهارت» و هم «تجربه‌ی فرهنگی» ببینند.

جمع‌بندی

کودک ۹ تا ۱۲ ساله در نقطه‌ای ایستاده است که می‌تواند:
یا خواندن را فقط ابزاری برای مدرسه بداند،
یا آن را بخشی از هویت و زندگی خود کند.

خواندن آزاد، پلی است میان این دو مسیر.
اگر کودک در این سن اجازه داشته باشد برای خودش بخواند،
خواندن در سال‌های نوجوانی هم زنده خواهد ماند.

منابع

• Krashen, S. (2004). The Power of Reading. Libraries Unlimited.

• Clark, C. (2014). Children’s Reading Choices. National Literacy Trust.

• Clark, C., & Teravainen, A. (2017). Leisure Reading in Schools.

• Duke, N. (2011). Reading Research in Practice.

• OECD (2019). PISA Reading Framework.

• UNESCO (2020). Reading Promotion Framework.

• International Literacy Association (2018). Independent Reading Guidelines.